دلـۆڤـان عـابد سـەلیم

دەستهەلاتا رێكخستن و كونترۆلكرنا روینشتنا دادگەهێ ئێكە ژگەرەنتیێن بجهئینانا دادپەروەریێ و پاراستنا بها و كەرامەتا دادوەریێ، ئەڤ ئەركە دكەڤیتە سەر ملێن سەرۆكێ روینشتنا دادگەهێ (دادوەری) داكو پشتڕاست ببت ژ رێڤەچوونا دادگەهكرنێ ب پاقژی وئارامی و بێی چ ئاستەنگ و تێكدان دروست ببن. و ناكۆكیەك دناف شارەزایێن قانوونی دا هەیە كا ئەرێ گوناهباریێن (تاوانێن) د ناڤ روونشتنێن دادگەهێ دا دهێنەكرن، دهێنە هەژمارتن وەكو درێژەپێدەر بۆ دەسهەلاتا رەسەن یا دادگەهێ؟ ل ڤێرێ پتر یا پەسندكری یا شارەزا (فقهێ یاسایی) وەسا دبینیت كو دادگەهێ دەسهەلاتەكا جیاكاری یا تایبەت (استثنا‌و) یا هەی كو گرێداییە ب باشی بڕێڤەچوونا دادپەروەریێ و تاوانباركرنا وان كریارێن د ناڤ روونشتنێن دادوەری دا دهێنە كرن، ئارمانج ژێ پاراستنا دادپەروەریێ یە، نەك بۆ تەنگاڤكرن یان سنوورداركرنا ئالیێن كێشێ و قانووندانەری ب گۆرەیی ماددەیا 153 د قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێن سزایی دا، ژمارە ٢٣ سالا ١٩٧١ دەستهەلاتێن تایبەتن ب «روونشتنێن دادگەهكرنێ» داینە سەرۆكێ دادگەهێ (دادوەری)، ب مەرەما رێكخستنا روینشتنا دادگەهێ وخالێن ل خوارێ ژێ دیاردبن:-
* برێڤەبرنا دانوستاندنێ و رێسایێن روینشتنێ: سەرۆكێ دادگەهێ بەرپرسە ژ ئاراستەكرنا پرسیاران بۆ لایەنێن كێشێ (داواكار، داوالێكراو، دیدەڤان و شارەزایێن دادوەری) ژبۆ رێكخستن و كونترۆلكرنا روینشتنا دادگەهێ و مافێ وی یێ هەی رێگریێ ل هەر لایەنەكی بكەت ئەگەر بێی مۆلەت باخڤیت یان ژ بابەتێ كێشەیێ دووربكەڤیت.
* دادگەهێ ماف یێ هەی: هەر كەسەكێ سیستەم و ئارامی و روینشتنا دادگەهێ تێكبدەت یان ژ بهایێ وێ كێم بكەت ژ هۆلا دادگەهێ دەربێخیت، یان رێگریێ لێ بكەت چ ژ ئامادەبوویان بیت یان ژی لایەنێن كێشەیێ بخۆ بیت.
* تاوانێن د ناڤ روینشتنێ دا: ئەگەر ل دەمێ برێڤەچوونا روینشتنێ دا سەرپێچیەك یان تاوانەك هاتە ئەنجامدان، دادگەهێ ماف یێ هەی دەستبەجێ ڤەكرنا دۆزەكا سەربەخۆ ل سەر تۆمار بكەت و نڤیسارەكا فەرمی ب وێ ڕوودانێ ئامادە بكەت، ورەوانەی دادگەها تایبەتمەند (دادگەها ڤەكۆلینێ) بكەت ئەگەر تا لڤینا وێ ژی ل سەر سكالا كەسەكی رابوەستیت ب گۆرەیی ماددا ١٥٩ ژ قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێن سزایی.
* پاراستنا رۆمەت و كەرامەتا دادگەهێ: ئەڤ چەندە ب قەدەغەكرنا وێنەگرتنێ یان تۆماركرنا دەنگی یان بكارئینانا مۆبایلێ بێی مۆلەتا پێشوەخت ب خۆڤە دگریت، ل گەل سەپاندنا ڕێزگرتنا لایەنێن كێشێ ل هەڤدو و ل هەنبەر دەستەیا دادوەری.
* دەستهەلاتا راگرتنێ بۆ ماوێ ٢٤ دەمژێرا یان سزایێ دارایی (غرامە) ب سەرۆكێ دادگەهێ هاتیەدان ب مەرجێ گوهداری نەكرنا فەرمانا سەرۆكێ دادگەهێ، بۆ نموونە: ئەگەر فەرمان ل سەرپێچكاری بهێتەكرن، ژ هۆلێ دەربكەڤیت و ئەو دەرنەكەڤیت، ڤێ بریارێ مافێ تانەلێدانێ نینە، لێ قانوونێ‌ ماف یێ دایە دادگەهێ ل بڕیارا خو بزڤریت پشتی روونشتنا دادگەهكرنێ بدوماهیك دهێت.
ل ڤێرێ پرسیارەك دئازریێت، ئەرێ ئەڤ دەستهەلاتە ل دادگەهێن (ڤەكۆلینێ) ژی دهێتە بجهئینان؟
ب گۆرەیی دەقێ ماددێ 153 ژ قانوونا ناڤبری دەسهەلاتا راگرتنێ (بۆ ماوەیێ 24 دەمژمێران) یان سزایێ دارایی (غرامە) یێ ئێكسەر، دەسهەلاتەكا جودا و لادەرە (استثنائی) كو دایە دادگەها بابەتێ (محكمة الموضوع)- واتە دادگەها تایبەت ب تاوانان ڤە (الجنایات) و دادگەها كەفتنێ (الجنح) ل دەمێ گرێدانا روونشتنا دادگەهكرنێ یا ئاشكرا. هەروەسا ئەڤ دەستهەلاتە هاتیەدان بۆ دادگەهێن مەدەنی ب گۆرەیی ماددا ٦٣ ژ قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنا شارستانی ژمارە٨٣ یا سالا١٩٦٩. و چێنابیت ئەڤ دەستهەلاتە بهێتە بەرفرەهكرن، و دادگەها ڤەكۆلینێ پێ بهێتە بەراوردكرن (قیاسكرن)، ژبەر چەند ئەگەرێن قانوونی و سەرەكی:
1- سروشتێ كارێ دادگەهێ: دادگەها بابەتی (تاوان و كەتن) بنەما تێدا ئەوە كو روونشتن «ئاشكرا» بن و ڕووبەڕووبوون و گۆتۆبێژ ب دەڤ بن و ل بەر چاڤێن گشتی بن، ئەڤ چەندە دخوازیت كو سەرۆكێ وێ روونشتنێ-دادوەری- ئامرازەكێ ئێكسەر و توند ل بەردەست هەبیت بۆ پاراستنا ئارامی و دیسپلینێ وكونترولكرنێ د ناڤ هۆلێ دا.
بەلێ كارێ دادوەرێ ڤەكۆلینێ یێ گرێدایە ب بنەمایێ نهێنیبوونا ڤەكۆلینێ (سریة التحقیق) ب گۆرەیی قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێ. كارێن ڤەكۆلینێ (تۆماركرنا گۆتنێن تۆمەتباران، دیدەڤانان، زەرەرمەندانە) د ناڤ ژۆرا دادوەری یان نڤیسینگەها ڤەكۆلەرێ دادی دا و ب شێوەیەكێ تاكەكەسی دهێنە ئەنجامدان كو مەرەم پێ دیاركرنا راستیێ یە و ناڤێ وێ نابیتە «روونشتنا دادگەهكرنێ» ب وێ رامانا رێكاریا قانوونی.
2- پێكئینانا قانوونی یا ناچاری بۆ روونشتنێ: بۆ هندێ كو بێژین «روونشتن» هەیە، پێدڤیە پێكئینانا وێ یا قانوونی تمام بیت (دادوەر، داواكارێ گشتی، نڤیسەرێ روونشتنێ، تۆمەتبار، داواكار، پارێزەرێ تۆمەتباری) و ل دادگەهێن مەدەنی ژی ب هەمان شێوە. بەلێ ل دەڤ دادوەرێ ڤەكۆلینێ، چێدبیت گۆتن بهێنە تۆماركرن بێی ئامادەبوونا داواكارێ گشتی یان پارێزەرێ تۆمەتباری د گەلەك بارودۆخان دا و ئامادەبوونا خەلكی ژی نە مەرجە؛ لەوما ل ڤێرە وەسفێ «روونشتنا دادوەری» ل سەر نامینیت كو پێدڤی ب رێكخستنێ هەبیت، ل دویڤ ماددێ 153ژ قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێ، كو دكەڤیتە بن ناڤونیشانێن بنەمایێن گشتی یێن دادگەهكرنێ.
٣- ئەگەر پێداچوونێ د قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێ بكەین: دیاردبیت كوهاتینە بەشكرن بۆ چەند پەرتووكان و دەرگەهان، پەرتووكا دووێ (ماددا ٣٩ تا ماددا ١٣٦) ژ قانوونا بنەمایێن دادگەهكرنێ دچیتە د چارچووڤەیێ كارێ دادگەها ڤەكۆلینێ دا و پەرتووكا سیێ (ماددا ١٣٧ -٢٤٢) دچیتە د چارچووڤەیێ كارێ دادگەهێن بابەتی دا، ماددا ١٥٣ ژ وان مادێن هاتینە دارشتن د ناڤ دەستهەلاتا دادگەهێن بابەتی دا(تاوانێ وكەتنێ)، دكەڤیتە بن ناڤونیشانێن بنەمایێن گشتی یێن دادگەهكرنێ.
و ئەگەر هەر تێكدانەك یان بێڕێزیەك ژ لایێ هەر كەسەكێ ڤە بەررانبەر دادگەها ڤەكۆلینێ ل دەمێ ئەنجامدانا كارێ وان یێ فەرمی پەیدابوو یان ل بەرانبەر دادگەهێن دیتر، بەلێ نە ل دەمێ دادگەهكرنێ و دادبینیێ، مافێ دادوەری نینە ئێكسەر حوكمێ راگرتنێ (توقیف) بۆ ماوێ 24 دەمژمێران ل سەر بسەپینیت، بەلكو پێدڤیە ڤان رێكاران بگریتە بەر:
1- ڕێكخستنا كۆنووسەكێ فەرمی: دادوەر دێ كۆنووسەكێ فەرمی ل سەر وێ روودانێ و وێ بێڕێزیا هاتیەكرن تۆمار كەت ب مەرەما لڤاندنا دعوایەكا سەربەخۆ.
2- شاندن (إحالە): بابەت وەك تاوانەكا ئاشكرا ژ تاوانێن «بێڕێزیكردن ل هەنبەر دادگەهان یان فەرمانبەرێن گشتی» دهێتە وەرگرتن، لدویڤ بڕگەیێن ماددێ (229،٢٣٠) ژ قانوونا سزایێن ئیراقی ژمارە 111 یا سالا 1969. پاشی كێشەیێ دهنێریتە دەڤ دادوەرێ ڤەكۆلینێ بۆ هندێ كو دادوەر د ئێك دەم دا نەبیتە خۆدانێ كێشەیێ و بریاردەر ژی، داكو ئەو كەسە سزایێ خۆ یێ دادپەروەرانە وەربگریت پشتی ئەنجامدانا ڤەكۆلینەكا قانوونی و دروست.
* ماستەر ب یاسا گشتی

ژمارەیا سەیێن بەرەلا و بێ سەرپەرشت ل ناڤ باژێر و كۆمەلگەهـ و گوندان رۆژ بۆ رۆژێ بەرەف زێدەبوونێ ڤە دچن و بوویە ئاریشە و مەترسی ل سەر ژیان و سەلامەتیا وەلاتییان، ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر كو سۆشیال میدیا و كەنالێن ئاسمانی و لۆكالی دەست ب ئازراندنا ئاریشێ بكەن و بگەهینە جهێن بریارێ و د ئەنجام دا ئێكەتیا زانایێن ئایینێ ئیسلامێ لدویڤ گازیێ هات و فەتوایەك ب كوشتنا وان سەیێن بێ خودان و بەرەلا دەركر، ئەوێن هێرشێ دكەنە لسەر خەلكەكێ سڤیل و دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا زیانێ و ترسێ و دلراوەكیێ؛ تایبەت دەمێ دایكێن قوتابیان زارۆكێن خۆ رێدكەنە قوتابخانێ و فەرمۆدەكا پێغەمبەرێ مە یێ دلۆڤان (محەمەد) (س) دبێژیت (خمس من الدواب كلهن الفواسق، یقتلن فی الحل والحرم: الغراب، والحدأە، والفأرە، والعقرب، والكلب العقور)، پێنچ ئافات ل حەلالیێ و ل حەرامیێ دئێنە كوشتن، ژ وان پێنچان سەیێ هار ئەوێ هێرشێ دكەت و ب نەخۆشیا ئێشا سەیی نەدساخن، كو ئەو نەخۆشی بۆ مرۆڤان دئێتە ڤەگوهاستن، ئەڤرو ژمارەیا سەیێن بەرەلا و بێ سەرپەرشت ل باژار و قەزا وكۆمەلگەه و گوندان گەهشتیە ژمارەیێن مەترسیدار و بووینە مەترسی و چەندین كەس تووشی هێرشێن وان بووینە تاكو قوتابێن زانكۆیێ ژی ژبەر هێرشێن وان بێ بەهر نەبووینە. ل ڤێرە ئەگەر ئەم دپرسین كانێ دیتنا یاسایێ لسەر بابەتی چی یە؟ ئەرێ یاسا رێكێ ددەت سەیێن بەرەلا و بێ سەرپەرشت و بێ خودان بهێتە كوشتن؟ هندەك پارێزەران وەسا دیاركرن كو ماددەیێن (٤٨٢ تا ٤٨٦) ژ یاسا سزایی یا ئیراقی یا ژمارە ١١١ یا سالا ١٩٦٩ رێگریێ ل كوشتنا وان سەیێن بێ خودان دكەت و ناهێلیت زیان ب سەیێن بەرەلا بهێتەكرن، لێ ئەگەر تەماشەیی وان تێكستێن دیاركری بكەین، دێ بۆ مە دیاربیت كو بەحسێ سەیێ هار و بێ خودان نەكریە، بەلكو پتر بەحس ل وان گیانەوەرێن بارگیر و كەهی و ب خودان كریە كو خەلكەك ل مالێن خۆ ب خودان دكەت؛ ئەگەر كەسەك زیانێ بگەهینتە وان گیانەوەرێن كەهی دێ هێتە سزادان، چونكی تێكستێن یاسایێ ژبۆ رێكخستنێ و دادپەروەریێ و ژیانەكا ئارام بێ مەترسی و دودلی دئێنە دارتن، ئەڤرۆ ئەڤ سەیێن بەرەلا بووینە مەترسی ل سەر جڤاكێ‌؛ ئێدی باوەریا خەلكەكی ناهێت زارۆیێن خۆ فرێكەنە قوتابخانەیان، دڤێت چارەسەریەك بۆ بهێتەدیتن.
