عەبدولحەكیم حاجی جادر
مەغۆل و تەتەر كۆمەلەكا هێزێن نیشتەجێ ناڤەڕاستا ئاسیایێ بوون، ب تایبەتی مەنغۆلییان و دەوروبەڕان ب ئەگەڕێ گرانییا ژینگەها وان كو بیابانەكا هشك بوو، ب مللەتەكێ توند و تیژ و شەڕۆكی و تێكدەر ل مێژوویێ دا هاتینە بەحسكرن، ل دەوروبەرێ سالا ١٢٠٦ ز، وەكو هێزەكا سەڕبازی و سیاسی دەركەڤتن، ئەو ژی كو ل دەمێ سەركردێ وان یێ ناڤدار (جەنگیز خان) شیا هەمی هێزێن مەغۆل و تەتەرا بكەتە ئێك و پاشی وەلاتێ چینێ و وەلاتێ پشت ڕووباری (بلاد ما وراو النهر) و خۆراسان و فارس و ئازەربیجان و دەڤەڕا قەفقاس داگیر بكەت، ل دەسپێكا هێرشا مەغۆلان بۆ سەر كوردستانێ بۆ سالا ١٢٢١ ز دزڤریت، دەمێ چەند هەڕێم و باژێڕێن ڕۆژهەلاتا كوردستانێ داگیركرین.
ل سالا ١٢٣١ ز مەغولان لەشكڕەكێ مەزن هنارد بۆ سەر شارەزۆر بەلێ ژبەر ئەوێ چەندێ سولتانێ هەولێرێ و خەلیفێ عەباسی لەشكڕێ خۆ بۆ ڕێكگڕتن ل ئەوێ هێڕشێ ئامادەكڕ، مەغۆل تێدا د سەڕكەفتی نەبوون و ب نەچاری ڤە خۆ ڤەكێشان. بەلێ مەغۆلان ل سالا ١٢٤٥ ز، هێڕشەكا دی یا مەزن و بەڕبەلاڤ كڕە سەر دەڤەڕا شارەزۆر و خەلكەكێ زۆڕ كوشتن و باژێڕ كاڤلكرن هەر ژبەر هندێ ئەڤێ چەندێ هندەك ژ ئاكنجیێن شارەزۆر و گەلەك دەڤەڕێن دی ژی نەچاربوون وەلاتێ خۆ ب جهـ بهێلن و بەر ب وەلاتێ ڤە شامێ بچن.
پشتی جەنگیز خان ل سالا ١٢٢٧ ز وەغەركری ل دویڤ دا ب سەركردایەتییا هولاكۆ مەغولان خۆ ئامادەكڕن بۆ داگیركڕنا بەغدا پایتەختێ خیلافەتا عەباسیا، كو ل بەری وێ باژێڕێ كرماشان ل ڕۆژهەلاتا كوردستانێ ب دەستێ مەغولان تووشی كاڤلكڕنێ ببوو، چونكی كەفتبوو سەر ڕێكا هێڕشا مەغولان هۆلاكۆی ل سالا ١٢٥٨ ز شیا باژێڕێ بەغدا ژی داگیر بكەت و دوماهیێ ب خیلافەتا عەباسیا بینیت (المستعپم بالله) ی بكوژیت كو دوماهیك خەلیفێ عەباسیان بوو. ل هەمان سالێ دا، هۆلاكۆ ژی لەشكڕەكێ مەزن ب سەركردایەتییا (ئەرقیوتویان) بۆ داگیركڕنا كەلها هەولێرێ هنارت، بەلێ كوردێن كەلهێ بۆ دەمێ زێدەتر ژ شەش هەیڤان ڕوی ب ڕوی دووپێچكرنا مەغۆلان بوون، دوماهیك جار هۆلاگۆی ب هاریكاریا لەشكڕێ حاكمێ مووسل (بدرالدین لوو لوو)ی كو ئالیگرییا خۆ بۆ هۆلاكۆی ڕاگەهاند بوو شیان كەلها هەولێرێ داگیربكەن. گرنگترین هۆكارێن وەكری كو كوردستان بەر هێڕشێن مەغولان بكەڤیت ئەڤەنە:
١. تەماعكاری و گیان بەرفرەهبوون خوازییا مەغۆلان بۆ دەست ب سەرگرتنا باژێڕ و ئاڤەدانییا ڤێ دەڤەڕێ و پێخۆشبوون ب خێڕ و بیرێن وان.
٢. هەبوونا دەستهەلاتا چەند هێزەكا ل وێ دەڤەڕێ وەكی خەوارزمان كو دوژمناهی ل گەل مەغۆلان هەبوو وەكو كوردستان ببیتە گۆڕەپانا ململانێ و ئێكلاكرنا دوبەرەكییان، دەولەتا خوارزم كو ئێك بوو ژ وان دەستهەلاتدارێن موسلمانان كو حوكمێ وەلاتێ پشت ڕویبارێ خۆراسانێ دكڕ، و ژناڤبڕنا ئەڤێ دەولەتێ ب دەستێ مەغۆلان رێخوشكرنەك بوو بۆ داگیركڕنا كوردستانێ و پاشی بەغدا ژی هاتە داگیركرن.
