فاضل عمر

ھەم ئسرائیل و وەلاتێن ھەڤگرتیێن ئەمریكا، ھەم كۆمارا ئیسلامیا ئیرانێ، دزانن بۆچی دەست ب شەڕی كرینە و دزانن دێ بۆچی شەڕی ڕاوەستینن، ئەڤە ھەكەر ڤێیان ڕاوەستینن. شەڕ ل ھەردو ئالیان، لسەر ھندەك بنەمانێن ئابۆری و سیاسی و مەنتقی، دگەل ئارمانج ئان خەتەریێن پاشەڕۆژی ئاڤابوویە. ئەڤە دبینن و بھیسن، ھزردكەن و بڕیارێ ددەن كانێ چ بكەن… بڕیاردان شەری بكەن، چونكی دانوستاندن بێمفا بوو.
ئەڤە ھەمی ڕۆھنە، لێ یا نەڕۆھن، ڕۆل و ڕەفتارێن كوریانە. كوریێ نە چاڤ ھەنە، نە گوھ، نە ژی ھۆش و مەنتق، نە ئارمانج. كوری وەكی دارێ كۆرەیە، بەس خوە دوەشینت، ب كێ بكەڤت نەگرنگە، گرنگ ئەوە ببێژتە خەلكی ئەز ھەمە.
وەكی ئەم ھەمی دزانین، ھەر ل ئێكەمین رۆژا ئەڤی شەڕی، ھەرێما كوردستانێ، حوكمەت و ھێزێن سیاسی، ب ئاشكرایی دیتنا خوە بۆ ئەڤی شەڕی دیاركریە و بڕیار ئەوە؛ ئەڤە شەڕێ مە نینە و ئەم پشكەكین ژ ھەر بزاڤەكا ئاشتیێ، لێ پشكەك نینین ژ شەڕی و ڕێ نادەین ھەرێما كوردستانێ بۆ جەنگێ بكار بھێت.
ئەڤە سیاسەتا ھەرێمێ و ئیراقێ ژی بوویە، ژبلی دەستێن ڕەشێن میلیشیایێن دەرڤەی قانوونێ، كو خوە كرینە پشكەك ژ شەڕی و بەری ھەر دوژمنەكی (ھەكەر دوژمن ھەبن) شەڕێ خەلك و حوكمەتا وەلاتێ خوە دكەن.
ب بەھانەیا ھندەك ھێزێن ئەمریكی ل ھەولێرێ ھەنە، ب سەدان ڕۆكێت و درۆن، ژ ئیرانێ و ناڤا ئیراقێ، بەر ب ھەولێرێ و دەڤەرێن وێ بەردەوام ھنارتینە، نەدوورە دژوارترین ئێریش، تاوانا شەھیدكرنا شەش پێشمەرگەیێن قەھرەمان و برینداركرنا ب دەھان پێشمەرگەیێن دی بت.
كلك ب ئەڤێ ژی ڕانەوەستاینە، ل ئەڤێ دوماھیێ، درۆنێن خوە ئاراستەی دھۆكێ دكەن و دخوازن، ھەرێمێ بكەنە پشكەك ژ شەڕێ بێھۆدەیێ خوە و سەرێن خوە، ل پشت و ناڤ سنۆری.
ب دیتنا من، سیاسەتا ھەرێمێ كو نەبتە پشكەك ژ ئەڤی شەڕی، سیاسەتەكا گەلەك دروست و ژیرانەیە، لێ وەخت ھاتیە، كلكێن نێزیكی ھەرێمێ ژ بنی ببڕت، نەخوە دێ زێدەگاڤیێن دژوارتر ئەنجام دەن.

