فازل عومه‌ر

وەكو مەدیاكارەك، ل ھەوا ھەلبژارتنان، ئەز دووڤچۆنا گوتارێن سیاسیێن كوردستانێ دكەم. ژ ئەنجامێ ئەوێن من دیتین ئان بھیستین، دبینم، پارتی لسەر دو تەوەرێن سەرەكە كاردكەت؛ ئێك، پارتی چەند گرێدایی كوردستانێ و خەلكێ وێیە و چ بۆ كریە و دێ چ بۆ كەت، دو؛ ئەوا ئیراق دگەل ھەرێمێ دكەت پتر نێزیكی دوژمنكاریێیە ژ ھەڤوەلاتینیێ، و ھەكەر پارتی ل بەغدا ب ھێز بت، دێ شێت چ بۆ ھەرێمێ و خەلكێ وێ كەت، و د بەر ڕا ژبیر ناكەت ببێژت: مە ل بەرە دەستووری ب ئالیێن ئیراقی بدەینە كاراكرن.
لێ گوتارا پتریا ئالیێن دی، ئاراستەكریە بۆ ھەولێرێ و دژاتیا پارتی و حوكمەتا ھەرێمێ و كارگوزاریێن وێ، و ب ئاوایەكێ نەئێكسەر بەغدا و ئیراقا ئەنفالان و كێمیابارانێ و كوشتنا ب ھەزاران بێگونەھان؛ ئیراقا مشەختكرن و ئەرەبكرنا كوردستانێ؛ ئیراقا بودجەبڕ و مووچەبڕا خەلكێ كوردستانێ؛ ئیراقا مووچەیێ دەڤەرێن بندەستی داعشێ دھنارتن و یێن كوردستانێ نەدھنارتن (دبت بۆ جەبھەت لموقاوەمە دھنارتن)؛ ئیراقا پشتی وێرانكاری و دڕندەییا داعشێ، ب حەشدێ ئێریش كریە كوردستانێ… ئیراقا ھەمی خەما وێ ئەوە كوردستانێ ژ بلنداھیێ بینتە خوارێ، بینتە ئاستێ خوەیێ سەدسالیێن ناڤەڕاست و وارێ وێران… ئەڤنە وەسا ئیراقێ نیشاددەن كو فیدرالە، دەولەتا قانوونێ و سیستەمی، دیموكراسیێ و پێشكەفتنێ، مافێن مرۆڤی و ئاڤەدانیێ، نموونەیا پێشكەفتنێ و چاڤ لێ كرنێیە!!
ھەڤالینۆ! ھەكەر ھوون ھەڤال بن… بەغدا ل سەردەمێ بەرێ، سەرەكانیا ئەنفالان و جەنگان و گوند وێرانكرنێ و كوشتنێ و كێمیابارانێ و ئەرەبكرنێ و دەركرنێ و ھەمی بەلایێن لسەر ڕوویێ ئەردی ھەنە، بوو. نھۆ ژی كو چو ژێ ناھێت ئان دروستتر كێمیاباران ژێ ناھێت، خەما وێ لاوازكرنا ھەرێمێیە و بندەستكرنا خەلكێ وێ و ب ھەر ڕێكا ھەیە. كورت و كرمانجی، دوھی ب چەكی نەشێیا، ئەڤرۆ یا قانوونێن خوە دجەڕبینت و سوبەھی دێ ڕێكەكا دی بكارئینت!
ھەڤالینۆ، ھەكەر ھوون ھەڤال بن، پچەكێ چاڤێن خوە ڤەكەن، ئەڤە ھەلبژارتنێن پەڕلەمانێ ئیراقێنە، نە یێن كوردستانێ، ھەوە ڕێكا داوەتێ ھندا كریە… ڕێكا بەغدا بگرن و مافێن خوە ژێ بستینن، بەغدا یا شەڕێ نەھێلانێ دگەل مە دكەت، ھەولێر یا كوردستانێ دپارێزت و ئاڤا دكەت.

ل ھەمی وارێن ژیانێ كەس ھەنە ئافرندە و بالبەر و جوامێر و خزمەتكار، بەردەوام ل تشتێن نوو دگەڕن داكو ژیانێ خوەشتر و سانەھیتر لێ بكەن؛ بەردەوام دەستێ ھاریكاریێ بۆ ھەمی مرۆڤان و زیندیان درێژ دكەن، و ھندەك دی چارەسازن، وەختێ كێماسیەكێ دبینن، بزاڤێ دكەن چارە بكەن و ئازارێن مرۆڤان كێمتر لێ بكەن،
لێ ھندەك ھەنە، وەختێ كێماسیەكێ ئان لاوازیەكێ دبینن، ل شوونا چارە بكەن، لێ سوار دبەن و خوە پێ دكەنە قەھرەمان، ئەز دبێژمە ئاڤان كەسان سوارێن ژان و ئازارێن خەلكی؛ مشەخۆرێن تەنگاڤی و ئالۆزیان. ئەڤ جۆرێ مرۆڤان، وەختێ ب تەنا سەرێ خوە بن، ھیچ ئاڕێشە نینە، چونكی جۆرە نەساخیەكا جڤاكیە، كەسێ نەساخ بەس دڤێت ناڤدار ببت، و ھەر دەلیڤەیا ھەبت ژ دەست نادەت. داكو ئەم باشتر تێك بگەھین، دێ بێژم؛ مشەخۆرێ تەنگاسیان، ل شوونا ھاریكاریا خەلكەكی بكەت ئاڕێشە و ئازارێن خوە چارە بكەن ئان ئەو بۆ چارە بكەت، ئازارێن خەلكەكی وەكو چەكەكێ سۆزداریێ بكاردئینت و خوە فریادڕەس دیاردكەت، ھەكەرچی، ژبلی ئاخفتنێ (ب كوردیا كۆلانێ؛ ئاخفتنا خوەش) نەشێت شاخێن دو بزنان ژێك ڤەكەت.
من گۆت: ئەڤ كەسانە ل مالا خوە بن، مە چو ژێ نینە، لێ ببنە بەربژار و خەلكی د سەر دا ببەن كو ھەمی ئارێشەیان چارەكەن، ھینگێ دبتە مژارەكا گشتی، ئەزێ نڤیسەر نەچار دبم تلنیشان بكەم و ببێژم: ھوشیار بە! ڕێ نەدە كەسەك ل ئازار و ئاڕێشە و كێماسیێن تە سوار ببت و تە ب دو گۆتنێن خوەش بسێلمینت… دەنگی بدە یێ تو پشتڕاست بی دێ شێت تە و وەلاتێ تە پارێزت، و دێ شێت ھندەك وەجێن تە بقەتینت.
مەزنان گۆتیە: سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن.
سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن
ژ مێژە مەزنان گۆتیە: سەد گۆتن گۆری كریارەكێ ببن. ئەڤ گۆتنە ژی ژ ڤالاھیێ ئان خەیالا نڤیسەرەكی نەھاتیە، ژ سەربۆرا مرۆڤان دگەلێك ھاتیە، وەختێ خەلكی ھندەك كەس دیتین بەس گەلەك دئاخڤن و كێم كاری دكەن، ل بەرانبەر ھندەك كەس كێم دئاخڤن و كارێن مەزن دكەن.
ل كوردستانێ ژی، ھەكەر ئەم ل سەركردەیێن پارتی و سەركردەیێن پارتێن دی بنێرین، دێ ئەو گۆتنا مە نڤیسی ڕۆھن بت؛ پارتی كێم دئاخڤن، داكو شۆل بكەن و یێن دی، گەلەك دئاخڤن، لێ كێم شۆل دكەن، ھەكەر شۆلەكی بكەن ئان بشێن بكەن.
پارتی، شەڤ و ڕۆژان دكەنە ئێك، داكو شۆل بكەن و پڕۆژەیان خلاس بكەن، دھۆك و ھەولێر و دەڤەرێن دی بەلگەنە. ئەوێن دی ئەكتەرێن بەرنامە و فێسبووك و تیكتۆك و تەلەڤزیۆنانن، ب شەڤ و ڕۆژ بەھەشتێ د خەیالا خوە دا ئاڤا دكەن! ئاڕێشە ئەوە؛ ئەو ژیوارێ د خەیالا خوە دا، ئاڤاكرین، دڤێن مە تێ بگەھیی، ڕاستن و پێدڤیە باوەر بكەین گۆتنێن وان و كار و كریارێن پارتی ئێكن!
پارتیان دو مەلیۆن ئاوارە ڤەحەواندن و ب كریار بورھان كرن كو دشێن پاریێ نانێ خوە پشك بكەن… ئەڤە پراكتیزەكرنا مرۆڤانیێ و پێكڤەژیانێ و دلۆڤانیێیە.
ل سەرانسەری ئیراقێ، ھەر دەڤەرەكا پارتی لێ سەردەست بت، ھەڤقەبوولكرن و پێكڤەژیان و ئارامی لێ ھەیە… ڕەوشا ھەڤڕكێن پارتی ھند ئاشكرا و زەلالە، ھەوجەی گۆتنێ نینە.
بەرنامەیێ پارتی بۆ ئیراقێ لسەر سێ ستوونان ئاڤایە:
ھەڤپشكیە؛ د وەلاتی و سامانی دا، ھەڤسەنگیە؛ د ھێزێ دا و دەستھەلاتێ دا، لھەڤكرنە، پێكھاتنە؛ د كار و بەرھەمی دا. ئەڤ ئارمانجە ڕۆھن و زەلال و ڕەوانە، ئەوێن دی، لشوونا بەرنامە و ئارمانجەك ھەبت، بەس دژی پارتینە! ئەڤە نە بتنێ كورتبینیە، ئەڤە مفلسیا سیاسیە.