٣. گرنگیا كوردستانێ وەكی رێكەك و پاشی دەروازەك بۆ مەغولان كو ب ڕێكا وان بگەهنە بەغدا و وەلاتێ شامێ.
ل دویڤدا لەشكڕێ هۆلاكۆی بەرێ خۆ كرە باژێڕێن وەلاتێ شامێ و هەر تشتێ ژ لایێ شارستانیەتێ و ئاڤەدانكرنێ ڤە هەبوو هەمی تێكدان و ژناڤبڕن و سیمایێ شارستانیەتێ نەهێلا، بەلێ ل سالا ١٢٦٠ ز فەرمانرەواییا مسڕێ مەمالیك شیان ل شەڕێ (عەین جالۆت) نێزیكی باژێڕێ (عەككا) ل فەلەستینێ لەشكڕێ هۆلاكۆی تێكبشكێنن، و د ئەڤی شەڕی دا مل ب ملێ مەمالیكا كوردێن ڕۆژئاڤایا كوردستانێ و كوردێن وەلاتێ شامێ رۆلەكێ گرنگ ل شكاندنا مەغۆلان دیتن، ب ئەڤی شێوەی كوردستان و دەڤەڕێن دەوروبەڕا بوونە بەشەك ژ دەولەتا (مەغولی ئیلخانی).
پشتی داگیركرنا مەغۆلان بۆ كوردستانێ، كوردان سەرێ خو بۆ بیانیان و داگیركەران شۆڕنەكڕ، بەلكو چەندین ڕاپەڕین ل دەڤەڕێن جوداجودا یێن كوردستانێ ل دژی مەغۆلان سەرهلدا، ژ وان ل سالا ١٢٦٢ ز كوردێن مووسل شیان لەشكڕێ مەغۆلان ل باژێڕی دەربێخن، ل وی دەمی مەغۆلان لەشكڕەكێ زێدەتڕ بۆ دوبارە گڕتنا باژێڕی هنارت، كوردێن وی باژێڕی ڕوی ب ڕوی بوونەڤە و زیرەكی و وێرەكی یا خۆ دیاركڕ، هەروەسا ل هەولێرێ ژی راپەرینا سەربازگەها هەولێرێ بەرپابوو كو بۆ دەمێ سێزدە سالان ڤەكێشا دژی مەغولان. تەیمۆرلەنگ سەركردەكێ دی یێ مەغۆل و تەتەرا بوو ل وەلاتێ پشت ڕووباری (بلاد ما وراو النهرین)، هێڕشەكا مەزن كڕە سەر ئیران و ئیراقێ و بەشێ زۆڕێ كوردستانێ هەتا گەهشتییە ناڤەڕاستا ئەنازولێ داگیركڕ. تەیمۆرلەنگ كوشتنەكا زۆڕ و كاڤلكڕنەكا مەزن ب سەر وان دەڤەڕان دا ئینا ئەوێن تێدا تێپەڕی، ژوان ژی باژێڕێ بەغدا.
ئاكنجیێن میرنشینا (لۆریا بچووك) ل ڕۆژهەلاتا كوردستانێ شیان زۆڕ ب زیڕەكی و دلێڕانە بەرانبەر پەلامار و هێرشێن تەیموورلەنگی بڕاوەستن و تووشی شكەستنێ بكەن، بەلێ تەیموورلەنگی پشتی ئینانا هێزەكا زۆڕ و دۆرپێچكرنەكا دژوار شیان دەست ب سەر سەراخوم ئابادێ پایتەختێ مێرنشینێ دا بگریت.
هەروەسا ئاكنجیێن ماردینێ ل باكۆرێ كوردستانێ زۆڕ ب قەهرەمانانە چەندین جاران لەشكڕێ تەیموورلەنگی شكاند، بەلێ دوماهیك جار ئاكنجیێن وی باژێڕی كەفتنە بەر كوشتنەكا مەزن و باژێر تووشی كاڤلكڕنێ بوو.
دەڤەڕێن كوردستانێ گەلەك نەخۆشی و وێرانكرن ل سەردەمێ مەغۆلاندا دیت بەلێ مللەتێ كورد سەرێ خۆ نەچەماند و ڕازی نە بوو ب داگیركرنێ و زولمێ، لەورا بەرەڤانییەكا مێرانە كڕ ل هەمی جهان و ب تایبەتی عەشیرەتێن دەڤەڕێن هەكارییان و گەلەك قوربانیدان، هەكە ئەو بەڕەڤانی نە با دا هەتا ڤێ گاڤێ ژی ئەم ل بن دەستێن مەغۆل و تەتەران دا بین.