فازل عومه‌ر

ل ھەمی بیرەوەری و ڕوودان و بوویەران، كارڤەدانێن خەلكێ پارێزگەھا دھۆكێ و یێن پارتی، سەرنجا خەلكی، چ ب ئەرێنی چ ب نەرێنی، ڕاكێشایە و بەردەوام دپرسن: ئەرێ چ نھێنی ل ناڤبەرا پارتی و خەلكێ پارێزگەھا دھۆكێ ھەیە؟
ئەوێن دزانن و ئەوێن نەزانن، ھەردو ل ڕاستیەكێ كۆكن؛ دھۆك بانكا پارتیە. ئەز دێ پچەكێ پەیڤا بانك گوھۆڕم، دا ڕاستتر و دروستتر بت؛ دھۆك بانگا پارتیە. ئەوەی پارتی ھاتیە دامەزراندن، ل خوەشی و نەخوەشیان، خەلكێ دھۆكێ و پارتی ئێك بوون؛ ئێك دەنگ، ئێك كارڤەدان، ئێك ڕەفتار… ئەرێ ئەڤ ھەرسێیە ئاماژەیەكێ نادەت كو پارتی و خەلكێ دھۆكێ ئێكن؟
دا ڤەگەڕینە بەرسڤا پرسیارا؛ بۆچی خەلكێ دھۆكێ ھەردەم دگەل پارتیە و خوە ب پارتی و د ناڤ پارتی دا باشتر دناست؟ ھەكەر نەبێژم؛ ل دەرڤەی پارتی خوە ناناست و وەكی مشەختێ كەسوكار و وەلاتێ خوە ھێلاین، چەند دوور بچت، ل دوماھیێ خەریب دبت و ڤەدگەڕت.
گەر ئەم ژ ئەڤێ ھەڤبەندیا جانكی دەربازی ژیانێ و ژیارێ ژی ببین، فەرە ھندەك بەرپەڕێن مێژوویێ تێكڤەدەین، دا ئەڤ ڕاستیە باشتر زەلال ببت. بەری دھۆكێ ببتە پارێزگەھ، دگەل زاخۆ و ئامێدیێ و ئاكرێ، دەڤەرداریێن سەر ب مووسلێ ڤە بوون. و یێ نەزانت واتەیا (سەر ب مووسلێ ڤە) چیە، بلا پرسیارا كوردەكی بكەت، بەری شۆڕشا ئیلۆنێ چۆ بتە مووسلێ ئان وەكو كورد لێ ژیا بت، ھینگێ دێ پشتڕاست بت، ھینگێ كورد وەلاتیێن پلە دو ژی نەبوون!
شۆڕشا ئیلۆنێ دەست پێ كر و ھێدی ھێدی كوردێ دووڤەلانك و پلە سێ، ھەست كر كو پێدڤیە ژ كەسێ كێمتر نەبت، لەو پێدڤیە ئان بگەھتە شۆرشا بارزانیێ نەمر ئان ب كێماتی پشتەڤانیێ لێ بكەت، چونكی دزانی، شۆرشا ئیلۆنێ شۆڕشا ڤەگەڕاندنا ڕوومەت و سەرفەرازیێیە بۆ ھەر كورد و كوردستانیەكی. د ئەنجام دا، ئیراق نەچار بوو، كۆمەكا ئارمانج و داخوازیێن شۆڕشێ بجھ بینت، دھۆكێ بەھرا میری ڤ بەر كەفت. دھۆك بوو پارێزگەھ و ژ بن دەستێ مووسلێ و سەرەدەریا شۆڤینی (نەتەوەیی و جڤاكی) ڕزگار بوو. ئەڤێ ڕزگارییێ كەساتیەكا ئازاد بۆ ھەر دھۆكیەكێ ئاڤا كر، ھەمیان ھەست كر كو ژ مووسلیان كێمتر نینن. ھەر ئەڤ ھەست و ئازادیا بەرھەمێ شۆڕشا ئیلۆنێ و پارتی، تێرا ھندێ ھەیە، خەلكێ پارێزگەھا دھۆكێ، ئازادی و سەرفەرازیا خوە ب ھەبوونا پارتی ڤە گرێ بدەت.
ل ئەڤێ دەڤەرێ، پارتی بووینە د ھاوارا خەلكێ خوە چۆین و بەرگری لێ كری. پارتی بوون خوە بۆ خەلكێ خوە داینە كوشتن و بووینە شەھیدێن ئازادی و ڕزگاریا ئەڤی خەلكی. پارتی بوون ڕێ ل ستەم و زۆرداریێ گرتین و زەلامێن ڕژێمێ نەچاردكرن خوە جوامێرتر دیار بكەن ژ ئەوا د دلێ وان دا… پارتی بوون، ھیڤیەكا ھل د دلێ ھەر كورد-نشتمانپەروەرەكی دا.
ھەكەر ئەم خوە بگەھینینە ئەڤرۆ، ژ زانكۆیێ بگرە، تاكو سەركەفتنێن یانەیا دھۆكێ و ئاڤەدانیا دھۆكێ و پێشكەفتنا وێ… ھەمی گرێدایی پارتیانە؛ دەستێ پارتیان د ناڤ دایە،، لەو خەلكێ پارێزگەھا دھۆكێ (ژ كارگێریا سەربخوە یا زاخۆ بگرە تاكو ھەمی دەڤەرداری و ناوچەداریان) خوە پارچەیەكێ پەچروومەكری ب پارتی ڤە دبیین. ھەمی ھەست دكەن پارتی پێناسەیا وانە… لەو ئەڤێ جارێ ژی، دێ دەنگی دەنە لیستا 275 و دێ پشكا ھەری مەزن بن ژ مەلیۆن دەنگێن پارتی دێ ئینت.
ئەڤە دێ چالەنجا دھۆكیان بت دگەل پارێزگەھێن دی.

فازل عومه‌ر

وەختێ باسێ ھلبژارتنێ دكەین، بەری ھەرتشتی، ئەم باسێ ھنبەركرنێ و ڤاڤارتنێ و بژارتنێ دكەین. ئەم لیست و بەربژار و بەرنامە و دیرۆكا وان ھنبەری ئێك دكەین و ژێك دڤاڤێرین و لیست و بەربژارێ دلخواز ژ ھەمیان ھەلدبژێرین. ئەڤجا، ھەلبژارتن چەند گرێدایی ھەستێن مرۆڤی بت، لێ ل دوماھیێ، پرۆسێسەكا دلینی و سۆزداریێ نینە، پرۆسێسەكا ھزری و مەنتقیە و لسەر ھندەك پرسیارێن مەنتقی ئاڤا دبت: ئەرێ لیست و بەربژار دێ شێن چ كەن و پارتا سیاسیا ل پشت چ كریە و دێ شێت چ بكەت؟ ئەرێ لیستا ئەز دەنگی ددەمێ دشێت ئارامیێ و ئاشتیا جڤاكی بپارێزت؟ ئەرێ ئەو لیستا ئەز دەنگی ددەمێ دشێت مافێن من ژ بەغدا بستینت؟ ئەرێ ئەو لیستا ئەز دەنگی ددەمێ دشێت وەلاتێ من ژ داگیركرنەكا دی بپارێزت؟ ئەرێ ئەو لیستا ئەز دەنگی ددەمێ دێ شێت وەلاتی پتر ئاڤەدان بكەت؟…ھتد.
ھەركەسێ ئەڤان پرسیاران ژ خوە بكەت، دێ ئیك و دو، دێ دەنگی دەتە لیستا 275 چونكی تو ل مێژوویێ بنێڕی، ھەمی سەركەفتنێن ملەتێ مە ل سەدسالیا بیستێ لسەر دەستێ پارتی بووینە، ھەكەر ئالیەكێ دی فلیەك ھەبت، دێ دگەل پارتی بت.
ئەم ل ئەڤرۆ ژی بنێڕین، پارتیە بەرگری ژ كوردستانێ و مافێن خەلكێ وێ دكەت. پارتیە گەرەنتیا ئارامی و پێكڤەژیان و ئاڤەدانی و پێشكەفتنێ. پارتیە دشێت پاشەڕۆژەكا سەرفەرازتر و گەشتر بۆ خەلكێ كوردستانێ دابین بكەت.
پارتیەكا بھێز ل بەغدا گەرەنتیا وەرگرتنا مافێن خەلكێ كوردستانێیە و ھەردەما، خودێ نەكری، پارتی لاواز ببت، بلا پشتڕاست ببین، ھەرێم نامینت و دێ ڤەگەڕینە سەنتەرالیزما بەغدا د كراسێ نەتەوەیی و ئایینی لێ زێدە.
بەرانبەر ئەڤێ، لیستێن خوە ڕادەستكرنێ و ڕازیبوونێ ب دووڤەلانكی و پاشكۆتیێ، ژ ئاخفتنێ پێڤە نینە بدەنە خەلكێ مە. و ئەم ھەمی دزانین، ئارامی و ئاڤەدانی و پێكڤەژیان و ماف و پاشەڕۆژەكا گەشتر ب ئاخفتنێ تنێ پەیدا نابن، ئەڤان ھێزەكا جەماوەری و مەیدانی دڤێت كو بەس پارتی ھەیە.
وەرن ل 11/11 دەنگی بدەینە ئەوێن دشێن ئارامیێ و پێكڤەژیانێ ل ھەرێمێ بپارێزن؛ ئەوێن دشێن ئاڤەدانیێ بدۆمینن، و ئەوێن دشێن ھەرێمێ بپارێزن و مافێن خەلكێ وێ ل بەغدا مسۆگەر بكەن… ئەو ژی لیستا 275ە، لیستا كریاران و سەرفەرازیان.