ھندەك كەسان شیان نینە، نە بۆ خوە بەرھەمدار بن، نە بۆ خەلكی، نە بۆ وەلاتی. ئەڤە ژی شەرم نینە، چونكی گەلەك كەسان شیان و ھێزا بەرھەمدار نینە، لێ شەرمە وەخت ئەڤ كەسێن بێشیان و نەتوان و بێھیڤی، ئەوێ نەشیانێ و لاوازی و بێئومێدیێ و بێھێزیا خوە وەكی ڤایرۆسەكێ ل ناڤ خەلكی بەلاڤە دكەن، و ھەمی شیانێن خوە بۆ ئێك ئارمانجێ دئێخنە كاری، ئەو ژی ئەوە؛ خەلكێ دی تێبگەھینن و پێ بدەنە باوەركرن كو؛ چونكی ئەو نەشێن بەرھەمدار بن، كەسێن دی ژی نەشێن!
ئەڤ مەنتقێ خەلەت، ئێكە ژ ئاستەنگان ل پێشبەری ھەمی ئارمانجێن خەلكێ كوردستانێ و نەدوورە جیھانێ ژی… لەو جێگرێ سەرۆكێ پارتی مەسرور بارزانی، ب دەنگەكێ بلند و بەری ھینگێ ب كریار، گۆتە ئەڤان بێئومێدكەر و ھیڤیكوژان: ھوون نەشێن ئەو ئاڕێشەیا وەیە، بەس ئەم دشێن و ئێك داخوازیێ ژ ھەوە دكەین؛ ڕێگر نەبن.
بەلێ، پارتی دشێن كوردستانێ و خەلكێ وێ بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو دوژمن دێ مە پارێزن!
پارتی دشێن ئارامیێ ل كوردستانێ بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو دوژمن دێ ئارامیێ پارێزن.
پارتی دشێن كوردستانێ بكەنە وەلاتێ پێكڤەژیانێ، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو پێكڤەژیان ئەستەمە.
پارتی دشێن كوردستانێ ئاڤەدانتر بكەن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ئەڤ دەڤەرە ئاڤەدان نابت.
پارتی دشێن كوردستانێ پێشدا ببن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو پێشكەفتن ل ئەڤێ دەڤەرێ نابت و فەرە ژێ برەڤین!
پارتی دشێن كوردستانێ ب جیھانا پێشكەفتی ڤە گرێ بدەن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ھەمی جیھان دژی مەیە و مە ھیچ پاشەڕۆژ نینە!
پارتی دشێن ڕوومەتا كوردستانیان بپارێزن، یێن دی نەشێن و بزاڤێ دكەن مە تێبگەھینن كو ئەم بندەست بووینە و دێ بندەست و كۆلە مینین و ژیانا بندەستیێ و دووڤەلانكیێ تەناتر و خوەشترە!
مەسجا دوماھیێ ئەوە: پارتی دشێن، خوە ڤەدەن دا پارتی خزمەتا وە ژی بكەت.