و ژبەر گرنگیا بابەتی یاسایەكا تایبەت ژلایێ یاسا دانەرێ ئیراقی ڤە؛ ژمارە ٤٦ سالا ١٩٨٦ هاتیە دەركرن سەبارەت ب نەهێلانا سەیێن بێ خودان كو نهۆ ل هەرێما كوردستانێ كار پێ دئێتەكرن، ل بەندا (٦) دیاردكەت كو سەیێن بێ خودان لسەر رێكێن گشتی و ژدەرڤەیی مالان و ل ناڤ باژار و باژێركان و گوندان بهێنە كوشتن و نێچیركرن ب هەر شێوازەكێ دیتر بەرهنگاریا وان بهێتەكرن،پاشی ل بڕگەیا دووێ ژ هەمان ماددە دیاردكەت جهێن پەیوەندیدار وان سەیێن كوشتی كۆم بكەت و ل جهەكێ دویری باژاران بهێنە سۆتن و ڤەشارتن، ئەڤە ژی بەرسڤەكە بۆ وان ئەوێن دبێژین یاسا بەرەڤانیێ ژێ دكەت و دبێژینێ یاسایێ رێك یا دای سەیێن بێخودان یان بێ سەرپەرشت بهێنە كوشتن، چونكی گەلەك سەگ ژ وان هەلگرێن نەخۆشیا ڤایرۆسینە كو دبێژنێ (ئێشا سەیان) و بۆ مرۆڤان دهێتە ڤەگوهاستن ئەگەر ئەو كەسە تووشی هێرشێن وان بوون، دێ ژیانا وی كەڤیتە د مەترسیێ دا. ژ لایەكێ دیتر ڤە ئەگەر كەسەك تووشی هێرشێن سەیەكێ ب خودان و سەرپەرشت ببیت و زیان بگەهیتێ و ساخەلەمیا وی تێكبچیت وی ماف هەیە سكالایێ ل خودانێ سەیی بكەت، چونكی یاسایێ ئەو یێ پێگیركری كو نەهێلیت سەیێ وی هێرشی كەسێن دیتر بكەت و نەچاركریە كو سەیێ خۆ گرێدەت و دەرمان بكەن و چارەسەریا وی بكەت دا نەخۆشیێن وی بۆ كەسێن دی؛ نەهێنە ڤەگوهاستن ل گۆرەیی یاسا ناڤبری.
نهۆ ل ئیراقێ ژبلی هەرێما كوردستانێ كار ب یاسایا ناڤبری ناهێتەكرن، چونكی هاتیە لادان و یاسایەك دیتر بناڤێ (ساخلەمیا گیانەوەری) ژمارە (٣٢) سالا (٢٠١٣ ) ل جهێ وێ هاتیەدانان و كار پێ دئێتەكرن و تا نهو پەرلەمانێ كوردستانێ ئەو یاسایە پەسەند نەكریە ل هەرێمێ، بهێتە جێبەجێكرن، ئەڤ یاسایە وەك یا بەری نوكە مە بەحس لێ كری، رێكێ ددەت سەیێن بێخودان و بێ سەرپەرشت بهێنە قڕكرن و كوشتن چونكی زیانە و مەترسی لسەر ژیان و ساخلەمیا وەلاتیان؛، د بەندا (٢٥) بڕگەیا ئێكێ ژ یاسا ناڤبری دەستهەلاتا ساخلەمیێ‌ یا ڤیتەرنەری راسپاردیە ب كوشتن و دۆرپێچكرنا گیانەوەرێن بەرللا و بێ خودان، و بەندا (٢٦) دا دیاردكەت كو لژنەك لسەر ئاستێ پارێزگەهان و سەرۆكاتیا باژێرڤانیێ و نوویەرێ رێڤەبەریا ساخلەمیێ‌ و چاندنێ و ژینگەهێ و پۆلیسان بۆ جێبەجێكرنا هەوێن نەهێلان و قڕكرن و كوشتنا سەیێن بێ خودان ئەوێن د باژار و كۆمەلگەهان و لسەر رێیان رادوەستن و زیانێ دگەهیننە وەلاتیان. دیسا ل بەندا (٢٧) بەحس ل لایەنێن لەشكری ژی كریە و ب نەهێلانا سەیێن بێخودان و بەرەللا راسپاردینە، ل جهێن نێزیكی بارەگایێن وان یێن لەشكری.
نیڤشكێ بابەتی وێ دگەهینیت كو ل هەرێما كوردستانێ دگەل پارێزگەهێن دێ یێن ئیراقێ ئەڤ ئاریشە هەیە، ژبەر هندێ یاسا رێكێ ددەت هەوێن ب كوشتن و قڕكرنا ڤان گیانەوەرێن بێ خودان و بێ سەرپەرشت بهێتەكرن چونكی مەترسیەكا مەزنە لسەر ساخلەمی و ژیانا مرۆڤان، ئێدێ رۆژ بۆ رۆژێ ژمارەیا وان سەیێن بەرەللا و بێ خودان ل باژار و كۆمەلگەهان بەر ب زێدەبوونێ ڤە دچن، دڤێت چارەسەریەكا تمام ژ لایەنێن پەیوەندیدار ڤە بهێتە دیتن.
* ماستەر ب یاسایا گشتی

دلۆڤان عابد سه‌لیم

جینۆساید یان كوشتنا ب كۆم تاوانه‌كا نێڤده‌وله‌تی یه‌ یا ناسیاره‌ ب (دایكا تاوانان), قڕكرن و ژناڤبرنا نفشێ نه‌ته‌وه‌كی یان رێبازه‌كێ یان ئاینه‌كی یان كۆمه‌كا مرۆڤان ب مه‌ره‌ما بنبركرنا وان، فه‌قیهێ پولۆنی (رافائیل لمكن) ل سالا(1945) ئێكه‌مین كه‌س بۆ زاراڤێ (جینۆساید) بكارئینای، ده‌مێ ملله‌تێ وی ل جه‌نگا جیهانی یێ دووێ تووشی كریارێن جینۆسایدێ بووین ل سه‌ر ده‌ستێن ئه‌لمانێن نازی و د ئه‌نجام دا دۆرێن حه‌فت ملیۆن پولۆنى هاتنه‌ كوشتن، مه‌رم ژ جینۆسایدێ نه‌ بتنێ بكارئینانا هێزی یه‌ دژی خه‌لكێ سڤیل، به‌لكو ژ بۆ ژناڤبرنا نفشێ مرۆڤى ب شێوێ كۆم و بێ جوداهی ب مه‌به‌ستا بده‌ستڤه‌ئینانا ئارمانجێن سیاسی و ئابووری و گوهۆرینا دیمۆغرافى و ژئه‌نجامێ وان كریارین هوۆڤانه‌ كو زیانێ ل سه‌ر ئارامی و ئاشتیا جیهانی دكه‌ت ئه‌و بۆ نه‌ته‌وێن ئێكگرتی د رێكه‌فتنا نه‌هێلانا جینۆسایدێ و سزادانا تاوانباران یا كو ل (19 /12/1948) هاته‌ده‌ركرن بۆ هندێ ئێدی ئه‌ڤ تاوانه‌ دوباره‌ نه‌بن، لێ وه‌كی یا دیار پشتی ڤێ مێژوویێ ژی گه‌له‌ك تاوانێن ب ڤی شێوه‌ی ل سه‌رانسه‌ری جیهانێ هاتنه‌ ئه‌نجامدان. ماددا (2) ژ رێكه‌فتنا ناڤبری دیاردكه‌ت كو هه‌می كریارێن دكه‌ڤنه‌ د چارچووڤێ تاوانا جینۆسایدێ دا ب ئارمانجا ژناڤبرنا نه‌ته‌وه‌كی یان چینه‌كێ یان ئاینه‌كی وه‌ك كوشتنا ئه‌ندامێن كۆمێ یان گه‌هاندنا ئێشانا جه‌سته‌یی یان روحی ب ئه‌ندامێن وێ یان ملكه‌چكرنا كۆمێ ب شێوه‌كێ قه‌ستكرى (عمدی) ب بارودوخێ ژیانه‌كا توند ب نیازا ژ ناڤبرنا وان یا (مادی) و ب شێوه‌كێ هه‌رده‌م، یان سه‌پاندنا هنده‌ك پێنگاڤان ب ئارمانجا نه‌بوونا زارۆیان د ناڤ كۆمێ دا، یان ڤه‌گوهاستنا زارۆیان ژ كۆمه‌كێ بۆ ئێكا دی نه‌ ب رازیبوونا وان)، بێگومان زڤرین به‌ر ب مێژویێ، دێ بۆ مه‌ گه‌له‌ك جینۆسایدێن كوژه‌ك و دلئێش ئاشكه‌رابن وه‌ك: جینۆسایدا ئه‌رمه‌نیان ب ده‌ستێن توركێن ئوسمانی، و جینۆسایدا سۆتنا جوهیان ب كۆم ب ده‌ستێن نازیان و بۆمبه‌یا ئه‌تۆمی ل هێرۆشیما و ناكازاكی ژ لایێ ولایه‌تێن ئێكگرتی یێن ئه‌مریكی ڤه‌ ل جه‌نگا جیهانی یا دووێ، وجینۆسایدا بۆسنه‌ ب ده‌ستێن سڕبیان و جینۆسایدا رواندا، و گه‌له‌ك دیتر. ملله‌تێ كورد د مێژویا خوه‌دا تووشی چه‌ندین جینۆسایدان بویه‌،وه‌ك ده‌رێخستنا و راكرنا كوردێن فه‌یلی ژ سه‌ر ئاخا بابو و كالێن وان و به‌ر ب ئیرانێ رێكرن و ئه‌ڤ تاوانه‌ ل ناڤه‌راستا حه‌فتیان ده‌ستپێكر و حه‌تا دووماهیا سالێن هه‌شتیان یا به‌رده‌وام بوو و ده‌سته‌سه‌ركرن و شه‌هیدكرنا هه‌شت هزار بارزانیان ب ده‌ستێن رژێما به‌عس یا ژناڤچووی، دیسا ل سالا 1988 باژێركێ حه‌لبچه‌ تووشی تاوانا جینۆسایدێ بوو ب رێیا بكارئینانا غازێن ژه‌هراوی و د ئه‌نجا دا پێنچ هزار شه‌هید و پتر ژ ده‌هـ هزار بریندار سه‌ره‌رای هندێ كو هه‌تا نهو شوونوارێن كوژه‌ك یێن وێ تاوانێ دبه‌رده‌وامن، ل ئه‌نفال ل سالا 1988 كو ب هه‌شت قووناغان هاتیه‌ ئه‌نجامدان و ل به‌روارا 14/نیسانێ ل سالا 2008 ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌رێن عیراقێ دانپێدان ب ئه‌نفالان كر وه‌ك جینۆساید و د وێ كۆمبوونێ دا هاته‌ دیاركرن كو (99%) ژ شه‌هیدێن جینۆسایدا ئه‌نفالان ژ كوردان بوون و رێژا (49 %) بوسلمان بوون و زۆربه‌ی وان زه‌لام بوون كو رێژا وان دگه‌هشته‌ (67%) و رێژا ژنان ژی (33%) و گه‌له‌ك ژوان دبن ژیێ پێگه‌هشتنێ دابوون و سه‌رجه‌مى قوربانیێن وێ گه‌هشته‌ 182 هزار شه‌هیدان ل گه‌ل هه‌رفاندن و ژناڤبرنا نێزیكی پێنچ هزار گوندان و ئه‌و بۆ د گوپیتا چه‌رخێ بیست و ئێكێ دا چه‌رخێ ماف و ئازادیا و ته‌كنه‌لۆجیایێ تۆرێن نێتێ ئه‌ڤ تاوانه‌ ل به‌ر چاڤكێن كامیره‌ و شاشه‌ و هه‌می جیهانێ دوباره‌ دبیت ده‌ما كو چه‌ته‌یێن داعش به‌ر ب شنگالێ ڤه‌ چووین و تاوانێن جینۆسایدێ دژی كوردێن ئێزدی ئه‌نجامدای و بوویه‌ سه‌ده‌ما ئاوه‌ره‌بوونا سه‌دان هزار كه‌سان و شه‌هید بوون ب سه‌دان كه‌سان و گرتنا هزاره‌ها كچ و ژن و پیر و كال و گه‌نجێن وان ب ده‌ستێن تیرۆرستێن داعش كو حه‌تا ئه‌ڤرۆ ژی چاره‌نڤیسێ گه‌له‌ك ژ وان یا رۆن نینه‌، بێگومان ڤان كۆمه‌لكوژیان گه‌له‌ك كارتێكرن و زیان ل نه‌ته‌وا كورد گه‌هاندیه‌، هه‌كه‌ ئه‌ڤ جینۆسایده‌ نه‌بان بێگومان نهو رێژا هه‌ڤوه‌لاتیێن كورد گه‌له‌ك زۆرتر بوویه‌ ژ یا نهو چونكی ئێك ژ ئارمانجێن دوژمنێن مه‌ ئه‌و بوویه‌ كو نفشێ كوردی نه‌هێلیت و كێم بكه‌ت. شوونوارێن ڤێ تاوانێ كو ل گۆره‌یی ماددا (3) ژرێكه‌فتنا نه‌هێلانا جینۆسایدێ، ئه‌وا ل سالا 1948 هاتیه‌ په‌سه‌ندكرن دیاردكه‌ت كو هه‌می تاوانبارێن جینۆسایدێ دڤێت بهێنه‌ دادگه‌هكرن ل گۆره‌یی قانوون و دستوورێن وه‌لاتێن وان و ئه‌ڤ تاوانبارێن هه‌نێ دهێنه‌ هژمارتن ژ تاوانبارێن نیڤده‌وله‌تی و هه‌كه‌ هات و ره‌ڤین و به‌ر ب وه‌لاتێن دیتر ڤه‌ چوون هه‌ر چ وه‌لات بیت، هینگێ دڤێت ئه‌و وه‌لات هه‌كه‌ هات ئه‌ندام بیت ل رێكه‌فتنا نه‌هێلانا جینۆسایدێ وان تاوانباران راده‌ست بكه‌ت ب مه‌ره‌ما دادگه‌هكرنا وان و وه‌رگرتنا سزایێ خوه‌، چونكی تاوانێن جینۆسایدێ ناهێنه‌ هژمارتن ژ تاوانێن سیاسی و یا ژ هه‌میان گرنگتر ئه‌وه‌ دڤێت وه‌ره‌سێن وان قوربانیێن جینۆسایدێ هه‌می بهێنه‌ قه‌ره‌بۆكرن و هه‌كه‌ مال مولكێن وان هاتبنه‌ ده‌سته‌سه‌ركرن، هینگێ دڤێت هه‌می بۆ وان بهیته‌ ڤه‌گه‌راندن و بچنه‌ سه‌ر مال مولكێن خوه‌.