فازل عومه‌ر

پارتی ژ ڕۆژا دامەزراندنێ لسەر دەستێ بارزانیێ نەمر تاكو ئیرۆ، سەرەكانیا ھزرێن خوە ژ ڕێبازا بارزان وەرگرتینە، نەخاسمە ھزر و ڕەفتارێن شێخ عەبدلسەلام و شێخ ئەحمەد و بارزانیێ نەمر… ئەڤێ ڕێبازا د بەروەختێ خوە را كری، لسەر ھندەك ستوونان ئاڤا بوویە، درەنگتر خەلكی گرنگیا وان زانیە، وەكی؛ ئازادیا مرۆڤی، دادیا جڤاكی، ژینگەھپارێزی، مافێن ژنێ، پێكڤەژیانا نەتەوەیی و دینی،..ھتد.
دامەزرانا پارتی وەكو پارتەكا كوردستانی لسەر ئەڤان بنەمایان و سیاسیكرنا ئەڤان تێگەھێن مرۆڤانی و گشتی د ناڤێ خوە دا (دیمۆكرات و كوردستانی) و خەبات كرن داكو ئەوان ھزران ل ژیوارێ كوردستانێ پراكتیزە بكەت، پارتی كرە دەنگێ ھەمی خەلكێ كوردستانێ و ھەمی لدۆر پەیام و درووشمێن وێ كۆم بوون و كۆم دبن؛ كوردێن بسورمان و ئێزدی و كاكەیی، مەسیحی ب ھەمی ئایینێن خوە ڤە، ئەرمەن و توركومان و ئەرەبێن كوردستانێ ژی ئارمانجێن خوە دگەل پارتی دبینن و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ، ڕۆلێن ئەرێنی و ئاڤاكەر دگێرن،… بەلگە بۆ گۆتنا من ئەوە؛ ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، ئێمنتر و ئاڤەدانتر بووینە ژ جھێن دی.
ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، پێكڤەژیانا نەتەوەیی، پێكڤەژیانا دینی و ئایینی،… ب خوە پێكڤەژیانا سیاسی ژی، باشتر بوویە ژ ھەمی جھێن دی ل سەرانسەری ئیراقێ.
ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، ئازادیێن تاكەكەسی و كۆمان باشتر بووینە و قانوون بەڕەڤانێ ھەمیان بوویە.
ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، مافێن مرۆڤی و مافێن نەتەوەیی و دینی باشتر بووینە، لەو، ھەڤبەندیا ھەمی كێمارێن نەتەوەیی و دینی ل كوردستانێ، دگەل پارتی گەوھەریە و گەھشتیە ڕادەیا تەنگژاندنا ھێزین نەحەز.
ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، گرنگی ب ژینگەھێ ھاتیە دان و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ڕووبەرێ شینكاتیێ ھاتیە پاراستن و زیندەوەر ھاتینە پاراستن.
ھەر جھێ پارتیان دەستھەلات لێ ھەبوویە، ئاڤەدانی و پێشكەفتن، لێ ھەبوویە… تاكو وێ ڕادەیێ، چاڤدێرێ بوژدان ھەست دكەت پارتی و ئاڤەدانی جێمكن. لەو، وەسا دھێتە ھزركرن و پێشبینكرن كو ل ڕۆژا دەنگدانێ، لیستا 275 لیستا كوردستانیان ب ھەمی چین، تەخە، نەتەوە، دین و ئایینان ڤە، وەكی ھەرجار جھێ باوەریا خەلكێ كوردستانێ بت و ببتە لیستەكا مەلیۆنی و خەلكێ كوردستانێ بۆ دۆست و دوژمنان بورھان بكەن، كو پارتی و كوردستان ئێكن و بیبلكێن چاڤانن.

فازل عومه‌ر

ئەز دا بێژم، ھەمی بەربژارێن كوردپەروەر و كوردستانی ھێژانە و ھەژی دەنگێن مەنە، ھەكەر ھەلبژارتن تاكەكەسیبانە و كەسێن بەربژار گرێدایی بنەمانێن كوردستانی و كوردی بانە، لێ وەختێ بەربژار (نێزیكی ڕەھاییێ) بەربژارێن پارتێن سیاسی بن و گرێدایی سیاسەت و بۆچۆنێن پارتێن سیاسی بن و ئەوێن تاكەكەس ژی، گەر ببنە بژارە ژی، نەشێن خودان باندۆر و ھنگار بن ل ئەنجومەنا نوونەرێن ئیراقا فیدەرال كو ھەمی ئەندام لسەر بنەمانێن نەتەوەیی و ئایینی ڕێز بووینە… ھینگێ ئەز لیڤە بم و بێژم:
پێدڤیە ئەم دەنگێ خوە بدەینە، لیستا بەربژارێن وێ و بەرنامەیێ وێ، قەدرێ تایبەتمەندی و مێژوو و بەرژەوەندیێن خەلكێ كوردستانێ بگرت و بپارێزت.
پێدڤیە ئەم دەنگێ خوە بدەینە، بەربژارێن لیستا ئێش و ئازارێن خەلكێ كوردستانێ و خوونا شەھیدان و ڕەنجا پێشمەرگەی ژ بیر نەكەن و پەرچەمێ وان؛ كوردستان بەری ھەرتشتی، بت.
پێدڤیە ئەم دەنگێ خوە بدەینە، لیستا كێم دئاخڤن، لێ گەلەك كار دكەن. لیستا ببێژن: مە ئاڤەدانی كر، نە دێ كەین.
پێدڤیە ئەم دەنگێ خوە بدەینە، بەربژارێن لیستا ئارامیا كوردستانێ پاراستی و ل كوردستان ژ داگیركرنا ئەبەدی پاراستی، لیستا شەڕێن سحێلا و پردێ.
پێدڤیە ئەم دەنگێ خوە بدەینە، بەربژارێن پارتی، چونكی ھەلگرێن پەیاما سەرۆك بارزانینە؛ پارتی بھێز بت، كوردستان بھێزە، چونكی پارتی ژ ناڤ ئێش و ئازار و دەردەسەریێن خەلكێ كوردستانێ پەیدابوویە و ئارمانجا وێ ڕزگاریا كوردستانێیە و ئازادیا خەلكێ كوردستانێ. و تاكو نەگەھتە ئارمانجێ، درووشمێ ئەبەدیێ پارتی دێ مینت؛ یان كوردستان یان نەمان، و ئەڤ درووشمە د دلێ ھەر پارتیەكی دا نەخشاندیە.
لەو، دەنگدان بۆ لیستا 275 و بەربژارێن وێ، دەگدانە بۆ كوردستانێ و پاشەرۆژێ؛ دەنگدانە بۆ ئەوێن وەلاتی و ئارامیێ و سەرفەرازیێ و پێشكەفتنێ دپارێزن.