د. فاضل عمر

ھندی من دووڤچۆن كری، ئەرەبان ب (الذكاء الاصطناعي)ّ (زیرەكییا چێكری) وەرگێڕایە و فارسان كریە (هوش مصنوعی: ھۆشێ چێكری)… د كوردی دا، ھێشتا دودلیەك ھەیە. ب سۆرانی، من ژیریی دەستکرد، زیرەکیی دەستکرد یان ھۆشی دەستکرد… دیتینە. ب كرمانجی، ژیریا دەستكرد، ھۆشێ چێكری، زیرەكیا دەستكار و یێن دی ھەنە.
ھەلبەت، سەرڤەسەرڤە، بۆ وەرگێڕانا دو پەیڤان ئەڤە ھەمی پێ نەڤێت، لێ وەختێ بێسەری ئان فرەسەری ھەبت ل مەیدانا زمانزانیێ، ئەڤ سەختكرنا تشتەكێ ب سانەھی، ڤەڕێژەكا نۆرمال و ھێساییە. بەری ھەرتشتی پەیڤا دەستكرد، كارەكێ لێكدایە، ھەكەر دەستكر؛ دەستكەر؛ دەستكار بایە، دا بێژم وەكی دەستكوژە، لێ سەركردە ھەبت و “دەستكرد”ێ بۆ چێكرنێ لبەر چێكەین، تێكدانا سیستەمێ زمانیە. لەو فەربوو، ب سۆرانی دەستكردە بایە و پاشی مە دانوستاندن ل پێگوھۆڕكێ intelligence كربایە. چاوا بت، مە دو پەیڤ ھەنە، دێ چاوا كەینە كوردی و ھند.
Artificial دبت ب ئێك ژ ئەڤان پەیڤان وەرگێڕین؛ چێكری، دەستكار، ئامیرانی، سازەنی (وەكی دۆشەنی)، مەكینەیی، چێگەرانی.
Intelligence د ئنگلیزی دا بۆ دو واتەیێن سەرەكە دھێت؛ زیرەكی، ژیری، تێگەھشتن و ھەوالگیری، جەھسووسی، ئاگەھگیری. ھەلبەت، ئەڤ intelligenceە گرێدایی زیرەكی و فەھمكرنێیە.
دێ مینت، پێكڤە وەكو زاراڤ، باسێ چ دكەن؟
سادەترین پێناسەیا Artificial intelligence شیانا سیستەمەكێ كۆمپیۆتەرییە، كو كارێن وەكی یێن ھشمەندیا مرۆڤی بكەت، وەكی؛ فێربوونێ، تێگەھشتنێ، ئاڕێشە چارەكرنێ، بەرئاقلكرنێ، و بڕیاردانێ. ب گۆتنەكا دی، Artificial intelligence و كورتكریا وێ AI مەكینەیەكە، دشێت ڕۆلێ مەژێ مرۆڤی بگێڕت (وەرگرتن، فەھمكرن و بەرسڤدان)… ئانكو ئەم یێ باسێ مەكینەیەكا ئاقلدار دكەین.
وەرن دا بینینە بەرێك.
مە ل ڕەخێ intelligence ھۆش (ھش)، ھش و بیر، ھشمەندی، مەژی، ئاقل، ژیری، زیرەكی، شەھرەزایی، خرەد، ھندێشە (ئەندێشە)، ھزر، سگال، پندار، تێگەھشتن، فەھم، ئاگەھ،… ھەنە و نەدوورە تشتەكی ژ ڕەگێ ئاڤێستایی *مەن- (ھزركرن) ژی داڕێژین.
ل ڕەخێ artificial، مە دەستكار، سازتن، چێكرن، نژنین، ئاڤاكرن، لێكدان، و ئالاڤ، ئامیر، مەكینە، خوەگەڕ، خوەكار،… ھەنە. ئەز دشێم لەپسازی بۆ داڕێژم ئان ھزرەكێ ل ئافراندنێ بۆ بكەم، وەكی ئافریدە.
ژ ھەردووان و نەدوورە ژ جھەكێ دی، مە پەیڤەك دڤێت، ئاقلداریا ئامیری ئان ھۆشێ چێكری دیار بكەت. ب گۆتنەكا دی، ئەم ھەوجەی فەرھەنگەكا سیپ و بەرانبەری یا مەژێ مرۆڤینە، دا تشتەكێ بەرئاقل و مەنتقی چێكەین. گەر ئەم ل دەستپێكێ، كۆمپیۆتەری دانینە بەرانبەر مەژی و پێدا بھێینە خوارێ.
ڤەڕێژا مەژی چییە؟ ھەكەر ھزربت، یا كۆمپیۆتەری دێ چ بت؟ ھەمان تشتە ئان تشتەكێ دییە؟ سەرباری ئەڤێ پرسیارێ، پشتی مرۆڤێ كورد خوە د زمانی دا ژ گیانەوەران جودا كری: پەیڤا گیانەوەر بەرانبەری مرۆڤی بۆ دانایە، چەرین، زان، ئاڤسبوون، تەركین، مرار، سەكتین، گۆڤ، تەول، كۆل، گاڕان، ئالیك، ئالف، كادین، داكرن و چەرتكرن، كەری، ڕەڤی، ڕەڤدە،…ھتد بۆ تەرخانكرینە و یێن خوە جوداكرینە. وا دیارە، مە دڤێت خوە ژ ئامیران ژی جودا بكەین و فەرھەنگۆكەكا جودا بۆ داڕێژین.
ئەڤە دەرگەھەكێ دییە، ئەم تێڕا ل پەیڤەكێ بنێڕین، ئانكو ئەم پەیڤەكا وەكی ھۆش وەرگرین و پاشگرەكێ وەكاتیێ لێ زێدە بكەین: ھۆشوەر، ھۆشەسا، ھۆشوەش، ھۆشگۆن، ھۆشال… بۆ نموونە گەر ئەم “”مەژال”” بۆ تشتێ وەكی مەژێ مرۆڤی پەسەند بكەین، دێ ھۆشالی ژی وەكو ناڤ بۆ ھۆشێ ئامیری پەسەند كەین، ھینگێ ھەرتشت دێ كەڤتە جھێ خوە و ئەم دێ ژ دو-سێ پەیڤیێ ژی ڕزگاربین.
مەژال ئان مەژامیر: ھەر ئامیرەكێ جھەك لێ ھەبت، بشێت سەربخوە كار بكەت.
ھۆشال ئان ھۆشەل ئان ئان ھۆشامیر: ھۆشێ ئامیرەی.
ھەلبەت، گەر ئەڤە فۆرمە پەسەند نەبت، ئەم دكارین، مەژوەر، ئان مەژگۆن، ئان مەژسا، ئان مەژوەش،.. ھەلبژێرین، دگەل تەمامكەری؛ ھۆشوەر، ئان ھۆشگۆن، ئان ھۆشسا، ئان ھۆشوەش.
گەر ھوون ڕێ بدەنە من، ئەز بڕیارێ بدەم، دێ:
مەژال بۆ (الدماغ/ العقل الصناعی) ھەلبژێرم.
ھۆشال بۆ (العقل/ الذكاء الاصطناعي).
گەر ئەڤە ھەمی گران بت؛ ھۆش ئان زیرەكیا چێكری باشن.
ل دوماھیێ، ھزرنەكەن ئەڤە دوور كوردینە. مە، چەنگال ژ چەنگ، كۆمەل و قۆمەل ژ كۆم، شەمال ژ شەما و زەنگل ژ زەنگ ھەنە، ئەڤە ھەمی ژ ناڤەكی و پاشگر -ال و ھەڤدەنگێن وی ھاتینە داڕێشتن.