خوه‌نیشادانێن عیراقێ… دیتنه‌ك نه‌جیب ماهر ئال پاشا ئامێدی مانشێت (ئه‌م بۆچی عیراقینه‌ بۆ پاره‌ی و مووچه‌ و داخوازیێن دیتر و ده‌ستكه‌فتی و خۆشیان نه‌ عیراقینه‌؟!) مه‌ وه‌ك ڕه‌وتێ چه‌پ ل كوردستانێ ل سالێن حه‌فتیان درووشمێ: (الدیمقراگیه‌ للعراق و الحكم الژاتی الحیقیقی لكوردستان) ڕاكربوو، پاشی ل هه‌شتیان ژ چه‌رخێ بیستێ مه‌ گۆت: الدیمقراگیه‌ للعراق و حق تقریر المصیر لكوردستان. رۆژ و مه‌هـ و سال ب سه‌ردا هاتن و چوون ئو خودێ و جۆرج بۆشی وه‌سا حه‌زكر ئه‌و كابووس (سه‌دام و ڕژێما وی) ل سه‌ر سینگێ عیراقیا ڕابوو ب شێوه‌كی مه‌ باوه‌رنه‌دكر. ماوه‌یه‌كێ كورت پشتی 2003 درووشمێ مه‌ بجههات ئه‌م دشێین بێژین، چونكی سیسته‌مێ دیمۆكڕاسی ل عیراقێ هاته‌ دانان و پاش ماوه‌كی مه‌ ل كوردستانێ ڕیفڕاندۆم ژی كر، واته‌ مه‌ مافێ چاره‌نڤیسێ خوه‌ بكارئینا و وه‌رگرت؟! .. لێ ب ڕاستی و دروستی نه‌ دیمۆكڕاسیا عیراقێ، نه‌ مافێ چاره‌نڤیسێ مه‌ كوردان ئه‌و بوویه‌ یا مه‌ ڤیای واته‌ ئه‌ڤه‌ شازده‌ سال زێده‌تره‌ هێشتا ئه‌م یێن دنالین بۆ وی درووشمێ مه‌ ل هه‌شتیان ڕاكری. مه‌به‌ستا من ژ ڤێ پێشگۆتنێ ئاریشه‌ و نه‌خۆشیێن ملله‌تێ عیراقی ژ زاخۆ حه‌تا فاو هێشتا هه‌ر ئه‌ون ئه‌وێن هه‌یی، چاره‌ نه‌بینه‌ و داخوازی و پێدڤیێن هه‌می ملله‌تی پڕانیا وا نه‌هاتیه‌ بجهـ ئینان، ل ڤێره‌ مانه‌ سه‌یره‌ ئه‌م یێن بینین خه‌لكێ به‌غدا و باشووری ده‌مێ پتر ژ مه‌هه‌كێ یێن خوینێ وه‌ربین ب سه‌ده‌ها و هزاره‌ها كوشتی و بریندار یێن كه‌ڤنه‌ سه‌ر جاددان، ل وێرێ و ل كوردستانێ ئه‌م گوهێن خوه‌ بخوه‌ دادده‌ین هه‌ر وه‌كی مه‌ شۆله‌ژێ نینه‌ و ئه‌و شۆل ژ مه‌ ناگریت؟. گه‌لۆ ئه‌م بۆچی عیراقینه‌ بۆ پاره‌ی و مووچه‌ و داخوازیێن دیتر و ده‌ستكه‌فتی و خۆشیان، نه‌ عیراقینه‌، ل گه‌ل ئاریشا و سه‌ر گێژیان؟ مانه‌ پێدڤی بوو خه‌لكێ مه‌ ل گه‌ل یێ به‌غدا و باشۆرێ عیراقێ پێكڤه‌ ڕاببان هه‌ر ژ رۆژا (1/10) مل ب ملێ برایێن خوه‌ گرتبان ل هه‌می رۆژێن خوه‌نیشادانان یان ئه‌م دشێین بێژین شۆڕه‌شێن بێی چه‌ك یێن دهێنه‌كرن ڤێ گاڤێ ل باشووری دژی زوڵم و گه‌نده‌لی و نه‌دادپه‌روه‌ری و دزینا سامانێ ملله‌تێ هه‌ژار ل سه‌ری حه‌تا بنی. بۆچوونا من، ملله‌تێ عیراقێ وه‌ك كورد و عه‌ره‌ب و توركومان و حه‌تا دووماهیێ مه‌ ئاریشا نه‌ته‌وی نینه‌، هه‌روه‌سا مه‌ ئاریشا ئاینی ژی نینه‌، چونكی هند ئازادی یا هه‌یی كو هه‌ر كه‌سه‌ك ل گه‌ل نه‌ته‌وا خوه‌ و ئایینێ خوه‌ كاربكه‌ت و بژیت بێی كه‌سه‌ك ڕێ لێ بگریت، لێ به‌لێ ئه‌م پێدڤی یه‌كسانیێ نه‌ و دادپه‌روه‌ریا جڤاكی. بلا ئه‌م دڕاستگۆ و ئه‌شكه‌را یا دلێ خوه‌ بێژین، دێ خوه‌ كه‌مه‌ نموونه‌: پشتی حه‌فتێ ساڵێن پڕ نه‌خۆشی و خه‌بات و قوربانی دانان، هه‌ڤالێ من خه‌لكێ به‌غدا ب عه‌مرێ من و كار و باوه‌رنامه‌ و هه‌موو خاسیه‌تێن من مووچه‌ی هه‌یڤانه‌ جار و نیڤا ژ ته‌مه‌ت یێ من وه‌ردگریت! ژ بیرنه‌كه‌م ئه‌و كابرایێ من به‌حس كری كورده‌ وه‌كو من، نه‌پشكداره‌ وه‌كو من د شۆڕه‌شا ئیلۆنێ دا و نه‌یا گولانێ و نه‌هاتیه‌ زیندانكرن ل ده‌مێ ڕژێمێ مالا ویژی چ جاران نه‌سۆتیه‌ و نه‌هاتیه‌ ده‌ربه‌ده‌ر كرن چ جاران. ل ڤێره‌ گه‌لی خوانده‌ڤان ب ڕاستی ئه‌ز نه‌شێم بێژم ئه‌ز عیراقی نینم، تنێ كوردم و هه‌كه‌ وه‌بێژم ئه‌ز دره‌وا ل خوه‌ دكه‌م، پاشی ل هه‌وه‌، چونكی كه‌س دونیایێ دا نینه‌، ژبه‌ر نانێ خوه‌ بڕه‌ڤیت، پێچه‌وانه‌ هه‌می لێدگه‌ڕن و ئه‌ز زێده‌تر درێژ ناكه‌م سه‌رێ وه‌ گێژ ناكه‌م.

دلۆڤان عابد سه‌لیم
دستوور بلندترین قانوونه‌ د ده‌وله‌تێ دا، بنه‌مایێن سه‌ره‌كی و سیسته‌مێ وێ یێ سیاسی (په‌رله‌مانی یان سه‌رۆكاتی یان تێكهه‌ل)، یێن ده‌وله‌تێ دیاركه‌ت، ئانكو ئه‌ركێ دستووری، دیاركرنا شێوه‌ و قه‌رقۆدێ ده‌وله‌تێ یه‌ و سنۆرێن هه‌رسێ ده‌ستهه‌لات (قانووندانان و جێبه‌جێكرن و دادوه‌ری) و په‌یوه‌ندیێن وان د چارچووڤێ ده‌وله‌تێ دا دهێن رێخستن ژ بۆ هندێ چ ده‌ستهه‌لاته‌ك زێده‌گاڤیێ ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێن دیتر نه‌كه‌ت و رێیێن چاره‌سه‌ریا ناكۆكی و ئاریشه‌ و ماف و ئه‌رك و ئازادیێن تاكه‌كه‌سی تێدا جێگیردكه‌ت، و بێگومان دستووری جوداهی ل گه‌ل قانوونا نۆرمال هه‌یه‌ و چونكو دستوور بلندتره‌ ژ قانوونێ د هه‌می بارودۆخان دا و هه‌رده‌ما كو هه‌ڤدژی و ناكۆكی د ناڤبه‌را هه‌ردویان دا دروستبوو، هینگێ دستوور دێ ل سه‌ر وێ قانوونێ كه‌ڤیت و دڤێت قانوون بهێته‌ راستڤه‌كرن كو بگونجیت ل گه‌ل بنه‌مایێن دستووری، هه‌موو وه‌لاتان دستوور هه‌نه‌، لێ ل ڤێرێ نه‌مه‌رجه‌ دستوور یێ نڤیسایی بیت چونكی وه‌لات هه‌نه‌ دستوورێن عورفی یێن نه‌ نڤیسیای، هه‌نه‌ كو رێسا و یاسایێن خوه‌ ژ دابونه‌ریت و عورفی وه‌ردگرن و جۆرێن دستووران ژلایێ راستڤه‌كرنێ ڤه‌ دابه‌ش دبیت بۆ دستوورێ هشك (جامد) و دستوورێ نه‌رم (مرن) و دستوورێ نه‌رم وه‌كی ژ ناڤێ وی دیاره‌ ب ئاسانی دهێته‌ راستڤه‌كرن، پتریا جاران سه‌رۆكێ ده‌وله‌تێ ب هه‌ڤكاری ل گه‌ل په‌رله‌مانی دستوور دهێته‌ راستڤه‌كرن و ئه‌ڤ جۆره‌ دستووره‌ ل وه‌لاتێن نه‌ دیمۆكراسی ئه‌وێن ده‌ستهه‌لات قورغكری و ب ئاسنی و ئاگری ده‌ستهه‌لاتێ دكه‌ن، سه‌رۆكێن وان وه‌لاتان ل گۆره‌یی به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ یێن كه‌سۆكی دستووری راستڤه‌دكه‌ن، نموونه‌ ژی به‌شارئه‌سه‌دی سه‌رۆكێ سووریا پشتی مرنا بابێ خوه‌ (حافز ئه‌سه‌د) ده‌ستوورێ وه‌لاتێ خوه‌ گوهارت ژبۆ مه‌ره‌ما گه‌هشتن بۆ كوپیتكا ده‌ستهه‌لاتێ، چونكی هینگێ ژیێ وی 34 سال بوون، لێ ل گۆره‌یی دستوورێ سووریێ مه‌رج بوو سه‌رۆك كۆماری 40 سالى تمام كربیت، جۆرێ دیترئه‌وژی دستوورێ هشكه‌ (جامد) كو رێكێن راستڤه‌كرنا وی گه‌له‌ك دئالۆزن و پێنگاڤ و لڤین و روونشتن و ده‌م ژبۆ دڤێت تاكو ئه‌و دستووره‌ بهێته‌ راستڤه‌كرن، ئه‌ڤه‌ژی گه‌ره‌نتیه‌كه‌ بۆ نه‌ قورغكرنا ده‌ستهه‌لاتێ و نه‌گوهارتنا شێوێ ده‌ستهه‌لاتێ چونكی كه‌سێن توندره‌و و نه‌ته‌وه‌په‌ره‌ست نه‌شێن ب ساناهی و ل گۆره‌یی به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ یین كه‌سۆكی دستووری ده‌وله‌تێ ژبۆ خوه‌ راستڤه‌بكه‌ن، دستوورێ كۆمارا عیراقا فیدرال ئه‌وێ ل سالا 2005 هاتیه‌ دانان ئێك ژوان دستوورێن هشكه‌ و پێدڤی گه‌له‌ك پێنگاڤ و لڤینێن بزه‌حمه‌ت و ئالۆزه‌، داكو بهێته‌ راستڤه‌كرن، وه‌كی یا دیار ئه‌ڤه‌ ماوه‌كه‌ عه‌ره‌بێن شۆفینی و توندره‌و د بزاڤێن به‌رده‌وام دانه‌ ژبۆ راستڤه‌كرنا دستووری ب مه‌ره‌ما نه‌هێلانا وان هه‌می به‌ند و برگێن گرێدایی ب ماف و به‌رژه‌وه‌ندێن هه‌رێما كوردستانێ.