فازل عومه‌ر

وەكو مەدیاكارەك، ل ھەوا ھەلبژارتنان، ئەز دووڤچۆنا گوتارێن سیاسیێن كوردستانێ دكەم. ژ ئەنجامێ ئەوێن من دیتین ئان بھیستین، دبینم، پارتی لسەر دو تەوەرێن سەرەكە كاردكەت؛ ئێك، پارتی چەند گرێدایی كوردستانێ و خەلكێ وێیە و چ بۆ كریە و دێ چ بۆ كەت، دو؛ ئەوا ئیراق دگەل ھەرێمێ دكەت پتر نێزیكی دوژمنكاریێیە ژ ھەڤوەلاتینیێ، و ھەكەر پارتی ل بەغدا ب ھێز بت، دێ شێت چ بۆ ھەرێمێ و خەلكێ وێ كەت، و د بەر ڕا ژبیر ناكەت ببێژت: مە ل بەرە دەستووری ب ئالیێن ئیراقی بدەینە كاراكرن.
لێ گوتارا پتریا ئالیێن دی، ئاراستەكریە بۆ ھەولێرێ و دژاتیا پارتی و حوكمەتا ھەرێمێ و كارگوزاریێن وێ، و ب ئاوایەكێ نەئێكسەر بەغدا و ئیراقا ئەنفالان و كێمیابارانێ و كوشتنا ب ھەزاران بێگونەھان؛ ئیراقا مشەختكرن و ئەرەبكرنا كوردستانێ؛ ئیراقا بودجەبڕ و مووچەبڕا خەلكێ كوردستانێ؛ ئیراقا مووچەیێ دەڤەرێن بندەستی داعشێ دھنارتن و یێن كوردستانێ نەدھنارتن (دبت بۆ جەبھەت لموقاوەمە دھنارتن)؛ ئیراقا پشتی وێرانكاری و دڕندەییا داعشێ، ب حەشدێ ئێریش كریە كوردستانێ… ئیراقا ھەمی خەما وێ ئەوە كوردستانێ ژ بلنداھیێ بینتە خوارێ، بینتە ئاستێ خوەیێ سەدسالیێن ناڤەڕاست و وارێ وێران… ئەڤنە وەسا ئیراقێ نیشاددەن كو فیدرالە، دەولەتا قانوونێ و سیستەمی، دیموكراسیێ و پێشكەفتنێ، مافێن مرۆڤی و ئاڤەدانیێ، نموونەیا پێشكەفتنێ و چاڤ لێ كرنێیە!!
ھەڤالینۆ! ھەكەر ھوون ھەڤال بن… بەغدا ل سەردەمێ بەرێ، سەرەكانیا ئەنفالان و جەنگان و گوند وێرانكرنێ و كوشتنێ و كێمیابارانێ و ئەرەبكرنێ و دەركرنێ و ھەمی بەلایێن لسەر ڕوویێ ئەردی ھەنە، بوو. نھۆ ژی كو چو ژێ ناھێت ئان دروستتر كێمیاباران ژێ ناھێت، خەما وێ لاوازكرنا ھەرێمێیە و بندەستكرنا خەلكێ وێ و ب ھەر ڕێكا ھەیە. كورت و كرمانجی، دوھی ب چەكی نەشێیا، ئەڤرۆ یا قانوونێن خوە دجەڕبینت و سوبەھی دێ ڕێكەكا دی بكارئینت!
ھەڤالینۆ، ھەكەر ھوون ھەڤال بن، پچەكێ چاڤێن خوە ڤەكەن، ئەڤە ھەلبژارتنێن پەڕلەمانێ ئیراقێنە، نە یێن كوردستانێ، ھەوە ڕێكا داوەتێ ھندا كریە… ڕێكا بەغدا بگرن و مافێن خوە ژێ بستینن، بەغدا یا شەڕێ نەھێلانێ دگەل مە دكەت، ھەولێر یا كوردستانێ دپارێزت و ئاڤا دكەت.

