كـوردستان ل سـەردەمێ سـەفـەوییان
عەبدولحەكیم حاجی جادر
دەولەتا سەفەوی ل سالا ١٥.١ ز ل هەڕێما (ئازربیجان) یا ئیڕانێ، ل سەڕ دەستێ ئیسماعیل سەفەوی هاتە دامەزراندن و باژێڕێ ساختەكاریێ كرە پایتەختێ دەولەتا خۆ و ناسناڤێ شاه ل سەڕ خۆ دانا و مەزهەبێ شیعی كڕە مەزهەبێ فەرمی یێ دەولەتێ و پاشی دەست ب سەڕ هەمی ئیڕانێ داگڕت و ل دویڤ دا هەوێن بەرفرەه كرنە بەشەكێ كوردستانێ و هەمی ئیراق و چەند دەڤەڕەكێن قەفقازێ ژی گڕتن.
ل سالا ١٥.٦ ز، ئێكەم هێڕشا سەفەوییان بۆ سەڕ كوردستانێ دەست پێكڕ، هێزێن سەفەوی ڕوی ب ڕوی بەڕگڕییەكا دلێڕانە یا كوردان بوون، ب تایبەتی هەردو مێرنشینێن (موكریان) و (بۆتان) بەلێ ل دوماهیێ سەفەوییان دەرئەنجامێ ڤان هێرشان شیان بەشەكێ گرنگێ كوردستانێ بئێخیتە سەر نەخشەیێ دەولەتا خۆ، كو مێرنشینێن (لۆرستان) و (هەكاری) و (بەدلیس) و باژێرێن گڕنگێن وان و ئامەد (دیاربەكر) ل گەل دا بوون.
هەر د چارچووڤەیێ ئەوان هەولان دا ل سالا ١٥.٨ ز باژێڕێ (بەغدا) داگیركر كو پایتەختێ دەولەتا ئاق قوینلۆ بوو، و ل دویڤ دا دەولەتا سەفەوییان پێلێن خۆ بۆ باشوورێ ئیڕاقێ هاڤێتن و باژێڕێ بەسڕا داگیركر.
شاه ئیسماعیل سەفەوی ل دەسپێكێ سیاسەتەكا نەرم ل گەل میر و سەڕۆكێن كوردان دكر هەتا وەكی پێگەهێ خۆ موكوم بكەت، پاشی دوژمنایەتییا خۆ یا ڕاستەقینە دەرئێخستن و چەند میرێن كوردان ئێخستنە د زیندانێ ڤە، و میرێن قزلپاشیێن خۆ ل جهێ وان دانان.
سەرهلدانا دەولەتا سەفەوی ل كوردستانێ و ل ئیراقێ، ئوسمانی رازی نە بوون كو ئەو دەڤەرا پڕ خێر و بێر و ستڕاتیجی ل ژێر دەستهەلاتا سەفەوییان دا بیت. لەورا لەشكەرێ ئوسمانی ب سەركردایەتییا سولتان یاور (سەلیمێ ئێكێ) ل سالا ١٥١٤ ز، ل دۆلا چالدێڕان ڵ باكوڕێ ڕۆژئاڤا دەریاچا ئورمیێ ل سەر ئاخا كوردان ڕوی ب ڕوی ئێكودو بوون، د ئەڤی شەڕی دا ئوسمانی سەڕكەفتن، هێزێن كوردان ڕۆل هەبوو ل سەڕكەفتنا ئوسمانییان ب سەڕ سەفەوییان دا ل شەڕێ چالدیڕانێ ژ ئەگەرێ نەرازیبوونا وان ل سەڕ سیاسەتا توندوتیژا شاه ئیسماعیلێ سەفەوی ل لایەكی ڤە و بزاڤێن مەلا ئیدریسێ بەدلیسی، كو كەسەكێ پلە بەرزێ سیاسی و ئایینی یێ كورد بوو بۆ پشتەڤانییا دەولەتا عوسمانی بكەن ژ لایەكێ دی ڤە. ئەوبوو شازدە میر و سەركردەیێن كوردان ب هێزێن خۆڤە هاتنە ناڤ ڕێزێن لەشكڕێ ئوسمانییان ل چالدێڕانێ، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ سولتان سەلیم یاور پشتی ڤێ سەڕكەفتنێ د نامەیەكێ دا ستایشا میرێن كوردان كڕ و ناسناڤێ بەگلەربەگ ب ئەوان پەخشی.
گرنگترین ئەنجامێن شەڕێ چالدیڕانێ ل سەڕ كوردستانێ ئەوبوون: كوردستان دابەش بوو ل سەر دو بەشان، بەشەك ڕۆژهەلات ل بن دەستێ سەفەوییان دا و بەشێ زۆر ژی كەفتە بن دەستێ دەولەتا عوسمانی، عوسمانییان ب ئەگەڕێ داگیركرنا بەشەكێ زۆڕێ كوردستانێ، شیان پاڕێزگاریێ ل سنوورێ ڕۆژهەلاتا دەولەتا خۆ بكەن و سەردەمەكێ درێژ، شەڕ و ململانێ د ناڤبەرا دەولەتا ئیرانێ و دەولەتا ئوسمانی دەستپێكڕ، كو ل دەسپێكا سەدێ شازدێ هەتا دەسپێكا سەدێ بیستێ ڤەكێشا، دەمێ ڤان چار سەد سالان چەندین شەڕ و كوشتن د ناڤبەرا دەولەتێن ئیرانێ و ئوسمانییان دا ڕوی دا و پتریا ئاخا كوردستانێ مەیدانا ڤان شەڕ و ململانێ بوون.
یا خۆیایە ئەم بێژین كو میرنشینێن كوران چ خۆشی نەدیتن ل بن دەستێ دەولەتا سەفەوییان دا، چونكی شیعە مەزهەب بوون، وان پێ خۆشبوو ڕێككەفتنێ دگەل ئوسمانییان دا بكەن و سەربەخۆ بن ب ڕێڤەبڕنا میڕنشینێن خۆ ژ هەمی لایان ڤە.
ژێدەر:
في العصر الحديث (جليليَ جليل و اخرون). ١. الحركة الكردية. ٢. كوردستان و كورد (دكتور عبدالرحمان قاسملو). ٣. كوردستان و تاريخ الحركة القومية الكردية (جلال الطالباني). ٤. تاريخ الدولة العثمانية.