ل دانیشتنا رۆژا 28/10/2019 یا ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌رێن عیراقێ، لژنه‌كا تایبه‌ت ب راستڤه‌كرنا دستوورێ عیراقا فیدرال هاته‌پێكئینان ب مه‌ره‌ما راستڤه‌كرنا چه‌ند ماده‌و و برگێن وێ، ل ڤێرێ ئه‌گه‌ر پرسیار بهێته‌كرن ئه‌رێ هه‌مواركرنا دستوورێ عیراقێ دێ چاوا بیت و ئه‌و كه‌سێن دوژمنكاریا مافێن كوردان دكه‌ن دێ شێین ئارمانجێن خوه‌ جێبه‌جێكرن؟
ماددا 126 برگا ئێكێ ژ دستوورێ عیراقێ رێیێن راستڤه‌كرنا دستوورێ عیراقێ دیاركرینه‌ (سه‌رۆك كۆماری و ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران ڤێكرا، یان (1/5) ژ ئه‌ندامێن ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران مافێ هه‌یی راستڤه‌كرنا دستووری پێشنیار بكه‌ن، لێ خالا گرنگ ئه‌وا كو ئه‌م دێ ل سه‌ر راوه‌ستین، ئه‌وژی مافێن هه‌رێما كوردستانێ نه‌ دستووری دا و كانێ رێیێن هه‌مواركرن و راستڤه‌كرنا وێ و شیانێن گوهۆرینێ دا چه‌ند د به‌رژه‌وه‌ندیا نه‌ته‌وه‌په‌رستێن شۆفێنى یێن عه‌رب دابیت كو بشێن ل گۆره‌یی مه‌ره‌مێن خوه‌ یێن گه‌نی وان ئارمانجان بده‌ستخوه‌ بێخن، ل ڤێرێ برگا چار ژ مادد (126) دیاردكه‌ت (نابیت چ گوهۆرین ل مه‌وادێن دستووری په‌یدابن، گه‌ر ئه‌و گوهۆرین ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمان كێم بكه‌ن و ئه‌و ده‌ستهه‌لاته‌ نه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتێن هه‌ژمارتی یێن حوكمه‌تا فیدرال بن و یا پێدڤی یه‌ ئه‌و راستڤه‌كرن ب رازه‌مه‌ندیا ده‌ستهه‌لاتا قانووندانانێ یا وێ هه‌رێمێ ئه‌وا په‌یوه‌ندی پێ هه‌یی و ب رازیبوونا خه‌لكێ وێ هه‌رێمێ ب راپرسیه‌كا گشتی بیت)، ماددا (110) ژ دستوورێ عیراقی گرێدایی ده‌ستهه‌لاتێن ڤه‌بر یێن حوكمه‌تا فیدرال ل به‌غدایه‌ و ئه‌و ده‌ستهه‌لاتێن مایی هه‌موو بۆ هه‌رێمانن ئانكو هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌ك ژبلی ئه‌وێن د مادا ناڤبری دا نه‌هاتی بۆ هه‌رێمان دهێنه‌ ده‌ستنیشانكرن، دیسا هنده‌ك ده‌ستهه‌لاتێن هه‌ڤپشك د ناڤبه‌را هه‌رێما و حوكمه‌تا فیدرال وه‌كی د ماددا (114) ژ دستووری دا هاتی و راستڤه‌كرنا وان هه‌می ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمان دێ ل گۆره‌یی وان مه‌رجێن مه‌ دیاركرین بیت، ل ڤێرێ دیار دبیت كو هه‌ر ماده‌كا گرێ دایی ب ده‌ستهه‌لاتێن ڤه‌بری یێن هه‌رێما كوردساتانێ ڤه‌ هه‌یی تاكو بهێته‌ راستڤه‌كرن دڤێت په‌رله‌مانێ كوردستانێ ده‌نگدانێ ل سه‌ر وێ راستڤه‌كرنێ بكه‌ت و دووڤدا ئه‌و راستڤه‌كرنه‌ بكه‌فته‌ به‌ر راپرسیه‌كا گشتی و زۆرینا هه‌ڤوه‌لاتیێن هه‌رێما كوردستانێ ده‌نگ ل سه‌ر وێ گوهۆرینێ یان راستڤه‌كرنێ بده‌ت، هینگێ ئه‌و راستڤه‌كرنا دستووری دێ هێته‌ قه‌بوولكرن و كه‌فته‌ دجێبه‌جێكرنێ دا، ئانكو ل ڤێرێ دیار دبیت كو گوهۆرینا مادێن گرێدایی ب ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمێ ڤه‌ نه‌یا ب ساناهی یه‌، به‌لكو پێدڤی ب رازیبوونا ده‌ستهه‌لاتا قانووندانانێ و ل گه‌ل ده‌نگدانا هه‌ڤوه‌لاتیان ب رێیا راپرسیێ ل گۆره‌یی ماددا (131) ژ دستوورێ عیراقی و پاشی ل رۆژناما فه‌رمی یا عیراقی (وقائع عیراقی) بهێته‌ به‌لاڤه‌كرن و هینگێ دێ دستوورێ راستڤه‌كری كه‌فته‌ دجێبه‌جێكرنێ دا
ل دووماهیێ دێ بێژین تانهو مه‌ هه‌ست ب هه‌بوونا دستورێ عیراقێ نه‌كریه‌، و هه‌بوونا دستووری وه‌كی نه‌بوونا وێ بوویه‌، چونكی نیڤا مادێن دستووری نه‌هاتینه‌ جێبه‌جێكرن و تایبه‌ت ئه‌و مادێن گرێدایی ب مافێن كوردان ڤه‌ و گه‌ر هه‌رسێ ده‌ستهه‌لاتان پێگیری ب دستووری كربایه‌ن ئه‌و له‌شكه‌ركێشی وحه‌شدا نه‌ شه‌رعی و چه‌ك و تانك و ئه‌برامزێن ئه‌مریكی به‌رێ وان نه‌دا هه‌رێما كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێن مادێن 140 ب ڤی شێوه‌ی داگیرنه‌دكرن و ژبه‌ر نه‌جێبه‌جێنه‌كرنا دستووری ئه‌ڤ ئاریشه‌ و ناكۆكی و شه‌رو توندوتیژی و هاتنا داعش و نه‌ ئارامیا ل عیراقێ په‌یدابوویه‌ و دێ هه‌ر به‌رده‌وام بیت تاكو هه‌موو تاكه‌ك هه‌ست ب هه‌بوونا خوه‌ دكه‌ت و رێز ل ماف و ئازادیێن وی دهێته‌گرتن و دادپه‌روه‌ریێ سه‌ربگریت.

دلۆڤان عابد سه‌لیم
مافێ دانه‌ری ئه‌و زاراڤێ قانوونی یه‌ دهێته‌ بكارئینان بۆ پاراستنا به‌رهه‌م و كه‌سایه‌تیا دانه‌ری ل ده‌مێ ئه‌و به‌رهه‌مه‌كێ هونه‌ری یان ئه‌ده‌بی یان زانستی به‌رهه‌م دئینیت، ئانكو مافێ دانه‌ری ئه‌و مافن گرێدایی خودانێن به‌رهه‌مانه‌ كو ئه‌ركێ وی ئه‌وه‌ پاراستنا وان به‌رهه‌مان دكه‌ت ژ هه‌ر سه‌رپێچیه‌كا نه‌ره‌وا ل سه‌ر وێ به‌رهه‌می و گره‌نتیكرنا مافێن دانه‌ری ل گۆره‌یی قانوونێ، و بۆ خودانێ به‌رهه‌می ب تنێ هه‌یه‌ وی به‌رهه‌می بكاربینیت و مفایێ (مادی) و(مه‌عنه‌وی) ژێ وه‌ربگریت، و خودانێ وی به‌رهه‌می ماف هه‌یه‌ مۆله‌تێ بده‌ته‌ كه‌سه‌كی یان لایه‌نه‌كی یا ده‌زگه‌هه‌كی كو وی به‌رهه‌می بكاربینیت یان مفایی ژێ بینیت یان چاپ بكه‌ت یان بفرۆشیت یان به‌لاڤه‌كه‌ت یان هه‌ر كریاره‌كا دیتر ل دووڤ رازه‌مه‌ندیا وی، ئانكو هه‌ر لایه‌نه‌ك یان كه‌سه‌كێ نۆرمال یان مه‌عنه‌وی بیت و رابیت وكریارێن نه‌ قانوونی ل گه‌ل وان به‌رهه‌مێن مه‌ ئاماژه‌پێكری، هینگێ ئه‌ڤه‌ دبیته‌ سه‌رپێچیێ و تاوان و دێ هێنه‌ سزادان ل گۆره‌یی یاسا مافێ دانه‌ری و مافێن هه‌ڤسوی ل هه‌رێما كوردستانێ ژماره‌ 17 یا سالا 2012 ئه‌وا ژ په‌رله‌مانێ كوردستانێ ده‌ركه‌فتى.
ل ده‌مێ خودانێ به‌رهه‌می كه‌یسا خوه‌ دكه‌هینته‌ دادگه‌هێ فه‌ره‌ ئه‌وبوو دادگه‌هێ بسه‌لمینیت كو به‌رهه‌مێ وی ژلایێ كه‌سه‌كی یان لایه‌نه‌كی یان ده‌زگه‌هه‌كی ڤه‌ سه‌رپێچی ل سه‌ر هاتیه‌كرن، و ژلایه‌كێ دیڤه‌ یا فه‌ره‌ ئاماژێ پێ بكه‌ین كو قانوونێ مافێن دانه‌رێ دیاركینه‌ كو وان دو جۆرین مافان هه‌نه‌ ل سه‌ر هه‌ر به‌رهه‌مه‌كی هه‌نه‌ ئه‌وژی:ـ
1ـ مافێن مادی/ خودانێ به‌رهه‌می مافێن مادی هه‌نه‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر به‌رهه‌مه‌كێ ئه‌و به‌رهه‌م دئینن و ئه‌ڤ مافه‌ یێ وی ب تنێ یه‌ و بۆ كه‌سێ نینه‌ ڤی مافی بكاربینیت یان به‌لاڤه‌كه‌ت یان كۆپی بكه‌ت یان مفایێ مادی ژێ بینیت و هه‌ركه‌سه‌كی سه‌رپێچی ل سه‌ر ڤی مافی كر، هینگێ خودانێ به‌رهه‌می ماف هه‌یه‌ ده‌عوایێ ل دادگه‌ها به‌رایی بكه‌ت و داخوازا قه‌ره‌بۆیێ ژێ بكه‌ت به‌رامبه‌ر وێ سه‌رپێچی یا ل سه‌ر مافێن وی هاتیه‌كرن، مافێن دانه‌ری یێن مادی د شیاندانه‌ سه‌رده‌ری ل گه‌ل بهێته‌كرن و ته‌سه‌رف تێدا بهێته‌كرن، بۆ نموونه‌ دشێن مافێ به‌لاڤه‌كرنێ و فرۆتنێ بده‌ته‌ كۆمپانیه‌كێ یان پرتووكخانه‌كێ یان هه‌ر جهه‌كی برێیا مۆركرن و ئیمزاكرنا گرێبه‌سته‌كێ.
2ـ مافێن ئه‌ده‌بی/ نابیت ب چ شێوه‌یان سه‌ره‌ده‌ری ل گه‌ل ڤی مافی بهێته‌كرن، چونكی یێ دانه‌ری ب تنێ یه‌ و دڤێت به‌رهه‌م ل سه‌ر ناڤێ وی بهێته‌ به‌لاڤه‌كرن، ئانكو نابیت كه‌سه‌ك به‌رهه‌مێ كه‌سه‌كێ دیتر بناڤێ خوه‌ یان لایه‌نه‌كێ دیتر به‌لاڤه‌كه‌ت ل ڤێرێ دبیته‌ سه‌رپێچی و یاسا به‌رڤانیێ ژ دانه‌ری دكه‌ت.
ل هه‌می وه‌لاتان ئه‌ڤ مافه‌ دهێنه‌ پاراستن و گرنگی پێ دهێته‌دان، بۆ نموونه‌ سه‌حكه‌ینه‌ ده‌عوایه‌كا ب ڤی ره‌نگی كو ل سالا 1929 ل وه‌لاتێ مسرێ تیپه‌كا هونه‌ری به‌رده‌وام د ئاهه‌نگێن خوه‌دا پارچه‌كا مۆزیكێ یان هونه‌رمه‌نده‌كێ به‌رنیاس یێ وی وه‌لاتی دژه‌نی بێی كو روخسه‌تێ ژێ وه‌ربگریت یان ژی گرێبه‌سته‌ك یان لێك تێگه‌هشتنه‌ك د ناڤبه‌را وان دا هه‌بیت، پاشی خودانێ به‌رهه‌می هۆشداریه‌ك ب رێیا دادنڤیسی ئاراسته‌یی وان كر، ناڤه‌رۆكا وێ كو نابیت ئه‌و تیپه‌ به‌رهه‌مێ وی یێ موزیكێ د ئاهه‌نگین خوه‌دا بكاربینن، لێ وێ تیپێ گوهـ نه‌دایێ و به‌رده‌وام بوو ل سه‌ر ژه‌نینا وێ مۆزیكی و پتر ژ ده‌هـ ئاهه‌نگین دیتر دا بكارئینا و ژبه‌ر هندێ خودانێ وێ پارچه‌ مۆزیكێ ده‌عوایه‌ك ل سه‌ر وان تۆماركر و ئه‌نجامدا دادگه‌هێ بریار دا كۆژمه‌كێ پاره‌یی یێ باش وه‌ك قه‌ره‌بۆ ژلایێ وێ تیپێ ڤه‌ بهێته‌دان بۆ خودانێ به‌رهه‌می.
ل هه‌رێما كوردستانێ ب گشتی و دهۆكێ ب تایبه‌تی ژی رۆژانه‌ به‌رهه‌مێن هونه‌ری و ئه‌ده‌بی و زانستی دهێنه‌ دزین و بكارئینان وكۆپی كرن و به‌لاڤه‌كرن بێی كو روخسه‌ت یان گرێبه‌سته‌ك ژلایێ خودانێ ره‌سه‌ن ڤه‌ هاتبیته‌ وه‌رگرتن یان ئیمزاكرن نموونه‌ ژی گه‌له‌كن، وه‌ك نهو رۆژانه‌ سترانبێژێن مه‌ سترانێن هونه‌رمه‌ندێن دیتر دبێژن و ڤه‌دگێرینن بێی كو وان گرێبه‌سته‌ك یان موله‌ته‌ك هه‌بیت، مافێ خودانێ وی به‌رهه‌می یه‌ مفا ژ به‌رهه‌مێن وی بێی مۆله‌تا وی یان گرێبه‌ست بهیت گۆتن، چونكی ئه‌ڤه‌ مافێن دانه‌ری نه‌ و یاسا پاراستنا وان مافان دكه‌ت، ئانكو هونه‌رمه‌ندین مه‌ بێی كو روخسه‌ت ژ خودانێ به‌رهه‌می وه‌ربگرن ئه‌و سترانێن وان د ئاهه‌نگ و شه‌هیانێن خوه‌دا دبیژن و ئه‌ڤه‌ بخوه‌ سه‌رپێچی یه‌ و كاره‌كێ نه‌ره‌وایه‌، ل ڤێرێ مه‌ خسه‌دا مه‌ ئه‌وه‌ سه‌پێچی د گه‌له‌ك واران دا هه‌نه‌ وه‌ك نهو ئه‌م دبینیت كو مه‌ بسه‌دان كه‌نالێن لۆكال ل هه‌رێما كوردستانێ هه‌نه‌ كو به‌رده‌وام یێ به‌رهه‌مێن لایه‌ن و ده‌زگه‌ه وكه‌سێن دیتر بخو به‌لاڤه‌دكه‌ن بێی روخسه‌ت و بێ گرێبه‌ست بێ مۆله‌ت و ئه‌ڤه‌ بخوه‌ ژی تاوانه‌ و سه‌رپێچی یه‌ ل سه‌ر مافێ دانه‌ری و خودانێن وان به‌رهه‌مان دشێن ب رێیا دادگه‌هێ مافێن خوه‌ ڤه‌گه‌رینن، یان به‌لاڤه‌كرنا گۆتار و هزرو به‌رهه‌مێن دانه‌ران ل سه‌ر سۆشیال میدیایێ، ئانكو ل دووماهیێ مه‌ دڤێت بێژین سه‌رپێچی ل سه‌ر به‌رهه‌مان یا به‌رده‌وامه‌ و هه‌ركه‌سه‌كێ یان ده‌زگه‌هه‌ك سه‌رپێچی ل سه‌ر مافێن وی بهێنه‌كرن، ئه‌و دشێت ب رێیا دادگه‌هی مافێ خوه‌ بزڤرینیت و قه‌ره‌بۆیێ وه‌ربگریت.