ل ھەمی وارێن ژیانێ كەس ھەنە ئافرندە و بالبەر و جوامێر و خزمەتكار، بەردەوام ل تشتێن نوو دگەڕن داكو ژیانێ خوەشتر و سانەھیتر لێ بكەن؛ بەردەوام دەستێ ھاریكاریێ بۆ ھەمی مرۆڤان و زیندیان درێژ دكەن، و ھندەك دی چارەسازن، وەختێ كێماسیەكێ دبینن، بزاڤێ دكەن چارە بكەن و ئازارێن مرۆڤان كێمتر لێ بكەن،
لێ ھندەك ھەنە، وەختێ كێماسیەكێ ئان لاوازیەكێ دبینن، ل شوونا چارە بكەن، لێ سوار دبەن و خوە پێ دكەنە قەھرەمان، ئەز دبێژمە ئاڤان كەسان سوارێن ژان و ئازارێن خەلكی؛ مشەخۆرێن تەنگاڤی و ئالۆزیان. ئەڤ جۆرێ مرۆڤان، وەختێ ب تەنا سەرێ خوە بن، ھیچ ئاڕێشە نینە، چونكی جۆرە نەساخیەكا جڤاكیە، كەسێ نەساخ بەس دڤێت ناڤدار ببت، و ھەر دەلیڤەیا ھەبت ژ دەست نادەت. داكو ئەم باشتر تێك بگەھین، دێ بێژم؛ مشەخۆرێ تەنگاسیان، ل شوونا ھاریكاریا خەلكەكی بكەت ئاڕێشە و ئازارێن خوە چارە بكەن ئان ئەو بۆ چارە بكەت، ئازارێن خەلكەكی وەكو چەكەكێ سۆزداریێ بكاردئینت و خوە فریادڕەس دیاردكەت، ھەكەرچی، ژبلی ئاخفتنێ (ب كوردیا كۆلانێ؛ ئاخفتنا خوەش) نەشێت شاخێن دو بزنان ژێك ڤەكەت.
من گۆت: ئەڤ كەسانە ل مالا خوە بن، مە چو ژێ نینە، لێ ببنە بەربژار و خەلكی د سەر دا ببەن كو ھەمی ئارێشەیان چارەكەن، ھینگێ دبتە مژارەكا گشتی، ئەزێ نڤیسەر نەچار دبم تلنیشان بكەم و ببێژم: ھوشیار بە! ڕێ نەدە كەسەك ل ئازار و ئاڕێشە و كێماسیێن تە سوار ببت و تە ب دو گۆتنێن خوەش بسێلمینت… دەنگی بدە یێ تو پشتڕاست بی دێ شێت تە و وەلاتێ تە پارێزت، و دێ شێت ھندەك وەجێن تە بقەتینت.
مەزنان گۆتیە: سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن.
سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن
ژ مێژە مەزنان گۆتیە: سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن. ئەڤ گۆتنە ژی ژ ڤالاھیێ ئان خەیالا نڤیسەرەكی نەھاتیە، ژ سەربۆرا مرۆڤان دگەلێك ھاتیە، وەختێ خەلكی ھندەك كەس دیتین بەس گەلەك دئاخڤن و كێم كاری دكەن، ل بەرانبەر ھندەك كەس كێم دئاخڤن و كارێن مەزن دكەن.
ل كوردستانێ ژی، ھەكەر ئەم ل سەركردەیێن پارتی و سەركردەیێن پارتێن دی بنێرین، دێ ئەو گۆتنا مە نڤیسی ڕۆھن بت؛ پارتی كێم دئاخڤن، داكو شۆل بكەن و یێن دی، گەلەك دئاخڤن، لێ كێم شۆل دكەن، ھەكەر شۆلەكی بكەن ئان بشێن بكەن.
پارتی، شەڤ و ڕۆژان دكەنە ئێك، داكو شۆل بكەن و پڕۆژەیان خلاس بكەن، دھۆك و ھەولێر و دەڤەرێن دی بەلگەنە. ئەوێن دی ئەكتەرێن بەرنامە و فێسبووك و تیكتۆك و تەلەڤزیۆنانن، ب شەڤ و ڕۆژ بەھەشتێ د خەیالا خوە دا ئاڤا دكەن! ئاڕێشە ئەوە؛ ئەو ژیوارێ د خەیالا خوە دا، ئاڤاكرین، دڤێن مە تێ بگەھیی، ڕاستن و پێدڤیە باوەر بكەین گۆتنێن وان و كار و كریارێن پارتی ئێكن!
پارتیان دو مەلیۆن ئاوارە ڤەحەواندن و ب كریار بورھان كرن كو دشێن پاریێ نانێ خوە پشك بكەن… ئەڤە پراكتیزەكرنا مرۆڤانیێ و پێكڤەژیانێ و دلۆڤانیێیە.
ل سەرانسەری ئیراقێ، ھەر دەڤەرەكا پارتی لێ سەردەست بت، ھەڤقەبوولكرن و پێكڤەژیان و ئارامی لێ ھەیە… ڕەوشا ھەڤڕكێن پارتی ھند ئاشكرا و زەلالە، ھەوجەی گۆتنێ نینە.
بەرنامەیێ پارتی بۆ ئیراقێ لسەر سێ ستوونان ئاڤایە:
ھەڤپشكیە؛ د وەلاتی و سامانی دا، ھەڤسەنگیە؛ د ھێزێ دا و دەستھەلاتێ دا، لھەڤكرنە، پێكھاتنە؛ د كار و بەرھەمی دا. ئەڤ ئارمانجە ڕۆھن و زەلال و ڕەوانە، ئەوێن دی، لشوونا بەرنامە و ئارمانجەك ھەبت، بەس دژی پارتینە! ئەڤە نە بتنێ كورتبینیە، ئەڤە مفلسیا سیاسیە.