فـازل میرانـی

ل گەل نێزیكبوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ ئیراقێ‌ ل ئێكی چرییا دویێ 2025، دەلیڤەكا نەوازە بۆ هێزێن سیاسی یێن ئیراقی دهێتە پێش؛ ژ بۆ هندێ‌ جارەكا دی پێداچوونەكێ‌ د تەڤ سیستەمێ هەلبژارتنەكا تەمام دا بكەن، نەكو تەنێ‌ پرۆسەیەكا تەكنیكی یا دەوری، بەلكو وەك ئالاڤەكێ دەستووری یێ‌ جەوهەری بۆ دەستەبەركرنا سەقامگیریێ‌ و پاراستنا فرەجۆریێ‌ و چەسپاندنا باوەریێ‌ و ڕاستكرڤەكرنا ڕێڕەوێ‌.
ئێدی ئەزموونێ‌ دیاركر كو قەیرانا ئیراقێ‌ هەردەم د ناڤ دەقان دا نەبوویە، بەلكو د چاوانیا تێگەهشتنێ‌ و جێبەجێكرنێ‌ دا بوویە. دەستوور وەك سەرچاوەیەك كو ژیانا سیاسییا وەلاتی بڕێڤەدبەت، وەك پێدڤی نەهاتیە جێبەجێكرن بەلكو هندەك جاران كەفتیە ل ژێر هندەك راڤەكرنێن بەرتەنگ دا، یانژی ژێدەرەك بۆ ژێگرتنا بەرژەوەندیێن خۆ، یان بۆ ئالۆزكرنەكا ب ئەنقەسد، كو بوویە ئەگەرێ‌ «جەلتەیێن» توند كو سیستەمێ سیاسی د گەلەك جاران دا ئیفلیج كریە.
ژ ڤێرە وێڤە پێدڤی ب پێداچوونەكا هشیارانە یا دەستووری دیار دبیت، كو هێزێن سیاسی و سەندیكا و سازیێن ئەكادیمی تێدا پشكدارببن، بۆ تێگەهشتنا ئەگەرێن سەركەفتنێ‌ و شكستنێ جێبەجێكرنا پێدڤی، نەك تەنێ‌ بۆ راستڤەكرنا دەقان. ئەم پێدڤی ب سەر ـ راوەستانەكەكا نشتیمانی یا ئاشكراینە كو ل هەنبەری خۆ بەرپرس بین، چونكو ڕێزگرتن ل دەستووری هەلبژارتنەكا سیاسی نینە، بەلكو بنەمایێ‌ شەرعیەتێ یە.
گرنگە بیر ل ئەزموونا هەرێما كوردستانێ‌ بهێتە كرن، كو ژ ڕویێ‌ ئۆڕگانسازیێ‌ و هەیكەلێ ئۆرگانسازیێ‌ ڤە، كو دەستهەلاتا سایی ل پشتی ٢٠٠٣ی هاتیە دامەزراندن.
سەرەڕای تایبەتمەندییا نەوازە یا هەرێمێ‌، چونكو سازیێن وی یێن قانووندانانێ‌ و یێن جێبەجێكار میناكەكا دەسپێكێ‌ بوون بۆ حوكمڕانیا ناڤخۆیی كو ل سەر بنەمایێ‌ شەرعیەتا جەماوەری و دەستووری هاتبوو دامەزراندن.
ئەڤ ئەزموونە كو ب قوربانیدانان و خەباتا درێژخایەن هاتیە پێكئینان، كەس نكاریت ژ پیڤاژۆیا گشتی یا ئیراقی ڤەدەر بكەت؛ بەلكو فەرە بۆ هەر پێدڤیەكا نیشتمانی یا گشتگیر بۆ سیستەمێ حوكمڕانیێ‌ و هەلبژارتنان مفا ژێ‌ بهێتە وەرگرتن.
دیموكراسی ب تەنێ ل دەمێ‌ دەنگدانێ‌ ناهێتە كورتكرن. چونكو لێپرسین و خۆیاكرنا ئاشكرا و پێداچوونا شەفافانە بۆ ئەداكرنا كاری، ب هەمان شێوە پێكهاتێن گرنگن.
ئەو ب خۆ سازیێن هەلبژارتی، هەر ژ پەرلەمانی بگرە هەتا دگەهیتە حوكمەتێ‌، د داخوازكرینە ڤەدیتنا ژمێریارییەكا ڕۆهن پێشكێشی خەلكی بكەن. وەختێ‌ هندێ‌ هاتیە كو گۆتارا سیاسی دەست ژ هندێ‌ بەردەت كو شكستنێ‌ بڤەشێریت و بهانەیان ژ پێشڤە بگریت و سەردەمەكێ‌ ڤەكری یێ‌ ئاشكراكرنا پراكتیكی دەست پێ بكەت، نەك ب درووشمێن دڕهای یان هەوێن چەواشەكاریێ‌ و شێواندنێ‌.
ل پێش هەلبژارتنان یا فەرە پرسیارەكا بنەڕەتی بهێتەكرن: ئەرێ مە هندەك هەلبژارتن دڤێن كو جڤاتەكا نووراتیێ‌ یا ب هێز بەرهەم بینیت كو ب شێوەیەكی كاریگەر ڕۆلی خۆ جێبەجێ بكەت؟ یانژی تەنێ‌ هەولدەین كو ناڤان بگوهۆڕین و كورسییان پڕ بكەین؟
لێ‌ تێگەهشتنا واتایا «نوونەرایەتیا پەرلەمانی» دڤێت پێش دەنگدانێ‌ بكەڤیت، نەك بۆ پشتی هەلبژارتنان بهێتە پاشئێخستن. چونكو نوونەر تەنێ ئەو نینە یێ‌ كو دەنگ بدەستڤە ئیناین؛ بەلكو یێ‌ ب ئەركەكێ یاسادانانێ‌ و چاڤدێریكرنی راسپاردەكریە كو نابیت ل دیڤ سەرێ‌ خۆ دەستكاری تێدا بێتەكرن.
هەروەسا دەنگدەر ژی تەنێ ژمارەیەك نینە؛ بەلكو بەرپرسیارە ژ هەلبژارنا خۆ و پشكدارەكێ چالاكە د داڕشتنا ژیوارێ‌ سیاسی دا. بەربژار ژی دڤێت ب ڕۆهنی د پلاتفۆرما خۆ و سەرچاوەێ دارایی و ستایلێ‌ خۆ هەلسوكەفت و هشیاریا دەستووری بهەلسەنگینیت. نوونەر نابیت پشتی سوێندخوارنا دەستووری؛ ژنویكا فێری دەستوور ببیت، یان درەنگ ل سەر چاڤدێری و ڕۆلێ خۆ یێ‌ دانانا قانوونێ‌ هەلبیت.
ژبلی ئەڤێ‌ ژی جوداكرنا دەستهەلاتان تشتەكێ روخساری یێ‌ قانوونی نییە؛ بەلكو بەرێ بنەمایێ‌ هەر سیستەمەكێ دیموكراسی یە. نەبوونا ئەڤی پرەنسیپی بوویە ئەگەرێ‌ دروستبوونا چینەكا سیاسی كو مفای ژ ئاژاوەگێڕیێ‌ وەربگریت. هەروەسا شكۆمەندیا ئۆرگانسازیان هاتیەخار، دیسا تێكهەلبوونا كار و ئەركان ژی پیشچاڤ بوویە، دیاردەیێن سەرپێی و دەستبەردانێ‌ بەربەلاڤبووینە، ژێكجودابوونەكا دیار د ناڤبەرا دەستهەلاتان دا ئەوە دەستهەلاتێ‌ ژ رۆخیانێ‌ دپارێزیت و ناهێلیت دەولەت ببیتە كیانێن دژی ئێك كو خزمەتا بەرژەوەندیێن بەرتەنگ بكەن.
ئیراق ئەڤرۆ ل بەرانبەر گاڤەكێ‌ دایە كو پێدڤی ب بڕیاردانا ب وێرەك و ڕۆنیا دیتنێ‌ و دلسۆزیێ‌ د نیازێ‌ دا هەیە. چاكسازی د هەلبژارتنان دا پێنگاڤەكا ڤەدەر نینە؛ بەلكو پارچەكە ژ پڕۆژەیەكی بۆ ئاڤاكرنا دەولەتەكێ‌ كو ڕێزێ‌ ل دەستوورێ‌ خۆ دگریت و باوەڕی ب فرەجۆریێ‌ هەیە و هەمی پێكهاتێن خۆ ب بێی پەراوێزخستن و جوداكرن پشكدار بكەت.
یا ئەم پێدڤی ئەوە هەلبژارتنەك بهێتە كرن كو ژ ناڤا هوشیاریێ‌ دا دەربكەڤیت، ڕێزێ‌ ل ئیرادەیا خەلكی بگریت و نوونەرێن ڕاست د پەرلەمانەكی دا بەرهەم بینیت كو ئەركێ خۆ جێبەجێ بكەت و دەستووری بپارێزیت ب بێی هندی كو سازشێ ل سەر بكەت.
* بەرپرسێ دەستەیا كاری یا مەكتەبا سیاسیا پارتی دیموكراتی كوردستان
وەرگێران: شیرزاد نایف