ل دووف راگه‌هاندنا جیهانی یا مافێن زاروَ و زوَربه‌ی یاسایێن عیراقێ وه‌‌سا زارۆ هاتیه‌‌ نیاسین كو ئه‌‌و كه‌سه‌ یێ هه‌‌ژده‌ بوهار ژ ژیێ خوه‌ تمام نه‌كرین، و ل گۆڕه‌ی بریارا ئه‌‌نجومه‌‌نێ نه‌‌ته‌وێن ئێكگرتی یا ژماره‌‌( 44/25 ) ل به‌‌روارا( 20/11/1989 ) ئه‌ڤ په‌یماننامه‌ هاتیه‌ ئیمزاكرن و په‌‌سه‌‌ندكرن، و ب فه‌‌رمی ل( 2 ) ئه‌‌یلولا سالا( 1990) هاتیه‌‌ جێبه‌جێكرن ، تێزانین ئه‌ڤ رێكه‌‌فتنامه‌‌ ژ (54) به‌ندێن یاسایی پێك دهێت، وحكومه‌‌تا عێراقێ ل دووف یاسا ژماره‌‌(3) یا سالا 1994 بوویه‌ ئه‌‌ندام د ڤێ رێكه‌فتنێ دا ، زێده‌‌باری هندێ هه‌‌ردوو پروتوكولێن سالا 2000 ئه‌‌وێن گرێدای ب مافێن زاروَیان ڤه‌ حكومه‌‌تا عێراقێ ل دووف‌ یاسا ژماره‌‌ (23) یا سالا 2007 په‌‌سه‌ندكرینه‌‌. مه‌ره‌‌م ژێ ئه‌‌و بوویه‌‌ زاروَ خوه‌شیێ ب زاروَكینیا خوه‌ ببه‌‌ت و ماف و ئازادیێن ‌وان بهێنه‌ پاراستن، هه‌ژی یه‌ بێژین ئه‌ڤ رێكه‌فتنه‌‌ دانپێدانێ ب مافێن زاۆی یێن بنیات وه‌ك مافێ هه‌بوونێ دژیانێدا و مافێ ره‌گه‌زنامێ و مافێ هه‌‌بوونا ناڤه‌كی و مافێ چاڤدێریێ ژ لایێ ده‌یبابان ڤه‌، ئه‌ڤه‌ژی ڤه‌دگه‌ریت ژبه‌ر گرنگیا وی د هه‌ر جڤاكه‌كی دا تێته‌ ناسكرن ب هێڤێنێ پاشه‌رۆژا گه‌لان و ژیێ وی یێ ساڤا مینا شتله‌كا ساڤایه‌ كا چه‌وا خودانی دڤێت هلده‌ن وه‌كو وی بڤێت و راكه‌ت و ب شێوه‌كی جوان ب خه‌ملینیت و په‌روه‌رده‌ بكه‌ت داكو پاشه‌رۆژه‌كا گه‌ش ل پێشیا وی بیت وبه‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌لاتی رابگریت. و ل دووف راپورتا رێكخراوا یونیسیف یا سالا 2014 دیاردكه‌‌ت كو پتر ژ دوو ملیار و دوسه‌‌د ملیون زاروَ ل سه‌‌رانسه‌‌ری جیهانێ ب مافێن خوه‌ یێن ره‌وا شاد نه‌‌بووینه‌ وه‌‌ك نه‌چوونا قوتابخانێ ، به‌‌لاڤ ‌بوونا نه‌خوه‌شیان، نه‌بوونا خزمه‌تكاریێن سه‌‌ره‌‌كی و خارنا نه‌ ته‌‌ندروست كو بوویه‌‌ سه‌‌ده‌‌ما به‌‌لاڤ بوونا نه‌‌خوه‌شیان و مرنێ. سه‌‌رۆكا به‌‌شێ داتا و ڤه‌كوَلینان ل رێكخراوا یونیسێف، دیاردكه‌ت كو دشیان دایه‌‌ گیانێ ملیونه‌‌ها زاروَیان بهێته‌ قورتالكرن و ژیانا وان بهێتهه‌ خوه‌شكرن، تایبه‌‌ت ئه‌وێن بێ به‌هر ژ مافێن خوه‌ یێن سه‌‌ره‌‌كی ، وه‌‌ك نه‌چزونا‌ قوتابخانا و نه‌‌بوونا خزمه‌‌تكاریان و جهێن ئاڤرێژیێنن سه‌‌ره‌‌كی، و دیاردكه‌‌ت كو ژ سالا( 1989 ) وه‌‌ره‌ ‌ پێشڤه‌چوونه‌‌كا باش د بیاڤێ مافێن زارۆیان دا هاتیه‌كرن لێ هه‌‌ر نه‌گه‌ه‌ه‌شتیه‌‌ ئارمانجا رێكخراوێ، ل دووف داتایایێن ل سالا 1990 ژ هه‌‌ر 100 زاروَیان 53 زارۆ چووینه‌ قوتابخانێ لێ ل سالا 2011 ئه‌ڤ رێژه‌ به‌ره‌ڤ بلند بوونێ ڤه‌‌ چوو و گه‌هشته‌ هه‌‌ر 100 زاروَیان 81 زارۆ دچنه‌‌ قوتابخانێ، لێ د هه‌مان ده‌‌م دا راپورت خوه‌یا دكه‌‌ت كو رێژا 15% ژ زاروَیان ل سه‌رانسه‌‌ری جیهانێ نه‌چارن بچن كاربكه‌ن و مافێ وان د پاراستن و كه‌‌یس لێكرنا ئابووری و د خواندن و یاریان دا تێته‌ پێشل كرن، و رێژا 11% ژ كچێن دبن ژیێ 15 سالیێ دا بزوَری د ده‌‌نه‌ شوو و دكه‌‌نه‌ ‌ د ناڤ ژیانا هه‌ڤژینیێ دا، بێگومان ئه‌ڤه‌ مه‌‌زنترین گه‌‌فه‌‌ ل سه‌‌ر مافێن وان.
دستوورێ عێراقێ دا یێ سالا 2005 یا كارپێكری گه‌له‌ك‌ ماف و چاڤدێری و گه‌ره‌نتی داینه‌‌ زارۆی لێ هێشتا بتنێ حبرێ ل سه‌‌ر كاغه‌زێ یه‌ و به‌‌رده‌وام ئه‌م یێن دبینین د كه‌‌تواری دا كو ب هه‌موو شێوه‌یان مافێن وی تێنه‌ ‌ پێشلكرن. پاراستن و رێزگرتن ل مافێن زارۆیا هێشتا نه‌بوویه‌ كولتۆر و ئه‌ڤه‌ ژی ژبه‌ر گه‌له‌ك هوَكاران وه‌ك ئه‌‌و گه‌نده‌‌لیا كه‌‌تیه‌‌ د ناڤ له‌‌شێ حكومه‌تێ دا و ژ لایه‌ك دنڤه‌ هاتنا داعشێ خه‌نجه‌را خوه‌ یا ژه‌هركری ل وێ چانتكا مافان وه‌‌شاندیه‌‌ و هندی هه‌‌یه‌‌ نه‌هێلا زاروَ خوه‌‌شیێ ببینیت، ژبه‌ر هۆڤه‌تیا ڤێ رێكخراوا تیرۆریست ب سه‌‌دان هزار زاروَ ل گه‌ل خێزانێن خوه‌ ئاواره‌ بوونه‌ و بڤی ره‌نگی ژ ماغێن هوه‌ یێن بنگه‌هین ئه‌و ژی د كه‌شه‌كێ ئارام دا مه‌زنن ببن و ئاسۆیێن وه‌رار بوونێ ل پێشیا وان دڤه‌كری بن. زێده‌باری قه‌یرانا ئابووری كو تارمایه‌كێ ب سه‌هم ل سه‌ر هه‌ر ماله‌كا عێراقێ دا گرتیه‌ و مالباتێن زارۆكا نه‌چارن زارۆیێن خوه‌ یێن دبن ژیێ 15 سالیێ دا ب هنێرنه‌ بازارێ كاری؛ هه‌رچه‌نده‌ یاسا كاری یا عێراقێ یا هژمار 71 یا سالا 1989 و راگه‌هانندنا جیهانی ب چ رێكا ده‌لیڤه‌ی ناده‌ت كو زارۆك دبن ژیێ 15 سالیێ كار بكه‌ن. ماددا 29 برگێ ئێكێ ژ دستوورێ عێراقا فیدرال یێ سالا 2005 یا كارپێكری دیاردكه‌‌ت خێزان بنیاتێ جڤاكایه‌، ده‌وله‌‌ت دێ پارێزگالایێ ژ گیانێ وێ و بهایێن ئاینی و ره‌‌وشتی و نیشتمانی یێن وێ كه‌‌ت و د خالا دووێ دا هاتیه‌ كو ده‌‌وله‌‌ت دێ ده‌‌سته‌‌به‌‌ریا پاراستنا دایك و زارۆیان و دانعه‌‌مران كه‌ت و بوَ وان دێ ده‌لیڤه‌یێن باش ره‌خسینیت ب مه‌‌ره‌‌ما وه‌‌راركرنا شیانێن وان و د برگا دوێ و سیێ وچارێ ژ هه‌‌مان مادده‌‌ دا هاتیه‌‌ زاروَیان مافێ په‌‌روه‌‌رده‌‌كرن و چاڤدێریێ و فێركرنێ ل سه‌‌ر ده‌یبابان هه‌یه‌، و ده‌‌یبابان ژی مافێ رێزگرتنێ و چاڤدێریێ ل سه‌‌ر زاروَیێن خوه‌ ‌هه‌یه‌‌ تایبه‌‌ت د بارودوخێن په‌‌ككه‌‌فتنێ و كه‌‌سێ ناڤسال ڤه‌ چووی و قه‌‌ده‌‌غه‌‌كرنا كه‌‌یس لێكرنا ئابووری ب هه‌موو‌ شێوان دگه‌‌ل زاروَكی بهێته‌‌ كرن، و ده‌وله‌‌ت دێ پێرابوونێن پێدڤی بوَ پاراستنا وان كه‌‌ت دیسا قه‌‌ده‌غه‌‌كرنا هه‌موو شێوێن توندوتیژیێ و ته‌‌عداریێ د خێزان و قوتابخانێ و جڤاكی دا.
هه‌روه‌سا ماددێ 90 برگێ ئێكێ ژ یاسا كاری یا عێراقێ ژماره‌ (71) یا سالا 1987 دیاردكه‌‌ت كو ژیێ (15)سالیێ كێمترین راده‌یه‌‌ بۆ وه‌‌رگرتنێ دهه‌‌ر فه‌‌رمانبه‌‌ریه‌‌كێ یان كاره‌‌كی ل سه‌رانسه‌‌ری عێراقێ و ل رێكێن ن ڤه‌گوهاستنێ ل سه‌رانسه‌‌ری عیراقێ، و د برگا دووێ دا دیاركریە كو وه‌زاره‌تا كاری دێ دگه‌ل رێكخراو سه‌ندیكایێن كرێكاران دووڤچوونا بابه‌تی كه‌ن ل ده‌مێ سه‌‌رپێچی په‌‌یدا بن و هه‌ر د ڤی ماددی دا گه‌له‌ك پره‌نسیپێن دی دیاركرینه‌ كو نابیت زاروَك ل جهێت مه‌ترسیدار كار بكه‌ت كو كارتێكرنێ ل سلمه‌تیا هه‌بیت و دبرگا چارێ دا هه‌ر د ڤی مادده‌ی دا دیاركریه‌؛ هه‌ركه‌سه‌كێ سوود مه‌ندند بیت بوَ وان كارێت كو زاروَكی دسه‌ردا ببه‌ن و كارتێكرنێ لێ بكه‌ت دێ ئێته‌ سزادان ا دووف یاسا سزایا عێراقی ژمارە (١١١)یاسالا ١٩٦٩. ، و ماددا 91 برگا ئێك ژ هه‌‌مان یاسا به‌حسێ مافێن سنێلا دكه‌ت و دیاردكه‌‌ت كو نابیت سنێله‌‌ وان كارێن زیانێ دگه‌هینته‌‌ ته‌‌ندروستیا وی یان ئه‌وكار ببیته‌‌ مه‌ترسی ل سه‌‌ر ره‌‌وشت و ساخله‌‌میا وی، و هه‌روه‌سا دماددا (٩٢)ێ دا هاتیه‌ كو نابیت زاروَكێ ( ١٥ )سالی كاربكه‌ت بتنێ ئه‌‌و نه‌‌بیت پشتی پشكنین بۆ بهیته‌كرن ژ لایێ نوژدارێن تایبه‌ت مه‌ند ڤه‌ و دیاربكه‌ت كو ئه‌و كار كارتبَكرنێ ل سه‌ر ساخله‌میا وی و دشیانێن زاروَكی دا یه‌ هه‌تا دگه‌هیته‌ هه‌ژده‌ سالیێ. هه‌روه‌سا د وی مادده‌ی دا هاتیه‌ نابیت زارۆكێ نه‌گه‌هشتیه‌ هه‌ژده‌سالیێ ژ حه‌فت سه‌عه‌تێن كاری زێده‌تر كار بكه‌ت و نابیت به‌رده‌وامیا كار ژ چار سه‌عه‌تان ببووریت و دڤێت بهێن ڤه‌دان دناڤدا هه‌بیت و هه‌ر د ڤی مادده‌ی دا برگا سیێ دا هاتیه‌ زارۆكی مافێ (30) رۆژان یێن بێهن ڤه‌دانێ د ساله‌كێ دا هه‌یه‌ ب تمامیا موچه‌ی ڤه‌. ماددا (٩٥ )برگا دووێ دیار دكه‌ت كو ئه‌گه‌ر روودانه‌ك په‌یدابوو ل سه‌ر كاری هه‌ر كی به‌رپرس بیت چ ل سه‌ر خودانێ كاری مه‌رجه‌ وی زاروَكی قه‌ره‌بوَ بكه‌ت و ماددا (٩٧) سزا دیار كرنه‌، ئه‌گه‌ر خودانێ كاری ئه‌حاكامێن گرێدای ب مافێن زارۆكان جێ به‌جێ نه‌كرن ئه‌وێت دیاسا كاری ژماره‌(71)ێ سالا 1987ێ دێ هێته‌ سزدان و وێ یاسایێ سزا دیاركریه‌ و دڤێت بهێته‌ زیندان كرن نه‌ كێمتر ژ 10 رۆژان و نه‌ پتر ژ سێ هه‌یڤان و د گه‌ل سزایێ دارایی(غه‌رامه‌).