ھندەك كەسان شیان نینە، نە بۆ خوە بەرھەمدار بن، نە بۆ خەلكی، نە بۆ وەلاتی. ئەڤە ژی شەرم نینە، چونكی گەلەك كەسان شیان و ھێزا بەرھەمدار نینە، لێ شەرمە وەخت ئەڤ كەسێن بێشیان و نەتوان و بێھیڤی، ئەوێ نەشیانێ و لاوازی و بێئومێدیێ و بێھێزیا خوە وەكی ڤایرۆسەكێ ل ناڤ خەلكی بەلاڤە دكەن، و ھەمی شیانێن خوە بۆ ئێك ئارمانجێ دئێخنە كاری، ئەو ژی ئەوە؛ خەلكێ دی تێبگەھینن و پێ بدەنە باوەركرن كو؛ چونكی ئەو نەشێن بەرھەمدار بن، كەسێن دی ژی نەشێن!
ئەڤ مەنتقێ خەلەت، ئێكە ژ ئاستەنگان ل پێشبەری ھەمی ئارمانجێن خەلكێ كوردستانێ و نەدوورە جیھانێ ژی… لەو جێگرێ سەرۆكێ پارتی مەسرور بارزانی، ب دەنگەكێ بلند و بەری ھینگێ ب كریار، گۆتە ئەڤان بێئومێدكەر و ھیڤیكوژان: ھوون نەشێن ئەو ئاڕێشەیا وەیە، بەس ئەم دشێن و ئێك داخوازیێ ژ ھەوە دكەین؛ ڕێگر نەبن.
بەلێ، پارتی دشێن كوردستانێ و خەلكێ وێ بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو دوژمن دێ مە پارێزن!
پارتی دشێن ئارامیێ ل كوردستانێ بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو دوژمن دێ ئارامیێ پارێزن.
پارتی دشێن كوردستانێ بكەنە وەلاتێ پێكڤەژیانێ، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو پێكڤەژیان ئەستەمە.
پارتی دشێن كوردستانێ ئاڤەدانتر بكەن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ئەڤ دەڤەرە ئاڤەدان نابت.
پارتی دشێن كوردستانێ پێشدا ببن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو پێشكەفتن ل ئەڤێ دەڤەرێ نابت و فەرە ژێ برەڤین!
پارتی دشێن كوردستانێ ب جیھانا پێشكەفتی ڤە گرێ بدەن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ھەمی جیھان دژی مەیە و مە ھیچ پاشەڕۆژ نینە!
پارتی دشێن ڕوومەتا كوردستانیان بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ئەم بندەست بووینە و دێ بندەست و كۆلە مینین و ژیانا بندەستیێ و دووڤەلانكیێ تەناتر و خوەشترە!
مەسجا دوماھیێ ئەوە: پارتی دشێن، خوە ڤەدەن دا پارتی خزمەتا وە ژی بكەت.

د. فاضل عمر

ھندی من دووڤچۆن كری، ئەرەبان ب (الذكاء الاصطناعي)ّ (زیرەكییا چێكری) وەرگێڕایە و فارسان كریە (هوش مصنوعی: ھۆشێ چێكری)… د كوردی دا، ھێشتا دودلیەك ھەیە. ب سۆرانی، من ژیریی دەستکرد، زیرەکیی دەستکرد یان ھۆشی دەستکرد… دیتینە. ب كرمانجی، ژیریا دەستكرد، ھۆشێ چێكری، زیرەكیا دەستكار و یێن دی ھەنە.
ھەلبەت، سەرڤەسەرڤە، بۆ وەرگێڕانا دو پەیڤان ئەڤە ھەمی پێ نەڤێت، لێ وەختێ بێسەری ئان فرەسەری ھەبت ل مەیدانا زمانزانیێ، ئەڤ سەختكرنا تشتەكێ ب سانەھی، ڤەڕێژەكا نۆرمال و ھێساییە. بەری ھەرتشتی پەیڤا دەستكرد، كارەكێ لێكدایە، ھەكەر دەستكر؛ دەستكەر؛ دەستكار بایە، دا بێژم وەكی دەستكوژە، لێ سەركردە ھەبت و “دەستكرد”ێ بۆ چێكرنێ لبەر چێكەین، تێكدانا سیستەمێ زمانیە. لەو فەربوو، ب سۆرانی دەستكردە بایە و پاشی مە دانوستاندن ل پێگوھۆڕكێ intelligence كربایە. چاوا بت، مە دو پەیڤ ھەنە، دێ چاوا كەینە كوردی و ھند.
Artificial دبت ب ئێك ژ ئەڤان پەیڤان وەرگێڕین؛ چێكری، دەستكار، ئامیرانی، سازەنی (وەكی دۆشەنی)، مەكینەیی، چێگەرانی.