فازل عومر

پێشگـۆتـن

ل سەدسالیا بیستێ، هەمی شێوازێن دوژمناتیێ دگەل كوردان و مافێن وان یێن رەوا، ب هێزا چەكی بوو. هەر وەختەكێ دو كوردان داخوازا مافەكی كربایە، ئێكسەر مەكینەیا لەشكەری و هێزێن ناڤخوە دلڤین و سەورەدەریا دوژمنەكێ دەرەكە دگەل دهاتە كرن.
لێ ل سەدسالیا بیستوئێكێ و وەكو ئەنجامەكێ جیهانیبوونا تێگەهان و بچووكبوونا جیهانێ ب هەمی جۆرێن مەدیایێ، هێدی هێدی ئەڤ تەرزێ بەرهنگاریێ و كارڤەدانا دەولەتێ، بەر ب لاوازیێ چۆ، چونكی ئەو تاوانێن ل زیندان و بنبیڤ و كۆلانێن تاری دهاتنە ئەنجامدان، ئێدی ژ دۆزا كەسەكی و خێزانەكێ، بوونە دۆزێن جیهانی.
لاوازبوونا ڤەشارتنا تاوانان ل سەردەمێ نوو، دەولەت نەچاركرن كو هندەك ستاندەردێن سەرەدەریا مرۆڤانە بپارێزن. لێ، چونكی هەمان هشمەندی دەڤەرێ ب رێڤەدبەت، دەولەت و دەستهەلاتدار نەچاربوون، ل رێكێن دی بگەڕن بۆ دۆماندنا بندەستیا كوردان و بكارئینانا وەلاتێ وان.
سـیاسـەتـا نـوو
وا دیارە دەولەت نەچاربووینە، سیاسەتا خوە دەرهەقی كوردان بگوهۆڕن، لێ سیاسەت گوهۆرین د باوەری و هشمەندیا وان دا، نەپێكانە… لەو تنێ ئالاڤێن شەری گوهاڕتینە. ل شوونا تانك و بالەفڕان و سوپای و ڤێرا وێرانكرنا مادی، دەست ب وێرانكرنا هزری كرینە؛ كەسێ وێران ژ ئالیێ هزری ڤە، هەم خەرجی نەڤێت، هەم هۆڤاتی و خوونرشتن پێ نەڤێت. ڤەگرتن و بندەستیا هزری، گەلەك كاریگەرترە ژ ڤەگرتنا لەشكەری. گەر هزرا مرۆڤی هاتە ڤەگرتن، مرۆڤ ب پێیێن خوە و حەزا خوە خوە بندەست و كۆلە دكەت.
پلانێن بندەستكرنا نوو
1- لەقاندنا جڤاكێ(هەژاندنا جڤاكا ئارام)
پشتی سەرهلدانێ ب گشتی و پشتی 2003یێ ب تایبەتی، ئارامیەكا سەرانسەری ل جڤاكا باشۆرێ كوردستانێ پەیدا و هیڤیەكا بهێز دا پارچەیێن دی ژی كو ڕۆژا ئازادیێ گەلەك دوور نینە. گەر ئەم ب ئەوێ ئارامی و وەرار و پێشكەفتنێ هاتبنە خاپاندن و مە هزر كربت دوژمن دێ هێلن ئەم ئارام بین و ڤێرا ئاشتبین دگەل دەردۆرێ، خواندنا مە خەلەت بوو، بنیاتێ هزریێ دەستهەلاتداران ل رۆژهەلاتا ناڤین و ئارمانجا هەبوونا ئەڤان دەولەتان، دگەل ئاشتی و ئارامی و وەرارێ و پێكڤەژیانێ ناگونجت. بناخەیێ ئاڤابوونا ئەڤان دەولەتان لسەر پێكڤەنەژیانێ بوویە.
ئەڤجا، بۆ تێكدانا ئارامیێ و ڕاوەستاندنا وەرارێ، ئێكەمین میكانیزما تێكدانێ؛ تێكدانا ئارامیا جڤاكێ ب خوەیە. وەختێ جڤاك ژ ناڤدا نەئارام بت، هیچ تشت ئارام نابت. كورتترین رێك بۆ نەئارامیا جڤاكی، هەژاریە ئان هەلئاڤساندنا چینا هەژارە. ل هەرێما كوردستانێ، ب نەبوونا چاندنەكا مۆدێرن و سازتنێ، مووچەی چینا ناڤین ڕادگرت و ڤێڕا ئارامیا جڤاكی هەبوو. ئەڤجا، نەدان و ئالۆزكرنا مووچەیان ب ئەڤی رەنگێ هەیە، د بنەكۆك دا، هەلوەشاندنا چینا ناڤینە و ڤێرا هەلوەشاندنا ستوونا ناڤینا جڤاكا كوردستانێیە، و تاكو نهۆ، بەغدا د ئەڤێ پلانێ دا سەركەفتیە، نەخاسمە سەرمایەدارێن كوردستانێ ل گەلیەكێ دی دژین!! و ئەز پلانەكا كاروەرانە و كاریگەر نابینم ئەڤ پیلانە سەرنەگرت.
ب دیتنا من، ئەڤە خەتەرترین شەرە دگەل پاشەڕژا مە دهێتەكرن و پێدڤیە، ئەڤرۆ نە سوبەهی، مە پلانا پووچكرنا ئەڤێ پیلانێ هەبت.
2- كـەرسـتەیێن هـۆشـبەر
ل ئەڤان سالێن دوماهیێ، بكارئینان و بازرگانیا كەرستەیێن هۆشبەر بوویە دیاردە ل كوردستانێ و شەهرەزایێن ئەڤی واری، گلۆپا سۆر هلكریە، و دبێژن: هەكەر ڕێگری نەهێتەكرن، نەدوورە ل نێزیك نە دوور، ببتە ئاڕێشەیا پتریا خێزانان.
كەرستەیێن هۆشبەر هەكەر بۆ هندەكان بازرگانیەكا پارەبارین بت و بۆ هندەكێن دی خوەشیا بەنگیبوونێ و ژ دنیایێ دەركەفتن بت، بۆ هندەك دەولەتان و هندەك سیاسیان، چەكەكێ وێرانكەرترە ژ بۆمبا ئەتۆمی. كەرستەیێن هۆشبەر كەسەكی تەنێ ژ بەرهەمداریێ و جڤاكێ دەرنائێخن، لێ جڤاكێ پێكڤە وێران دكەن.
لەو، ئێك ژ چەكێن دژی هەڤبەندیێن خێزانێ و بەرهەمداریا مرۆڤان بكاردهێت، كەرستەیێن هۆشبرن؛ كەسێ هۆشێ وی چۆ، مرۆڤانیا وی دچت. لەو كەسێ بەنگالۆ (بەنگ-ئالۆدە) قالبەكێ ڤالایە ژ هەمی بەهایێن جڤاك كار پێ دكەت.
ل ئەڤان سالێن بۆرین، جەنگا هەلوەشاندنا جڤاكا كوردستانی ژ ناڤدە، ب كەرستەریێن هۆشبەر، بوویە راستیەكا بەرچاڤ.
3- ڤـاڕێبوون ژ دۆزا نـەتـەوەیـی
چ ب ناڤێ مۆدەرنیزمێ و مرۆڤانیێ، ئان ژیانێ د چارچۆڤەیەكێ مەزنتر دا ژ هۆز و نەتەوەی، وەكی چارچۆڤەیێ دینی ئان ئایدیلۆجیەكا چەپ ئان ژی جیهانا مرۆڤانیێ (هیۆمانیزمێ) د چارچۆڤەیێ دیمۆكراسیێ و وەلاتینیێ دا… بەردەوام مەژیێ مرۆڤێ مرۆڤێ ل بەر شێلكا میمێن بەرهەڤ پەیتە كو سەردەمێ نەتەوەخوازیێ نەمایە و سەردەمێ رێزبوونێیە دگەل كۆمێن مەزنتر؛ چ مرۆڤانی بت، ئان گرۆپێن ئابۆری بن، ئان گرۆپێن دینی بن،…هتد. لێ ئەڤە نابێژن: بۆچی دەولەتێن نەتەوەیی سینۆرێن خوە خراب ناكەن و ستەما نەتەوەیی بەتال ناكەن؟ بۆچی گرۆپێن دینی مە ب ناڤێ دینی و ئایینی تەپەسەر دكەن و دەرگەهێن جەنگێن بێهۆدە ل بەر مە ڤەدكەن؟ و كەس نابێژت: كەنگی مرۆڤانیێ ئەو هێزا سیاسی ئان جڤاكی هەیە، مە وەكو كۆم همبیز بكەت و ژ دێوێ دەولەتێن نەتەوەیی و دینی و ئایدیۆلۆجست بپارێزت؟
هندی چاڤێ خوە ل جیهانێ دگێڕم، تنێ، پەقۆشكێن هیڤی و خەونبەخش دبینم و (نهۆ) چارەسەریێ بەس د دەولەتا نەتەوەیی دا دبینم.
د سەر ئەڤێ هەمیێ را، دنیایە هەكەر ب هزرەك ژ ئەڤێن سەلال (ئایدیۆلۆجیەك دنیایی ئان دینی؛ وەلاتینی و مرۆڤانیێ) ڕازی بین و ژ قالبێ خوە دەركەڤینە ناڤ قالبەكێ بەرفرەهتر، فەرە ژ خوە بپرسین: ئەرێ ئەم دێ ب چی چینە دگەل وان؟
4- شـكاندنـا بـاوەریـێ
خەتەرترین ئالاڤێ، وەكو نەتەوە، جەنگ دگەل مە دهێتە كرن؛ شكاندنا باوەریێیە.
ل ئەڤان سالێن بۆرین و ژ ئەنجامێ جەنگا سایكۆلۆجی دگەل كوردان (بۆ نموونە؛ بێ هیڤیكرن ژ شۆڕشان و ئەنجامێن وان) ئان قەبە كرن و تایبەتكرنا هەڤڕكیێن سیاسی یێن ناڤخوە ئان هندەك رەفتارێن كەسی و سیاسیان وەكو بناغە بۆ سەرنەگرتنا هەمی ئەزموون سیاسیێن كوردان و د ئەنجام دا، بێهیڤیكرنا كوردان ژ سیاسەتێ وەكو میكانیزم و ئالاڤەكێ ئازادی و سەرفەرازییێ.
بێ هیڤیكرنا كەسێ كورد ژ خەباتا سیاسی، بێهیڤیكرنا مرۆڤێ كوردە ژ خوە و ڤێرا؛ جوانكرنا بندەستیێ و دووڤالانكیێیە. شكاندنا باوەریا كەسێ كورد ب ئەنجامێن خەباتا سیاسی ئێك ئارمانجا سەرەكە هەیە؛ كەسێ كورد تێبگەهت و باوەر بكەت، كو كەسێ كورد بوونەوەرەكێ نەسیاسیە و پێدڤیە وارێ سیاسەتێ بۆ یێن دی (ترك و فارس و ئەرەبان وەكو نموونە) ڤالا بكەت و خوە بدەتە دەست.
پرسیار ئەوە: بەرانبەر ئەڤان ئێریشێن ئابۆری و هزری و سیاسی و سایكۆلۆجی… مە وەكو تاكێ كوردستانی و وەكو دەستهەلاتا وەلاتی؛ چ پلان هەیە؟ و كارڤەدانێن مە وەكو كەس چنە؟
ئەرێ مە ل هەر ئاستەكێ هەبت، پلانا دژی پیلانێ هەیە؟
ئەرێ ئەم ئەڤان پیلانان دبینین و دێ شێین خوە ل بەر بگرین، گەر مە شیانێن بەرهنگاریێ و چارەكرنێ نەبن؟