ل ڤێره‌ ئاریشه‌ نه‌ د یاسایێ دا یه‌ به‌لكو ئاریشه‌ د چه‌وانیا بجهكرنا یاسایێ دا هه‌یه‌ و كی هه‌یه‌ ڤی بارێ گران بدانته‌ سه‌ر ملێ خوه‌، ده‌‌ستهه‌‌لاتێ دیاركریه‌ كو چ پێگیریێ ب ڤان ماددێن ده‌ستووری ناكه‌ت، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤه‌ پتره‌ ژ نه‌ه سالان ب فه‌رمی عێراقێ ده‌ستوور هه‌یه‌ و پتریا خه‌لكێ وێ په‌ژراندیه‌ لێ د كه‌تواری دا چ كا پێ نه‌هاتیه‌ كرن و كه‌س ب عانه‌كی ناكڕت، و زارۆك كار دكه‌ن و به‌لكو كارێن گه‌له‌ك گران دكه‌ن و ئه‌نجامێن خراب ل سه‌ر ساخله‌میا وان دكه‌ن.
ئه‌ڤرۆ عێراق ژ وه‌لاتێن ل پێشیی یه‌‌ ب گه‌‌نده‌لی و پێشێلكرنا مافێن زاروَیان و زارۆ ژ هه‌موو چینێن دی پتر بێ به‌‌هر بووینه‌‌ ژ مافێن خوه‌ یێن سه‌ره‌كی و ژ به‌‌ر گه‌‌له‌‌ك هوَكاران وه‌ك نه‌‌بوونا ئێمناهیێ و قه‌یرانێن ئابووری و هاتنا داعش و كوچبه‌ركرنا ب زۆری وخه‌‌ندقینا د ده‌‌ریایێ دا و شه‌‌رێ مه‌‌زهه‌‌بی و به‌‌ربه‌لاڤبوونا هه‌ژاریێ ب رێژه‌‌كا مه‌زن كو بوویه‌‌ ئه‌گه‌‌ر زارۆ ژ قوتابخانێ دوور ببن و قه‌‌ستا دیتنا ده‌لیڤێن كاری بكه‌ت ب مه‌‌ره‌‌ما خودانكرنا خێزانا خوه‌.

خونیشادان ده‌ركه‌فتنا خه‌لكه‌كی یه‌، ل جهه‌كی و ل ده‌مه‌كێ ده‌ستنیشانكری ب مه‌ره‌ما بلندكرن و ب ده‌ستڤه‌ئینانا داخازی و مافێن خوه‌ یێن ره‌وا ب شێوه‌كێ ئاشتیانه‌، ب مه‌رجه‌كی ئه‌و كریار و چالاكی كارتێكرنێ ل ئازادیێن به‌رامبه‌ر نه‌كه‌ت، دیسا ژلایێ نێڤده‌وله‌تی ڤه‌ هه‌می یاسا و په‌یماننامێن نێڤده‌وله‌تی یێن گرێدایی ب مافێن مروڤی ڤه‌ دگه‌ل هندێ نه‌ یاسایێن تایبه‌ت مه‌ند ب رێكخستنا خونیشادان ڤه‌ بهێنه‌ دانان، له‌وما یه‌كگرتنه‌كا نێڤده‌وله‌تی هه‌یه‌ بۆ نه‌ ره‌وایا خونیشادانان ژ ده‌رڤه‌ی چارچوڤێ قانوونێ، چونكی خونیشادان ئالاڤه‌كه‌ دهێته‌ بكارئینان بۆ ده‌ربرینێ و بده‌ستڤه‌ئینانا داخازییان ژ جهێن به‌رپرس، لێ ئه‌گه‌ر ئه‌و كریار و چالاكی ژ سنور و ئارمانجێن خو یێن ئاسایی و ره‌وا ده‌ركه‌فتن هینگێ دێ بیته‌ ئالاڤه‌ك بۆ تێكدانێ و شێلوبێلكرنا بارودوخێ ئاسایی یێ هه‌رێمێ و په‌یداكرنا ئاریشه‌ و قه‌یرانان چونكی دبنه‌ ده‌رازینكه‌ك بۆ سه‌ر‌پێچیا قانوونێ و دستوری، له‌وما ره‌وشه‌نبیریا خونیشادانێ ئه‌و ژی به‌لگه‌یه‌كه‌ ل سه‌ر تێگه‌هشتن و ره‌وشه‌نبیریا هاولاتیان ب وێ چه‌ندێ یا دویر بیت ژ توند و تیژیێ و ئازاردانێ، ماددا 15 ژ دستورێ عیراقێ یێ سالا 2005 یێ كارپێكری مافێ ژیانێ و ئاسایشێ و ئازادیێ دده‌ته‌ هه‌می هاولاتیێن عیراقی و دیار دكه‌ت نابیت كه‌س ژ ڤان مافان بهێته‌ بێ به‌هركرن و چارچوڤه‌كرن ب مه‌رجه‌كی ئه‌و ژی د چارچوڤێ یاسایێ دا بیت، هه‌روه‌سا ماددا 38 برگا سیێ ژ دستورێ عیراقێ مافێ خونیشادانێ د ده‌ته‌ هاولاتیێن عیراقی ب مه‌رجه‌كی ئه‌و خونیشادان ب رێكێن ئاشتیانه‌ بهێنه‌ كرن دویر ژ توندوتیژیێ، تێزانین هه‌رێما كوردستانێ ژی یاسا رێكخستنا خونیشادانان ژماره‌ 11 یا سالا 2010 ده‌ركریه‌ و نهو دهێته‌ كارپێكرن، ئه‌ڤه‌ یاسایه‌كا تایبه‌ته‌ ب رێكخستنا خونیشادان ڤه‌ و مافی د ده‌ته‌ هاولاتییان ب ئاشتیانه‌ و رێكێن یاسایی و ره‌وا رێكخستنا خونیشادانان رابن ئه‌و ژی ماددا 2 د برگا ئێك دا دیاردكه‌ت (خونیشادان مافه‌كێ دستوری یه‌ ل دیف یاسایێ دی هێته‌ ب رێڤه‌برن)، و برگا دووێ ژ هه‌مان مادده‌ دیار دكه‌ت (نابیت ب به‌رۆڤاژی یاسایێ پیاده‌كرنا مافێ خو پێشاندانێ بهێته‌ قه‌ده‌غه‌كرن)، لێ هه‌ر كریاره‌ك بهێته‌ ئه‌نجام دان پێتڤی رێكخستنێ یه‌ چونكی هه‌ر تشته‌كێ بێ سنور دێ بیته‌ ئه‌گه‌را په‌یداكرنا شینوارێن خراب له‌وما ماددا 2 برگا سێ دیار دكه‌ت (نابیت مه‌به‌ست ژ خونیشادانێ هاندانا گروپه‌كێ دژی گروپه‌كا دیاركری بیت ژبه‌ر ئاینی یان نه‌ته‌وه‌ی یان ره‌گه‌ز یان هاندانا گروپه‌كی دژی گروپه‌كا دی) ئه‌ڤ ژی بۆ هندێ یه‌ داكو ئه‌و پێكڤه‌ ژیانا ئاینی ونه‌ته‌وه‌یی و براینی ل هه‌رێما كوردستانێ یا به‌رده‌وام بیت و ژ رێكا خو یا راست و دروست نه‌ڤه‌په‌شیت و كه‌س دژی وێ نه‌راوه‌ستیت، چونكی عیراق هنده‌ ساله‌ باجا وێ دده‌ت ل كوردستانێ دوباره‌ نه‌بیت، له‌وما هه‌ر خونیشادانه‌ك ل هه‌رێمێ بهێته‌ كرن پێتڤی یه‌ موله‌ت پێ بهێته‌ دان، ئه‌و ژی ئه‌گه‌ر خونیشادان یا سه‌رتاسه‌ری بیت ئانكو ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێمێ بیت هینگێ وه‌زیرێ نافخو دێ موله‌تێ ده‌ت ل دیف ماددا 3 برگا ئێكێ (وه‌زیری ده‌ستهه‌لاتا دانا موله‌تا خویشادانێ هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێمێ بیت) لێ ئه‌گه‌ر د چارچوڤێ پارێزگه‌هان یان قه‌زایێ یان ناوچێ دا بیت هینگێ سه‌روكێ یه‌كه‌یا كارگێری مافێ دانا موله‌تا خونیشادانێ هه‌یه‌، هه‌ر ئێك ل ناف یه‌كه‌یا كارگێریا خودا، له‌وما ل دیف ماددا 3 برگا دووێ دیاردكه‌ت نابیت خونیشادان بهێنه‌ كرن حه‌تا كو داخازیه‌كێ پێشكێشی وه‌زیرێ نافخویێ یان سه‌روكێ یه‌كه‌یا كارگێری نه‌هێته‌ كرن و ب نڤیسار رازی بوون بهێته‌ كرن، و دیسان ماف ب وه‌زیرێ نافخو یان سه‌روكێ یه‌كا كارگێریی هاتیه‌ دان ب ره‌تكرنا خونیشادانێ ئه‌گه‌ر بۆ وی دیار بۆ دێ زیانێ ب سیسته‌م و ره‌وشتێن گشتی گه‌هینیت و به‌رسڤا ره‌تكردنێ ژی دێ ب نڤیسار و دیاركرنا ئه‌گه‌ران دێ هێته‌ دان بۆ وان هاولاتیێن ئه‌ف داخازیه‌ پێشكێش كری ل دیف مادا سیێ برگا سیێ، پێتڤی یه‌ پێشكێشكرنا داخازیا رێكخستنا خونیشادانێ ژ لایێ لژنه‌كێ ڤه‌ بهێته‌ دان به‌ری ئه‌نجام دانا وێ ب ( 48) ده‌مژمێرا ب كێماسی ب مه‌رجه‌كی رۆژێن بێهن ڤه‌دانێ بهێنه‌ به‌رچاڤ ‌ وه‌رگرتن.