Intelligence د ئنگلیزی دا بۆ دو واتەیێن سەرەكە دھێت؛ زیرەكی، ژیری، تێگەھشتن و ھەوالگیری، جەھسووسی، ئاگەھگیری. ھەلبەت، ئەڤ intelligenceە گرێدایی زیرەكی و فەھمكرنێیە.
دێ مینت، پێكڤە وەكو زاراڤ، باسێ چ دكەن؟
سادەترین پێناسەیا Artificial intelligence شیانا سیستەمەكێ كۆمپیۆتەرییە، كو كارێن وەكی یێن ھشمەندیا مرۆڤی بكەت، وەكی؛ فێربوونێ، تێگەھشتنێ، ئاڕێشە چارەكرنێ، بەرئاقلكرنێ، و بڕیاردانێ. ب گۆتنەكا دی، Artificial intelligence و كورتكریا وێ AI مەكینەیەكە، دشێت ڕۆلێ مەژێ مرۆڤی بگێڕت (وەرگرتن، فەھمكرن و بەرسڤدان)… ئانكو ئەم یێ باسێ مەكینەیەكا ئاقلدار دكەین.
وەرن دا بینینە بەرێك.
مە ل ڕەخێ intelligence ھۆش (ھش)، ھش و بیر، ھشمەندی، مەژی، ئاقل، ژیری، زیرەكی، شەھرەزایی، خرەد، ھندێشە (ئەندێشە)، ھزر، سگال، پندار، تێگەھشتن، فەھم، ئاگەھ،… ھەنە و نەدوورە تشتەكی ژ ڕەگێ ئاڤێستایی *مەن- (ھزركرن) ژی داڕێژین.
ل ڕەخێ artificial، مە دەستكار، سازتن، چێكرن، نژنین، ئاڤاكرن، لێكدان، و ئالاڤ، ئامیر، مەكینە، خوەگەڕ، خوەكار،… ھەنە. ئەز دشێم لەپسازی بۆ داڕێژم ئان ھزرەكێ ل ئافراندنێ بۆ بكەم، وەكی ئافریدە.
ژ ھەردووان و نەدوورە ژ جھەكێ دی، مە پەیڤەك دڤێت، ئاقلداریا ئامیری ئان ھۆشێ چێكری دیار بكەت. ب گۆتنەكا دی، ئەم ھەوجەی فەرھەنگەكا سیپ و بەرانبەری یا مەژێ مرۆڤینە، دا تشتەكێ بەرئاقل و مەنتقی چێكەین. گەر ئەم ل دەستپێكێ، كۆمپیۆتەری دانینە بەرانبەر مەژی و پێدا بھێینە خوارێ.
ڤەڕێژا مەژی چییە؟ ھەكەر ھزربت، یا كۆمپیۆتەری دێ چ بت؟ ھەمان تشتە ئان تشتەكێ دییە؟ سەرباری ئەڤێ پرسیارێ، پشتی مرۆڤێ كورد خوە د زمانی دا ژ گیانەوەران جودا كری: پەیڤا گیانەوەر بەرانبەری مرۆڤی بۆ دانایە، چەرین، زان، ئاڤسبوون، تەركین، مرار، سەكتین، گۆڤ، تەول، كۆل، گاڕان، ئالیك، ئالف، كادین، داكرن و چەرتكرن، كەری، ڕەڤی، ڕەڤدە،…ھتد بۆ تەرخانكرینە و یێن خوە جوداكرینە. وا دیارە، مە دڤێت خوە ژ ئامیران ژی جودا بكەین و فەرھەنگۆكەكا جودا بۆ داڕێژین.
ئەڤە دەرگەھەكێ دییە، ئەم تێڕا ل پەیڤەكێ بنێڕین، ئانكو ئەم پەیڤەكا وەكی ھۆش وەرگرین و پاشگرەكێ وەكاتیێ لێ زێدە بكەین: ھۆشوەر، ھۆشەسا، ھۆشوەش، ھۆشگۆن، ھۆشال… بۆ نموونە گەر ئەم “”مەژال”” بۆ تشتێ وەكی مەژێ مرۆڤی پەسەند بكەین، دێ ھۆشالی ژی وەكو ناڤ بۆ ھۆشێ ئامیری پەسەند كەین، ھینگێ ھەرتشت دێ كەڤتە جھێ خوە و ئەم دێ ژ دو-سێ پەیڤیێ ژی ڕزگاربین.
مەژال ئان مەژامیر: ھەر ئامیرەكێ جھەك لێ ھەبت، بشێت سەربخوە كار بكەت.
ھۆشال ئان ھۆشەل ئان ئان ھۆشامیر: ھۆشێ ئامیرەی.
ھەلبەت، گەر ئەڤە فۆرمە پەسەند نەبت، ئەم دكارین، مەژوەر، ئان مەژگۆن، ئان مەژسا، ئان مەژوەش،.. ھەلبژێرین، دگەل تەمامكەری؛ ھۆشوەر، ئان ھۆشگۆن، ئان ھۆشسا، ئان ھۆشوەش.
گەر ھوون ڕێ بدەنە من، ئەز بڕیارێ بدەم، دێ:
مەژال بۆ (الدماغ/ العقل الصناعی) ھەلبژێرم.
ھۆشال بۆ (العقل/ الذكاء الاصطناعي).
گەر ئەڤە ھەمی گران بت؛ ھۆش ئان زیرەكیا چێكری باشن.
ل دوماھیێ، ھزرنەكەن ئەڤە دوور كوردینە. مە، چەنگال ژ چەنگ، كۆمەل و قۆمەل ژ كۆم، شەمال ژ شەما و زەنگل ژ زەنگ ھەنە، ئەڤە ھەمی ژ ناڤەكی و پاشگر -ال و ھەڤدەنگێن وی ھاتینە داڕێشتن.