فـازل عـومـەر

ھەكەر ئەم مێژووا دەولەتا ئیراقێ ل بەر چار دانین و سەرەدەریا وێ دگەل كوردان بكەینە پیڤەرێ ئەرك-مافێن وەلاتینیێ، دێ بینین ھەردەم تەرازی ئالیسەنگە. دەولەت ھەمی ئەركان ژ مە دخوازت و پتریا جاران وەكو بیانی، سەرەدەریێ دگەلدا دكەت و مافان ددەت.
چو دەولەت نینن، سەرا داخوازا مافێن سەرەتایی شەرێ وەلاتیێن خوە بكەت، ئیراق دكەت.
چو دەولەت نینن، وەلاتیێن خوە كێمیاباران بكەت، ئیراق تێ نەبت.
چو دەولەت نینن، وەلاتیێن خوە ئەنفال بكەت، ژبلی ئیراقێ.
چو دەولەت نینن، سیاسەتا خوە ل سەر شەرەكێ بەری 1400 سالان قەومیی، ئاڤا بكەت، ئیراق و ھندەكێن وەكی وێ تێ نەبن.
چو دەولەت نینن، دەستوور ھەبت و كار پێ نەكەت، ژبلی ئیراقێ.
چو دەولەت نینن، پێشكەفتنا پارچەیەكێ خوە ڕاوەستینت و ھزربكەت گەفە ل سەر دەولەتێ، ئیراق تێ نەبت.
چو دەولەت نینن، ھندەك وەلاتیێن خوە برسی بكەت، داكو ڤەگەڕتە دكتاتۆریێ و سەنترالیزمێ، ئیراق تێ نەبت.
چو دەولەت نینن، سوپایێ خوە ھەبت، میلیشیا ب ڕەخ ڤە چێكەت و میلیشیا دەولەتێ و وەلاتی كۆنترۆل بكەن، ئیراق تێ نەبت.
چو دەولەت نینن، بێ ئاڤ و بێ كارەڤ و بێ دەھان خزمەتێن بنەڕەتی، وەلاتیێن خوە تووشی جەنگ و شەڕێن ناڤخوەیی و دەرەكە بكەت، داكو ژیارەكا ھەژی مرۆڤان بۆ خەلكێ خوە دابین بكەت، ژبلی ئیراقێ.
چو دەولەت نینن، سێئیكا وێ ژ ئالێ ھێزەكا دەرەكە ڤە ھات بتە داگیركرن و مووچەی بۆ فەرمانبەرێن ئەوێ پارچەیا داگیركری و ڤەقەتاندی بھنێرت و ھەر نەپرست كانێ مووچە و بودجەیێن كوردستانێ كو پارچەیەكە ژ دەولەتێ، ژ 2014ێ وەرە چەندن و چ لێ دھێن، و ئەڤە سێ مەھن وەلاتیێن ھەرێمێ بێ مووچەنە، و ھەر بۆ بەغدا خەم نینە! بۆ دەولەتا ئیراقێ، ژیارا فەرمانبەرێن داعشێ خەم بوو، لێ ژیارا فەرمانبەرێن كوردستانێ، بۆ خەم نینە… ئەڤە بەس ل ئیراقێ ھەیە.
لەو، ئەڤ دەولەتە، ھەرتشتە تنێ دەولەت نینە.
لەو، ھندی ئەز ھزرا خوە دكەم، نزانم چاوا كوردەك دێ ھەستكەت كو ژ ئەڤێ دەولەتێیە!