ل روژێن بوری پێله‌كا خونیشادانان سلێمانیێ ڤه‌گرت ب مه‌ره‌ما داخازكرنا موچێن فه‌رمانبه‌ران لێ ئاراسته‌یا وێ ژخونیشادانێن ئاشتیانه‌ هاته‌ گوهورین به‌ره‌ف كریارێن توندوتیژیی و تێكدانێ، وئه‌ڤه‌ لدیف ماددا 4 برگا سیێ ژ قانونا رێكخستنا خونیشادانان یا هه‌رێما كوردستانێ ب كاره‌كێ نه‌قانوونی دهێته‌ هژمارتن چونكی یاسا دیار دكه‌ت دڤێت خونیشادان ب ئاشتیانه‌ بهێنه‌ كرن دویر ژ كارێ توندو تیژیێ و قه‌ده‌غه‌كرن و بلندكرنا دروشمێن هاندانا توندوتیژیێ و جیاكاریێ، لێ تشتێ نه‌باش و مه‌ترسیدار ئه‌و بو هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی و ولاتێن هه‌رێمی به‌رده‌وام خونیشادانان ب ده‌لڤیه‌ دبینن ژ بۆ جێبه‌جێكرنا ستراتیجیا خو یا خرابكار و كاركرن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن خو یێن تایبه‌ت، بێگومان خونیشادان دڤی ده‌می دا پتر دبه‌رژه‌وه‌ندێن دوژمنێن كوردان تایبه‌ت تیرورستێن داعش دایه‌ چونكی ژبیر نه‌كه‌ین مه‌ سنوره‌كێ دیر و درێژ د گه‌ل دا هه‌یه‌ كو دگه‌هیته‌ 1050كیلومه‌ترا و ئه‌ف سنوره‌ ب هێزا پێشمه‌رگه‌یێ قه‌رهره‌مان هاتیه‌ پاراستن و یا ئاشكه‌رایه‌ كریارێن تێكده‌ر دی كارتێكرنێ ل وره‌یا وان كه‌ت و هزرا وان دێ ل خێزان ونافخویا هه‌رێمێ بیت و دوژمنی دێ ژبیر كه‌ن، له‌وما دڤێت جوداهی بهێته‌ كرن دناڤبه‌را خونیشادانێن ئاشتیانه‌ و كریارێن تێكده‌ر، ده‌ما كو شه‌هید و بریندار و سوتنا باره‌گایێن حزبی و حكومی تێدكه‌ڤیت ئه‌ڤه‌ راستیا وان كریاران خویادبیت، ژ لایه‌كێ دیڤه‌ دیار دبیت كو خونیشاده‌رێن چه‌ك هه‌لگر پشكداری د وان كریارێن تێكده‌ر دا كریه‌ و چه‌ك ژلایێ وان كه‌سان ڤه‌ هاتیه‌ بكارئینان، و لدیف ماددا 7 برگا ئێك دیاردكه‌ت (هه‌لگرتنا چه‌كی یان ده‌ستداری ژلایێ خونیشاده‌ران ڤه‌ ل ده‌می خونیشادانێ قه‌ده‌غه‌یه‌ حه‌تا ئه‌گه‌ر وان موله‌تا یاسا ب هه‌لگرتنا چه‌كی یان ده‌ستداریێ هه‌بیت ئه‌و ژی ل ده‌مێ خونیشادانێ) چونكی هه‌بوونا شه‌هید و برینداران به‌لگه‌یه‌ ل سه‌ر بكارئینانا وی چه‌كی، دڤێت ئه‌و كه‌سێن هه‌نێ لدیف یاسایێ بهێنه‌ دادگه‌هكرن و سزادان، و بێگومان ئه‌ف كارێن هه‌نێ پێچه‌وانه‌یی یاسایێ نه‌ و كریارێن تێكده‌رن و ده‌زگه‌هێن پولیسان ماف هه‌یه‌ ل گوره‌یی یاسایێ پێرابوونان دژی سه‌رپێچكاران ب گرنه‌ به‌ر چونكی ئه‌ف چه‌ندا هه‌نێ بۆ ئه‌گه‌را تێكچونێ و برینداكرن و كوشتنێ و ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ نه‌ ره‌وایه‌ ، دانا سزایێ ئێك ژ خالێن سه‌ره‌كی و بنه‌ره‌تیه‌ بۆ به‌رسینگرتنا كریارێن تێكده‌ر له‌وما یاسا ناڤبری سزا بۆ وان كه‌سان دیاركریه‌ و دڤێت ئه‌ف كه‌سێن سه‌رپێچی كری بهێنه‌ سزادان داكو ببنه‌ عیبره‌ت بۆ ئه‌وێن نیازا ڤان جۆره‌ كاران هه‌بن و كریارێن نه‌ یاسایی و نه‌ ره‌وا دوباره‌ نه‌بن، له‌وما یاسا ناڤبری ل ماددا 9 دیاردكه‌ت (ئه‌گه‌ر ل ده‌مێ خونیشادانێ سیسته‌مێ گشتی یان ره‌وشتێ گشتی تێك چوو و زیان ب ئه‌وێن دی كه‌فتن یان ب ملك وسامانێ گشتی یان یێ تایبه‌تی كه‌فت و خونیشادان ژ ئارمانج و مه‌به‌ستا خو یا دیاركری ده‌ركه‌فتن هینگێ ئه‌و كه‌سێن بوینه‌ ئه‌گه‌رێ وێ چه‌ندێ، دێ قه‌ره‌بویا وان زیانان كه‌ن ئه‌وێن ژێ په‌یدا بوین و رێكارارێن یاسای ل دیف یاسایێ دژی وان دێ هێنه‌ بكارئینان) پێتڤی یه‌ ئه‌و كه‌سێن به‌رپرس ژ ڤان رویدانان قه‌ره‌بویا هه‌می زیانان بكه‌ن لێ ئه‌گه‌ر زیان په‌یدابوو ژبه‌ر كریارێن پولیسا یان ده‌زگه‌هێن ئاسایشێ هینگێ حكومه‌ت به‌رپرسه‌ ژ قه‌ره‌‌بوكرنا وان زیانێن ژێ په‌یدا دبن، ماددا 10 دیار دكه‌ت (هه‌ر كه‌سێ سه‌رپێچیا حكمێن ڤێ یاسایێ بكه‌ت دێ ب گرتنێ بۆ ماوێ نه‌زێده‌تر ژ هه‌یڤه‌كێ یان سزایێ دارای نه‌كێمتر ژ 50 هزار دیناران و نه‌زێده‌تر 500هزار دیناران یان ب هه‌ردویان دێ هێته‌ سزادان) د بنه‌ره‌ت دا ره‌نگه‌ ئه‌ف سزایه‌ یێ كێم بیت بۆ وان كه‌سێن تێكده‌ر لێ دیار دبیت ئه‌ڤه‌ فه‌لسه‌فا یاسا دانه‌رێ عیراقی یه‌.

قانوون كۆمه‌كا بنه‌مایانه‌ ژبوَ رێخستنا په‌یوه‌ندیێن د ناڤ جڤاكی دا دهێنه‌ دانان ب رێیا ده‌ستنیشانكرنا وان ره‌وشتێن خراب و پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندێن جڤاكی و ده‌ستنیشانكرنا وان وه‌ك تاوان و سه‌پاندنا سزایه‌كێ ل سه‌ر، ئانكو مه‌ره‌ما قانوونێ ژبوَ رێخستن و دیاركرن و پاراستنا ماف و ئه‌ركانه‌، لێ ژیان به‌رده‌وام یا د گوهۆرینێ دا ئه‌ڤ گورهۆرینه‌ هه‌می تشته‌كی ل سه‌ر ئه‌ردی ڤه‌ دگریت، بۆ نموونه‌ ئه‌ڤروَ ل گه‌ل دوهی جوداهیه‌ك مه‌زن هه‌یه‌، له‌وما ده‌مێ قانوونه‌ك دهێنه‌ دانا ن بوَ ده‌مه‌كێ دێ یێ گونجای، لێ پشتی هینگێ دێ نه‌یێ گونجای بیت ژ به‌ر وێ پێشكه‌فتن و گوهۆرینا د جڤاكی دا په‌یدا دبیت، دبیت ئه‌و قانوونا به‌ری دو سالان بوَ وان دو سالان یا گونجای بیت، لێ بوَ ئه‌ڤروَ نه‌یا گونجایه‌ و پێدڤیه‌ لێ بنێرین و چاك بكه‌ین داكو بهێنه‌ گونجاندن و باشترین رێ كو قانوون بهێته‌ گونجاندن ئه‌و قانوونه‌ بهێنه‌ راستڤه‌كرن داكو بگونجیت و بشێن خزمه‌تا جڤاكی بكه‌ت، مه‌ ل كوردستانێ و ل عیراقی گه‌له‌ك قانوون هه‌نه‌ د سالێن شێستان و حه‌فتیان و هه‌شتیان دا هاتینه‌ دانان لێ ئه‌و قانوون نها رێخستنا جڤاكی ب شێوه‌كێ دادی ناكه‌ت، چونكی جڤاكێ مه‌ ل وی ده‌می و ل ئه‌ڤرۆ گه‌له‌ك ژێكجودایه‌، ئانكو بێژین دادی (العداله‌) ره‌نگه‌ یا لاواز بیت و نه‌بیت د وان قانوونان دا، له‌وما دڤێن ده‌ستهه‌لاتا یاسا دانه‌ر (په‌رله‌مان) ل سه‌ر وان قانوونان راوه‌ستیت و گوهۆرینان تێدا بكه‌ت داكو بگونجیت ل گه‌ل جڤاكی.
راستڤه‌كرنا قانوونا سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ ژماره‌ (1) یا سالا (2005) و پرۆژێ دستوورێ هه‌رێمی یان ده‌ركرنا قانوونه‌كا نوو ژ بوَ درێژكرنا پۆستێ سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ و مانا سه‌رۆك مه‌سعود بارزانی وه‌ك سه‌رۆكێ هه‌رێمێ بوَ ماوه‌كێ دی د ڤێ قووناغێ دا زۆرا گرنگه‌ بوَ هه‌رێما كوردستانێ و عیراقی چونكی وه‌كی یا دیار ئه‌ڤرۆ كوردستان یا كه‌تیه‌ د شه‌ڕه‌كێ نه‌ خازیار دا ئه‌و شه‌رێ ب زۆری هاتیه‌ فرۆتن بوَ هه‌رێما كوردستانێ و جیهان هه‌می دزانن كورد ملله‌ته‌كێ ئاشتیخوازن و دووری ئاریشه‌نه‌ لێ ئه‌ڤ شه‌ڕێ هه‌نێ بۆ سه‌ده‌ما هندێ ب هزاران كوردێن سڤیل ژ زارۆ و ژن و پیر و كال و گه‌نجان بهێنه‌ شه‌هیدكرن و ره‌ڤاندن و فرۆتن، له‌وما فه‌ره‌ ئه‌و قانوونا ل سه‌ری مه‌ دیاركری بهێنه‌ راستڤه‌كرن چونكی بارودۆخێ هه‌رێمێ هه‌مێ هاتیه‌ گوهۆرین و بارودۆخێ به‌ری دو سالان نه‌ وه‌كی بارودۆخێ ئه‌ڤرۆیه‌، ئه‌م یێن د شه‌ڕێ مان و نه‌مانێ دایه‌ شه‌ڕه‌كێ ب زه‌حمه‌ت و بارودۆخێ نها یێ شه‌ڕێ دژی داعشێ پێویستی ب سه‌رۆكه‌كێ مینا سه‌رۆك بارزانی هه‌یه‌ چونكی ساخله‌تێن سیاسی و دیبلۆماسی و په‌یوه‌ندیێن نێڤده‌وله‌تی و یێن ناوچه‌ی یێن ب هێز هه‌نه‌، له‌وما ئه‌م پێدڤی كه‌سه‌كی وه‌كی وینه‌ بشێن پاپۆرا مه‌ ژ نیڤا ڤێ ته‌نگاڤیێ و ئاگرێ شه‌ڕێ تیرۆرێ قورتال بكه‌ت و بگه‌هینته‌ كنارێن ته‌ناهیێ و ئارامیێ، بارودۆخ وه‌سا دخوازیت كو هێزێن سیاسی ل كوردستانێ ب زووترین ده‌م ل سه‌ر بابه‌تی براوه‌ستن و كو ده‌نگیێ په‌یداكه‌ن و ب شێوه‌كێ قانوونی ئه‌ڤێ پرسێ چاره‌سه‌ر بكه‌ن داكو چ دوبه‌ركی و ده‌رزێن دی نه‌ كه‌ڤنه‌ ناڤ مالا كوردی، هه‌كه‌ ئه‌م د ڤی بارودۆخی دا نه‌باین دبیت ئه‌ڤ پرسه‌ ب شێوه‌كی دی هاتبایه‌ چاره‌سه‌ركرن، لێ ئه‌م پێدڤی هندێ نه‌ كو قانوونا سه‌رۆكاتیێ ژ به‌ر به‌رژه‌وه‌ندیا هه‌رێمی و پاراستنا ئاسایشا كوردستانێ بهێنه‌ راستڤه‌كرن داكو په‌رله‌مانێ كوردستانێ وه‌ك ده‌ستهه‌لاتا یاسا دانانێ ب ئه‌ركێ خوه‌ رابیت و قانوونا هه‌نێ ژبه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیا گشتی چاره‌ بكه‌ت چونكی سه‌رۆكێ هه‌رێمێ دیاركر كو ئه‌و قه‌ت قه‌بوول ناكه‌ت ده‌مێ سه‌رۆكاتیا وی ژده‌رڤه‌ی قانوونێ بهێنه‌ درێژكرن ئانكو دڤێن په‌رله‌مان ب كارێ خوه‌ رابیت و ل سه‌ر راوه‌ستیت و قانوونێ راستڤه‌كه‌ت، وه‌كی یا دیار هێزێن سیاسی یێن كوردی ڤێ چه‌ندێ بۆ خوه‌ ب ده‌لیڤه‌ دبینن و دئێَن و دچن و پر بزاڤان دكه‌ن بۆ هندێ به‌لكی ئه‌و بشێن بخوه‌ پۆسته‌ و ده‌ستكه‌فتێن سیاسی بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن به‌رامبه‌ر هندێ ئه‌و رازیبن بوَ درێژكرنا ویلایه‌تا سه‌رۆكێ هه‌رێمێ چونكی ئه‌و باش دزانن ل ڤی ده‌مێ هه‌ستیار كه‌س نینه‌ ژ وی هه‌ژیتر و باشتر، ژ لایه‌كێ دیڤه‌ هێزێن سیاسی پرسا راستڤه‌كرنا پرۆژێ دستوورێ هه‌رێمێ ب پرسا درێژكرنا ویلایه‌تا سه‌رۆكێ هه‌رێمی ڤه‌ گرێدایه‌ و وان دڤێن ب ڤێ رێیێ ئه‌و پتر ده‌ستكه‌فتێن سیاسی بده‌ستبێخن و سیسته‌مێ سیاسی ل هه‌رێمێ بكه‌ن سیسته‌مه‌كێ په‌رله‌مانی نه‌ك سه‌رۆكاتی و ئه‌م باوه‌رین دێ هه‌می هێز و پارتێن سیاسی یێن كوردی دێ رازی بن ل سه‌ر درێژكرنا ده‌مێ سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ.

داعش ئه‌و رێخكراوا تیرۆرستی یا هشكباوه‌ر ب سه‌ركێشییا (ئه‌بۆ به‌كر به‌غدادی) مه‌زنترین تاوانا تیرۆرستی و جینۆساید ئه‌نجامداینه‌، سه‌دان هزار كه‌س ئاواره‌ بووینه‌ هه‌رێما كوردستانێ و پارێزگه‌هێن باشۆرێ عیراقێ، لێ وه‌كی مه‌زن دبێژن هه‌كه‌ عه‌جه‌لا بزنێ هات دێ نانێ شڤانی خۆت، ئه‌و بوو د اعش ب هه‌می هێَزا خوه‌ به‌رێ خوه‌ دا هه‌رێما كوردستانێ و گه‌له‌ك ژ ئه‌ردێ هه‌رێمێ داگیركر لێ ب هێز و ژیراتیا سه‌ركرداتیا كوردی و زه‌ندكێن پێشمه‌رگێ قاره‌مان زۆربه‌ی ئه‌و ئه‌ردێ داگیركری زڤراندیه‌ و جیهان ب گشتی و كورد ب تایبه‌تی یێ ل هیڤیا هندێ پێشمه‌رگه‌هێ قه‌هرمان فاتحه‌كێ ل سه‌ر گۆرێ داعشێ بخوینن و به‌ر ب نه‌مانێ بچیت، هه‌كه‌ بێژین پشتی شكاندن و ده‌رخستنا داعشێ ل باژێركێن عیراقێ دێ ته‌ناهی و خۆشی و ئارامی په‌یدا بیت!.