فـازل میرانـی

ل گەل نێزیكبوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ ئیراقێ‌ ل ئێكی چرییا دویێ 2025، دەلیڤەكا نەوازە بۆ هێزێن سیاسی یێن ئیراقی دهێتە پێش؛ ژ بۆ هندێ‌ جارەكا دی پێداچوونەكێ‌ د تەڤ سیستەمێ هەلبژارتنەكا تەمام دا بكەن، نەكو تەنێ‌ پرۆسەیەكا تەكنیكی یا دەوری، بەلكو وەك ئالاڤەكێ دەستووری یێ‌ جەوهەری بۆ دەستەبەركرنا سەقامگیریێ‌ و پاراستنا فرەجۆریێ‌ و چەسپاندنا باوەریێ‌ و ڕاستكرڤەكرنا ڕێڕەوێ‌.
ئێدی ئەزموونێ‌ دیاركر كو قەیرانا ئیراقێ‌ هەردەم د ناڤ دەقان دا نەبوویە، بەلكو د چاوانیا تێگەهشتنێ‌ و جێبەجێكرنێ‌ دا بوویە. دەستوور وەك سەرچاوەیەك كو ژیانا سیاسییا وەلاتی بڕێڤەدبەت، وەك پێدڤی نەهاتیە جێبەجێكرن بەلكو هندەك جاران كەفتیە ل ژێر هندەك راڤەكرنێن بەرتەنگ دا، یانژی ژێدەرەك بۆ ژێگرتنا بەرژەوەندیێن خۆ، یان بۆ ئالۆزكرنەكا ب ئەنقەسد، كو بوویە ئەگەرێ‌ «جەلتەیێن» توند كو سیستەمێ سیاسی د گەلەك جاران دا ئیفلیج كریە.
ژ ڤێرە وێڤە پێدڤی ب پێداچوونەكا هشیارانە یا دەستووری دیار دبیت، كو هێزێن سیاسی و سەندیكا و سازیێن ئەكادیمی تێدا پشكدارببن، بۆ تێگەهشتنا ئەگەرێن سەركەفتنێ‌ و شكستنێ جێبەجێكرنا پێدڤی، نەك تەنێ‌ بۆ راستڤەكرنا دەقان. ئەم پێدڤی ب سەر ـ راوەستانەكەكا نشتیمانی یا ئاشكراینە كو ل هەنبەری خۆ بەرپرس بین، چونكو ڕێزگرتن ل دەستووری هەلبژارتنەكا سیاسی نینە، بەلكو بنەمایێ‌ شەرعیەتێ یە.
گرنگە بیر ل ئەزموونا هەرێما كوردستانێ‌ بهێتە كرن، كو ژ ڕویێ‌ ئۆڕگانسازیێ‌ و هەیكەلێ ئۆرگانسازیێ‌ ڤە، كو دەستهەلاتا سایی ل پشتی ٢٠٠٣ی هاتیە دامەزراندن.
سەرەڕای تایبەتمەندییا نەوازە یا هەرێمێ‌، چونكو سازیێن وی یێن قانووندانانێ‌ و یێن جێبەجێكار میناكەكا دەسپێكێ‌ بوون بۆ حوكمڕانیا ناڤخۆیی كو ل سەر بنەمایێ‌ شەرعیەتا جەماوەری و دەستووری هاتبوو دامەزراندن.
ئەڤ ئەزموونە كو ب قوربانیدانان و خەباتا درێژخایەن هاتیە پێكئینان، كەس نكاریت ژ پیڤاژۆیا گشتی یا ئیراقی ڤەدەر بكەت؛ بەلكو فەرە بۆ هەر پێدڤیەكا نیشتمانی یا گشتگیر بۆ سیستەمێ حوكمڕانیێ‌ و هەلبژارتنان مفا ژێ‌ بهێتە وەرگرتن.
دیموكراسی ب تەنێ ل دەمێ‌ دەنگدانێ‌ ناهێتە كورتكرن. چونكو لێپرسین و خۆیاكرنا ئاشكرا و پێداچوونا شەفافانە بۆ ئەداكرنا كاری، ب هەمان شێوە پێكهاتێن گرنگن.
ئەو ب خۆ سازیێن هەلبژارتی، هەر ژ پەرلەمانی بگرە هەتا دگەهیتە حوكمەتێ‌، د داخوازكرینە ڤەدیتنا ژمێریارییەكا ڕۆهن پێشكێشی خەلكی بكەن. وەختێ‌ هندێ‌ هاتیە كو گۆتارا سیاسی دەست ژ هندێ‌ بەردەت كو شكستنێ‌ بڤەشێریت و بهانەیان ژ پێشڤە بگریت و سەردەمەكێ‌ ڤەكری یێ‌ ئاشكراكرنا پراكتیكی دەست پێ بكەت، نەك ب درووشمێن دڕهای یان هەوێن چەواشەكاریێ‌ و شێواندنێ‌.
ل پێش هەلبژارتنان یا فەرە پرسیارەكا بنەڕەتی بهێتەكرن: ئەرێ مە هندەك هەلبژارتن دڤێن كو جڤاتەكا نووراتیێ‌ یا ب هێز بەرهەم بینیت كو ب شێوەیەكی كاریگەر ڕۆلی خۆ جێبەجێ بكەت؟ یانژی تەنێ‌ هەولدەین كو ناڤان بگوهۆڕین و كورسییان پڕ بكەین؟
لێ‌ تێگەهشتنا واتایا «نوونەرایەتیا پەرلەمانی» دڤێت پێش دەنگدانێ‌ بكەڤیت، نەك بۆ پشتی هەلبژارتنان بهێتە پاشئێخستن. چونكو نوونەر تەنێ ئەو نینە یێ‌ كو دەنگ بدەستڤە ئیناین؛ بەلكو یێ‌ ب ئەركەكێ یاسادانانێ‌ و چاڤدێریكرنی راسپاردەكریە كو نابیت ل دیڤ سەرێ‌ خۆ دەستكاری تێدا بێتەكرن.
هەروەسا دەنگدەر ژی تەنێ ژمارەیەك نینە؛ بەلكو بەرپرسیارە ژ هەلبژارنا خۆ و پشكدارەكێ چالاكە د داڕشتنا ژیوارێ‌ سیاسی دا. بەربژار ژی دڤێت ب ڕۆهنی د پلاتفۆرما خۆ و سەرچاوەێ دارایی و ستایلێ‌ خۆ هەلسوكەفت و هشیاریا دەستووری بهەلسەنگینیت. نوونەر نابیت پشتی سوێندخوارنا دەستووری؛ ژنویكا فێری دەستوور ببیت، یان درەنگ ل سەر چاڤدێری و ڕۆلێ خۆ یێ‌ دانانا قانوونێ‌ هەلبیت.
ژبلی ئەڤێ‌ ژی جوداكرنا دەستهەلاتان تشتەكێ روخساری یێ‌ قانوونی نییە؛ بەلكو بەرێ بنەمایێ‌ هەر سیستەمەكێ دیموكراسی یە. نەبوونا ئەڤی پرەنسیپی بوویە ئەگەرێ‌ دروستبوونا چینەكا سیاسی كو مفای ژ ئاژاوەگێڕیێ‌ وەربگریت. هەروەسا شكۆمەندیا ئۆرگانسازیان هاتیەخار، دیسا تێكهەلبوونا كار و ئەركان ژی پیشچاڤ بوویە، دیاردەیێن سەرپێی و دەستبەردانێ‌ بەربەلاڤبووینە، ژێكجودابوونەكا دیار د ناڤبەرا دەستهەلاتان دا ئەوە دەستهەلاتێ‌ ژ رۆخیانێ‌ دپارێزیت و ناهێلیت دەولەت ببیتە كیانێن دژی ئێك كو خزمەتا بەرژەوەندیێن بەرتەنگ بكەن.
ئیراق ئەڤرۆ ل بەرانبەر گاڤەكێ‌ دایە كو پێدڤی ب بڕیاردانا ب وێرەك و ڕۆنیا دیتنێ‌ و دلسۆزیێ‌ د نیازێ‌ دا هەیە. چاكسازی د هەلبژارتنان دا پێنگاڤەكا ڤەدەر نینە؛ بەلكو پارچەكە ژ پڕۆژەیەكی بۆ ئاڤاكرنا دەولەتەكێ‌ كو ڕێزێ‌ ل دەستوورێ‌ خۆ دگریت و باوەڕی ب فرەجۆریێ‌ هەیە و هەمی پێكهاتێن خۆ ب بێی پەراوێزخستن و جوداكرن پشكدار بكەت.
یا ئەم پێدڤی ئەوە هەلبژارتنەك بهێتە كرن كو ژ ناڤا هوشیاریێ‌ دا دەربكەڤیت، ڕێزێ‌ ل ئیرادەیا خەلكی بگریت و نوونەرێن ڕاست د پەرلەمانەكی دا بەرهەم بینیت كو ئەركێ خۆ جێبەجێ بكەت و دەستووری بپارێزیت ب بێی هندی كو سازشێ ل سەر بكەت.
* بەرپرسێ دەستەیا كاری یا مەكتەبا سیاسیا پارتی دیموكراتی كوردستان
وەرگێران: شیرزاد نایف