فازل عومەر

(ئەفسانە خەونەكا گشتیە، خوەشیا وێ ب هشیاركرنێ دچت و مرۆڤ تووشی سەختیا ژیانێ دبن)
ئەفسانە و چیڕۆك و سەرهاتی، سێ قۆناغێن سەرەدەریا مرۆڤینە دگەل ڤەگێڕانێ. هەرسێ دبنە بەرانبەری؛ دیتنا جیهانێ ل ژی یێن زاڕۆكاتیێ و گەنجاتیێ و پیراتیێ، ئان بەرانبەری سروشتی و بهیستن و سەربۆرێ.. گرنگ، ئەفسانە، زاڕۆكاتیا كۆمانە (گەلانە)، چیڕۆك مەزناهیا وانە و سەرهاتی، پیراتیا كۆمانە.
ل ئەڤی سەردەمی، ئەم هەمی ب گرنگی سەرەدەریێ دگەل سێیەم قۆناغێ دكەین و هەردو قۆناغێن دی، ب سادە و نەخری و دەستپێكی دبینین، ئان پاشگوه دئێخین. ئەرێ ئەڤە دروستە؟ ب من وەرە نەخێر، ب دیتنا من؛ هەر قۆناغەكا ژیانا كەسان و یا گەلان، هندەكێ دەربازی قۆناغێن بلندتر دبت. ئانكو، وەختێ ئەم دژین و بەر ب كالیێ دچین، هندەك ژ زاڕۆكاتیێ دەربازی گەنجاتی و مەزنیێ دبت و هندەك ژ هەردووان، دەربازی پیراتیێ دبت.
ب ئەڤێ دیتنێ، هەكەر ئەفسانە زاڕۆكاتیا مرۆڤان بت، مرۆڤ چەند مەزن و پیر ببن، چەند، هۆشمەندانە هزر و ڕەفتارێ بكەن، هەر هندەك ژ ئەفسانەیێ؛ ژ زاڕۆكاتیێ د پیراتیێ دا دمینت، و پارچەیەكە ژ مرۆڤی.
گەر ئەڤێ دەربازی نەورۆزێ بكەین، دێ دو ڕاستی بۆ مە دیار بن؛ ئێك، نەڤرۆز ب هەمی ڕوویێن خوە ڤە (ئەفسانە، چیڕۆك، سەرهاتی و ڕاستیێن سروشتی)، گرێدایی دەستپێكێن نەتەوەیا كوردن. گەر ئەفسانە بت، گرێدایی زاڕۆكاتیا مە یە وەكو نەتەوە، و هند دگەل جانێ مە پەچروومە بوویە، و مە دگەل خوە ئینایە ئیرۆ. ئەڤجا، نەڤرۆز، پێكڤە و هەمی ڕوویێن وێ؛ خەون، سروشت، چیڕۆك.. سەرهاتیا مە یە دگەل مێژوو و سروشت و ژینگەه و هیڤیێن مە. دو، ئەوێن ب هۆشمەندی و ئاگەهداری، دژاتیا نەڤرۆزێ دكەن، دو جۆرن؛ جۆرەك، ب ئاوایەكێ زانستی، سەرەدەریێ دگەل هەمی ڕوویێن نەڤرۆزێ دكەت، وەكو بویەرەكا مێژوویی لێ دنێڕن، هەكەرچی، نەڤرۆز وەكو مێژوو، لاوازترین و سادەترین ئالیێ وێ یە، ئالیێین جڤاكی و سیاسی و كولتۆری و سروشتی.. گرنگن. جۆرێ دی، ژبەر فاكتۆرێ دینی، ئایدیۆلۆجی، سیاسی،.. دڤێن نەڤرۆزێ لەكەدار بكەن، چونكی نەڤرۆز فاكتۆرەكێ هەری گرنگێ پێكڤەمان و پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەییا كوردانە، ئەوێن دژاتیێ دكەن، ژبلی كەسێن سادە و ساویلكە، هەمی دكەڤنە د خانەیا دژاتیا نەتەوەیا كورد دا و ملێن خوە ددەنە دوژمنان.
ل دوماهیێ من دڤێت ببێژم؛ هەركەسێ خەونا هەڤپشكا كوردان، كو نەڤرۆزە، ب ناڤێ ئەكادمی ئان دینی ئان هەر بەهانەیەكا دی، لەكەدار و سار بكەت، دكەڤتە خانەیا نەیارێن كوردان، چ بزانن ئان نە.