ژناڤچوونا داعشێ تشته‌كێ مسۆگه‌ره‌ ئه‌ڤرۆ نه‌ سوباهی، دێ ژناڤچیت و لاواز بیت و دێ هێته‌ ده‌ركرن ژ ناڤ ئاخا عیراقێ، لێ ئاریشا مه‌زن ئه‌وه‌ ژ ئه‌نجامێ هاتنا داعشێ كۆمه‌كا میلیشیاتێن شیعی وه‌ك (حشد الشعبی) ب فه‌توایه‌كا سیستانی هاته‌ دامه‌زراندن كو ژماره‌كا زوَر یا میلیشیاتان پێكدئێت ب مه‌ره‌ما به‌رسینگرتنا داعشێ و هنده‌ك میلیشیاتێن دی یێن شیعی ئه‌وێن به‌ری داعش هه‌ین دیاربوونه‌ ڤه‌ وه‌ك (سه‌رایا السلام) ب سه‌ركێشیا موقته‌دا سه‌در و( هێزێن به‌در) ب سه‌ركێشیا هادی عامری و (عه‌سائب ئه‌هل الحق) ب سه‌ركێشیا قه‌یس خه‌زعه‌لی و(حزب الله یا عیراقی) و پشتی رۆخیانا داعش دێ گه‌له‌ك ئاریشه‌ ل گۆره‌پانا سیاسی په‌یدابن ژ ئه‌نجامێ هه‌بوونا ڤان میلیشیاتێن نه‌ دستووری و نه‌ قانوونی بوَ هه‌می عیراقێ، چونكی ئه‌ڤ میلیشیاتێن شیعی گه‌له‌ك تاوان یێن ئه‌نجامداین دژی پێكهاتا سونه‌ و ژلایه‌كێ دیڤه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ میلیشیاته‌ هه‌ر ب ڤی شێوه‌ی بن یان ژی بحه‌لیێن ل گه‌ل له‌شكرێ عیراقی سونه‌ قه‌بوول ناكه‌ن و ئه‌و ژی دێ میلیشیاتێن سونی یێن نووی ئاڤاكه‌ن هه‌ر ژ ره‌ه و رووشالێن داعشێ و رێخستنا قاعیده‌ لێ ل بن ناڤه‌كێ دی و ب ره‌نگه‌كێ دی چونكی ده‌وله‌تێن سونی به‌رده‌وام دێ پشته‌ڤانیا سونه‌یان كه‌ن دژی شیعه‌یان، هه‌روه‌سا ژبیر نه‌كه‌ین نها ئه‌ڤ میلیشیاتێن شیعی ب نافێ (حشد الشعبی) نه‌ دبن ده‌ستهه‌لاتا حوكمه‌تا به‌غدا دانه‌ به‌لكو یێن دبن ده‌ستهه‌لاتا هنده‌ك كه‌سان و ئه‌و كه‌س یێن دبن كارتێكرنا ئیرانێ ڤه‌ و ئه‌و چ دكه‌ن ده‌ستێن وان ژوانرا دڤه‌كرینه‌ و هه‌می جۆرێن جینۆساید و كوشتنێ و ئه‌شكه‌نجێ یێ دكه‌ن و نه‌پابه‌ندن ب چ قانوونان و چ دستووران، و چ تشته‌ك نینه‌ رێخستنا وان بكه‌ت، هه‌روه‌سا ژبیر نه‌كه‌ین هه‌ر ئه‌ڤ میلیشیاته‌ بوون دوهی گه‌ف ل هه‌رێمێ دكر و گه‌ف ل كوردێن به‌غدا دكرن، هه‌ر ئه‌و بوون دگۆتن دێ چینه‌ د ناڤ كه‌ركووكێ دا.
ئه‌گه‌ر بێژین حه‌تا ئه‌ڤ میلیشیاتێن چه‌كدار نه‌مینن و بچن و بحه‌لیێن ل گه‌ل له‌شكرێ عیراقی ژی ئاریشه‌ بدووماهی نائێت و چاره‌سه‌ر نابیت چونكی ئه‌ڤ میلیشیاته‌ یێـن هاتینه‌ په‌روه‌رده‌كرن ل سه‌ر سیسته‌مه‌كێ تائیڤی و مه‌زهه‌بی وبێ رێخستنی ڤێجا دی چاوا شیێن به‌ره‌ڤانیێ ژ ئێكپارچه‌یا عیراقێ كه‌ن ؟ و ئه‌ڤه‌ دێ بنه‌ مه‌زنترین گه‌ف ل سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ ب تایبه‌تی و عیراقێ ب گشتی له‌وما دڤێت هه‌ر ژ نوكه‌ هه‌رێمی نه‌خشه‌یه‌ك هه‌بیت بۆ ڤێ مه‌ترسیێ پشتی شكاندنا و كه‌فتنا داعش و دوورخستنا وێ ژ ئاخا عیراقێ.
باشترین پێنگاڤ بۆمه‌ كوردان پشتی ژناڤچوونا داعشێ و ده‌ركرنا وێ ژ ئاخا عیراقێ ئه‌وه‌ ئه‌م كورد ژ دل ده‌ست ب رێخستنا ناڤمالا خوه‌ بكه‌ین و ئێكگرتنه‌كا ب راست و دروستی ئاڤاكه‌ین و هه‌می هێز و لایه‌ن و حزبێن كوردی ده‌ستێن ئێكدو موكوم بگرن نه‌ك ئێگرتنا مه‌ یا ب سه‌رڤه‌ بیت و ب تنێ ل سه‌ر میدیا یێن راگه‌هاندنێ ده‌ستێن ئێكدو بهه‌ژینین و ژبن ڤه‌ پیلانان دابرێژین دژی ملله‌تێ خوه‌ وه‌كی چاوا هنده‌ك رادبوون پشنیارا برینا بودجه‌ێ هه‌رێمی دكر داكو كورد لاواز بن و بكه‌ڤنه‌ دبن كونترولا به‌غدا دا و خالا دووێ ئه‌وه‌ په‌رله‌مانتارێن مه‌ ل به‌غدا رۆلێ خوه‌ بینن و به‌رده‌وام كاركه‌ن ل گه‌ل په‌رله‌مانتارێن سونی بوَ نه‌مانا ڤان میلیشیاتێن چه‌كدار پشت ژناڤبرنا داعش چ ب رێیا بلندكرنا سكاله‌یان ل دادگه‌ها دستووری ل به‌غدا دژی نه‌مانا میلیشیاتێن چه‌كدار چونكی ئه‌ڤ میلیشیاته‌ به‌روڤاژی دستووری هاتینه‌ دانان و برینا بودجێ وان ل په‌رله‌مانێ عیراقی و دانه‌نیاسینا وان وه‌ك چه‌كدارێن نه‌قانوونی و ژده‌رڤه‌ی یاسایا دستووری چونكی ئه‌ڤ میلیشیاته‌ دژی دستوورێ عیراقی نه‌ و دستوور رێ ناده‌ت ئه‌ڤ میلیشیاته‌ بهێنه‌ پێكئینان چونكی د ماددا (9) د بڕگا (2) ژد دستوورێ عیراقی یێ سالا 2005 دیاردكه‌ت ((نابیت میلیشیاتێن له‌شكری بهێنه‌ دروست كرن و ژده‌رڤه‌ی چارچووڤێ هێزێن له‌شكرێ نیزامی)).

میلیشیات رێخستنه‌كا له‌شكری یه‌ ژ وان شه‌ڕكه‌ران پێكدهێت ئه‌وێن خوه‌به‌خش یان كرێگرتی و شه‌ڕی د به‌رژه‌وه‌ندیا لایه‌نه‌كی دكه‌ن دژی لایه‌نه‌كێ دی ئه‌ڤجا چ ئه‌و میلیشیات پشته‌ڤانیا له‌شكرێ حوكمه‌تێ بن یان ژی دژی له‌شكرێ حوكمه‌تێ ب جه‌نگن هه‌ر دهێته‌ هژمارتن وه‌ك میلیشیات، ئه‌ڤ میلیشیاته‌ ب هنده‌ك درووشمان ده‌ردكه‌ڤن كو ئه‌و دبێژن مه‌ره‌ما مه‌ پاراستنا وه‌لاتیانه‌ و پاراستنا خالكی یه‌ ب ئارامانجا بده‌ستڤه‌ئینانا هنده‌ك ده‌ستكه‌فتیێن سیاسی و ئابووری یان ب مه‌ره‌ما گه‌هشتنێ بوَ ده‌ستهه‌لاتێ، فه‌ره‌ بزانین به‌رده‌وام میلیشیات ل وان جه و ده‌وله‌تان په‌یدا دبن ئه‌و جهێن شه‌ڕ و ئالۆزی لێ هه‌ی تایبه‌ت شه‌ڕێ ناڤخوه‌ی، دبیت میلیشات د چارچووڤێ له‌شكرێ نیزامی دا بهێته‌ دروستكرن وه‌كی نهو ئه‌م دبینین ئه‌و میلیشیاتێن حه‌شامه‌تا مللی ل عیراقێ (الحشد الشعبی فی العراق) ب فه‌توایه‌كا سیستانی چووینه‌ شه‌ڕێ داعشێ بكه‌ن یان ئه‌و میلیشیاتێن ب رێیا حزبێن سیاسی بهێنه‌ دروستكرن، یان ژ لایی چه‌ند وه‌لاتیان و لایه‌نان بهێنه‌ دروستكرن ب مه‌ره‌ما پاراستنا جه و گیان مال و سامانێ خوه‌ ژ مه‌ترسیێ وه‌كی چاوا ئه‌م دبینین هنده‌ك گرۆپ ل مووسلێ په‌یدا بووینه‌ دژی داعش شه‌ڕی دكه‌ن.
ژ ئه‌نجامێ شه‌ڕێ تایفی ل عیراقێ گه‌له‌ك میلیشیات ل عیراقێ په‌یدا بوون ژ وان میلیشیاتێن شیعی وه‌ك (له‌شكرێ مه‌هدی ب سه‌رۆكاتیا مقتدی الصدر/ هێزێن به‌در ب سه‌ركێشیا هادی العامری/(عصائب اهل الحق) كو رێخستنه‌كا له‌شكری یه‌ ب سه‌ركێشیا قه‌یس خه‌زعه‌لی/(الحشد الشعبی) ب فه‌توایه‌كا سیستانی دروستبوویه‌ و میلیشیاتێن سنی وه‌ك (داعش كو رێكخراوه‌كا تیرۆری یه‌ ل دژی هه‌می پێكهاتێن عیراقێ شه‌ڕی دكه‌ت و له‌شكرێ انصار السنه‌ و انصار الاسلام و له‌شكرێ مجاهدین و له‌شكرێ ئیسلامێ ل عیراقێ و كه‌تێبێن شۆره‌شا بیستێ و له‌شكرێ نه‌قشه‌به‌ندی و هنده‌كێن دی)، لێ نوكه‌ داعشن ژ هه‌میان ب هێزتره‌ د گۆره‌پانێ دا و به‌رسینگێ وێ یا ڤالایه‌ و رووبه‌ره‌كێ مه‌زن ژ ئه‌ردێ عیراقێ داگیركری یه‌ و گه‌له‌ك میلیشیاتێن سونی ل گه‌ل داعش حه‌لیاینه‌ و تێكه‌ل بووینه‌ و به‌یعه‌ داینه‌ ئه‌بۆبه‌كرێ به‌غدادی و ژ ئه‌نجامێ په‌یدابوونا ڤان میلیشیاتێن هه‌نێ ل عیراقێ كوشتنا ب كۆم (جینۆساید) ل زۆر ده‌ڤه‌ران هاتیه‌ ئه‌نجامدان وه‌ك جینۆسایدا ده‌ڤه‌را شنگالێ و بنگه‌هێ سپایكر و كۆمه‌لكوژیێن پارێزگه‌ها دیالا و گه‌له‌ك جهێن دی كو ب سه‌دان كه‌سێن سڤیل بووینه‌ قوربانی ژ بلی مینرێژكرنا ترومبیلان و په‌قاندنا وان ب خه‌لكێ سڤیل ڤه‌ و كوشتنا كه‌سێن بێگونه‌ه كو رۆژانه‌ كه‌له‌خێن وان د رووبارێ دیجله‌ و فوراتی دا و ل سه‌ر جادان دا دئێنه‌ دیتن و ئه‌ڤه‌ بوویه‌ نه‌ریته‌ك رۆژانه‌ هه‌ر ژده‌ستبكاربوونا سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقی یێ به‌ری (نوری مالكی) و هه‌تا نوكه‌ یا به‌رده‌وامه‌.
دستوورێ عیراقێ یا سالا 2005 یێ په‌سه‌ندكری ئه‌وێ رێژه‌كا مه‌زن ژ خه‌لكێ عیراقێ ده‌نگ ل سه‌ر دای ب ئاشكرای و بێ مژه‌وی ل مادا (9) د برگا (2) دیاردكه‌ت ((نابیت میلیشیاتێن له‌شكری بهێنه‌ دروستكرن و ژ ده‌رڤه‌ی چارچووڤێ هێزێن له‌شكرێ نیزامی بن) ئانكو ئه‌ڤ میلیشیاته‌ چ شیعی بن یان سونی بن ئه‌وێن مه‌ به‌حس لێ كری هه‌می ژ ده‌رڤه‌ی دستووری نه‌ و دستوور رێیێ ناده‌ت ئه‌و میلیشیاته‌ هه‌بن دڤێت حوكمه‌ت رێكێن باش بگریت ژبۆ ژناڤبرنا وان چ ب رێیا بكارئینانا هێزێ دژی وان تایبه‌ت تیرۆرستان و حه‌لاندنا یێن مای ئه‌وێن شه‌ڕێ داعش دكه‌ن د ناڤ له‌شكرێ نیزامی یان هه‌ر رێیه‌كا دی بیت، لێ ده‌مێ ده‌ستهه‌لاتا جێبه‌جێكرنێ د ده‌ست مالكی دا هینگێ ئه‌وی پتر میلیشاتێن شیعی ب هێز دكرن دا كو دژی خه‌لكێ سنی بجه‌نگن و كۆمه‌لكوژیان په‌یداكه‌ن و هه‌ر زه‌ره‌رمه‌ند د ڤێ كێشێ دا خه‌لكێ عیراقێ بوو، له‌وما دێ بێژین مالكی گه‌له‌ك جاران دستوور پێشیل كریه‌، هه‌كه‌ عه‌بادی ئه‌ڤ ئاریشه‌ چاره‌نه‌كر پشتی شكه‌ستنا داعش ئه‌و ژی دێ تومه‌تبار بیت پێشیلكرنا دستوورێ عیراقێ.