فازل عومەر

ل ڕۆژا جیهانیا زمانێ (داییك)ێ International Mother Language Day دیسا مژارا؛ زمانێ دایكێ ئان زمانێ دایك كەفتە بەر باس و خەبەران. ل مالپەڕان دەست پێ كر و شەمالێ ئاكرەیی گەهاندە ڕۆژنامەیا ئەڤرۆ. من دڤێت ئەز ژی هندەك خوێ یا خوە بكەمە ئەڤێ گرارێ.
بەری هەرتشتی، من دڤێت ببێژم كو، بەری سالەكێ د. لەزگینێ چالی تاكو ڕادەیەكێ ب تێری و چڕی بەرسڤا ئەڤێ پرسیارێ دایە، و ئەز دگەل پتریا ڕەئیا وی مە، لەو، نەدوورە هندە گۆتنێن وی ب ئاوایەكێ دی دوبارە بكەم و هندەكێ لێ زێدە بكەم، نەخاسمە مژار هند بەرفرەه و شێلی نینە ببتە گرێیەكا كۆرە و ڤەنەبت، مژار تنێ بەرسڤا پرسیارەكێ یە؛ ئەرێ داییك mother د ئەڤێ دەستەواژەیێ دا؛ mother language; mother tongue درۆڤ (رەنگدێر؛ سیفەت)ە ئان ناڤە؟
ب گۆرەی لێگەڕانا من، وەختێ ئەڤ دەستەواژەیە هاتیە دانان، ل دەستپێكێ، باسێ زمانێ داییكێ بوو.. لێ دگەل وەختی هندەك نڤیسەران گومان ئێخستە سەر داییكێ كو ژێدەرا تەنها یا زمانێ زاڕۆكی بت و چەندین بەهانە بەرچاڤ كرن كو داییك (ماك) ب تەنێ، ژێدەرا زمانی نینە. باب نە تنێ ژێدەرەكێ دی یە، بەلكو هەر ژ دەستپێكێ شریكێ دایكێ یە، و ل هندەك دانەیان، نەدوورە باب ئێكەمین ژێدەرێ زمانی بت، هەكەر دایك پیشەكار بت و پەروەدەیا زاڕۆكی بۆ بابێ مابت. ژ ڕەخەكێ دی ڤە، دبت دایك لال بت ئان ئەزمانفس بت. ئان دەڤۆك و زارێ دایك پێ دئاخڤت، گەلەك جودا بت ژ زمانێ فەرمی ئان زمانێ پەروەردەیێ، وەكی كرمانجەك ل هەولێرێ بت ئان سۆرانەك ل دهۆكێ بت. ل گەلەك ڕەوشێن دی، خدام و دایین و دادۆك (هەكەر هەبن) ژێدەرێ زمانینە و نەدوورە زمانێ وان هەمان زمانێ دەیبابان نەبت. خزمەتكار ئان فەرمانبەرێن دایینگەهان، دبت ئێكەمین ژێدەر بن..هتد.
ئەڤان بەهانەیێن جهەك ل ژیواری هەی، دەستەواژەیا زمانێ داییكێ بەرگومان كر و هندەك كەسان ب دەستەواژەیەكا نەژادپەرێسانە ناڤكر، د ئەنجام دا، هندەك تەرمێن دی هاتنە دانان وەكی: first language (L1), native language, native tongue, ئێكەمین زمان ئان زمانێ نەخری، زمانێ نەتەوەیی، زارێ نەتەوەیی.. هەمی داكو سەردەستی ئان شاهاتیا داییكێ لاواز بكەن، چونكی زمانێ وێ تنێ نینە.
ئەڤجا، مە ژی گۆت: زمانێ داییك!
پرسیار ئەوە: ئەرێ زمانێ داییك هەیە؟ ب دیتنا من نەخێر. زمانێ داییك بۆ كەڤنترین زمانێ، زمانێن دی ژێ پەیدابووین دروستە، وەكی زمانێ لاتینی بۆ زمانێن ئیتالی و فرەنسی و ئەسپانی.. لێ ئێكەمین زمانێ ئەم فێر دبین، نە داییكا زمانێن مەیە! دبت (ب گومان ڤە) بناغە و بنسترا زمانزانیا مە ژێ پەیدا ببت، لێ گەر زمانێ من یێ (داییك) كوردی بت، دێ چاوا بتە داییكا زمانێ عەرەبی یێ ئەز پاشی فێربوویم؟ كو ئێك دبێژت:
• سەروەری نان خوار (بكەر – بەركار – كار).
و یێ دی دبێژت:
• اكل سرور الخبز (كار – بكەر – بەركار).
مەرەم، ئەڤ زمانێ ئەم باس دكەین، ئێكەمین زمانە مرۆڤ فێر دبتێ، چونكی زمانزانیا مە ژێ و لسەر ئاڤا دبت. داكو زمانەكێ دروست و كەساتیەكا دروست بۆ زاڕۆكی ئاڤا ببت، شەهرەزا دبێژن، باشترە ئەو زمانە (دبت زارەك ئان دەڤۆكەكا زمانێ نەتەوەیی بت) تاكو دەهسالیێ دگەل زاڕۆكی، بێ هەڤڕك بمینت، لەو ئەو زمانێ گۆتینێ زمانێ داییكێ و پاشی بەرگومان بووی كو داییك تنێ ژێدەرێ وی زمانی بت، هندەك كەسان واتەیێن دی دانە داییك و گۆتن: ئەڤە زمانێ داییكە ب واتەیا ماكا زمانی ئان ژێدەرێ زمانی، نە یێ داییكێ یە. داكو ئەڤ ئاڕێشەیە نەمینت، ل وارێ زمانزانیێ باسێ زمانێ نەخری (ئێكەمین) و زمانێ نەتەوەیی دهێتە كرن و دایك بۆ بیرەوەریا نەتەوەیێن ئێكگرتی مایە.

فاضل عمر

ریسایكلینگ بۆ یێ نەزانت چیە؛ ڤەگەڕاندنا تشتێن كەڤن و خەسپالە و هاڤێژتییە بۆ توخمان و ڤەگەڕاندنێ بۆ ناڤ بیاڤا بكارئینانێ ئان سروشتی. ئەڤە جودایە ژ نووژەنكرنێ، چونكی نووژەنكرن، چاككرنا تشتەكێ خراب بوویە، ئەڤە ڤەگەڕاندنا تشتێن هاڤێژتیە بۆ توخمێن ژێ چێبووی و جارەكا دی بكارئینانا ڕێژەیەكا مەزن ژ ئەوان توخم و پێكهاتەیان ئان ڤەگەڕاندنا وان بۆ ناڤ چەرخا سروشتی.
پەیڤێن كوردی، ڤەزڤڕاندن ئان ڤەگەڕاندن ئان چەرخاندنڤە واتەیا ریسایكلینگێ دگەهینن، لێ وەخت و بكارئینان دڤێن، تاكو وەكو زاراڤ جهێ خوە بگرن.
چاوا بت، ئەو نە مژارا مەیە، مژارا مە نەزانینە و هزرێن گەهشتینە نەزانینێ. وا دیارە، باوەری و ڕەوشت و هزر و ڕەفتار ژی وەكی كەرستە و ئالاڤ و ئامیران، كەڤن و خەسپالە دبن و نەشێن دگەل سەردەمی بگونجن، ئانكو هندەك هزر و كارێن مرۆڤی، وەخت ب سەر ڤە چۆیە، ئێدی نەشێن بەرسڤا پرسیاران بدەت ئان دگەل ژیارا نوو بگونجن. بۆ دوهی دروست بوون، لێ بۆ ئیرۆ دكەڤنە خانەیا پاشڤەڕۆییێ و نەزانینێ.. ب گۆتنەكا كۆلانكی؛ كەرخەسپالە بووینە! لەو، گەر تو ڕیسایكلینگێ بۆ نەكەی، دێ وەكی وێ بت تو ئەرەبانەیەكێ بێخیە دووڤ كەرەكی و ل سووكا دهۆكێ كار پێ بكەی!
نەدوورە ئێك ببێژت: ما چیە؟
ئەز ژی دبێژم: ما چیە؟ بەس كی دێ چارەیەكێ ل زڕینا كەری كەت؟ كی دێ پیساتیا وی چارە كەت؟ كی دێ سەخبێریا جەه و كا و ئاڤ و جوهالێ وی كەت؟ كی دێ ڕاگرت وەختێ دۆستەكا خوە دبینت؟..هتد.
من دڤێت ببێژم: زەمانەكی، نە ژ مێژە، ئەڤە ب دەست هەركەسی نەدكەفت، نەدوورە هێژ كەسێن ساخ مابن، ڕەشك ب خودانێ كەری و ئەرەبانەیێ دبرن، لێ ئیرۆ پێگوهۆڕكێن گونجایتر دەركەفتینە و جه بۆ كەری و ئەرەبانەیێ نەهێلایە.
باوەر بكەن، گەلەك هزر و ڕەفتار ژی هۆسانن، پێگوهۆڕك هەنە، لێ ئەم دەستان ژێ بەرنادەین. ئەم ب ڕەنگكرنێ و تەیساندنێ جوان دكەین و خوە دخاپینین كو مە تشتێن خوە سەردەمانەكرینە!
ئەم ب ڕەنگتێدانێ، نەخێر، ب زێڕتێدانێ ژی نەشێین هندەك تشتان سەردەمانە بكەین كو بكێر كاری بهێن. پێدڤیە ڕیسایكلینگ بكەین، ئەو پارچەیێن ژكاركەفتین بهاڤێژینە د تەنەكا مێژوویێ دا و یێن هێشتا خێرەك تێ مای بكاربینین و توخمێن ڤەگەڕاندی ڤەگەڕینینە ناڤ چەرخا سروشتیڤە (ببەخشن، ناڤ چەرخا جڤاكێ).