هەلز سمیر حجی

هێزا مێیاتیێ چیە؟ هێزەكا ئەرێنییە، پەیوەندی ب سەرو سیمایێ دەرڤە نینە، بەلكو گرێدایی ناڤخۆیا تەیە، ئەڤ هێزا ناڤخۆیی كارتێكرنێ ل سەر دەرڤەییا مە دكەت، كو دبێژنێ “مێیاتیا هەڤسەنگ”.
هەڤسەنگی چییە؟
هەڤسەنگی ئەوە كو تو د هەر تشتەكی دا زێدەڕۆییێ نەكەی؛ وەكی ئەڕك و ڕۆڵێن ژنێ، كو ژن بەرپڕسیار بیت ژ ئەڕك و كارێن خۆ، نەك بەروڤاژی.
هەڤسەنگی چەوا پەیدا دبیت؟ دەمێ ئەم ب درستی هەست و هێزا خۆ بنیاسین و بزانین كەنگی، ل كیڤە و دگەل كێ ڤێ هێزێ بكاربینین؛ چونكی ژن پێكدهێت ژ هێزا مێیاتیێ و نێراتیێ، لێ هێزا مێیاتیێ 70% یە و یا نێراتیێ %30 یە، یا زەلامی بەروڤاژییە.
بۆچی ئەڤ هێزە د گرنگن؟
داكو ژیانا مە ب كەیف و خۆشی، بەختەوەری و ڕێزڤە بڕێڤە بچیت، دوور ژ شەڕی، دژاتی و شكاندنا ئێكودو. لەوا هەڤسەنگی دناڤبەرا هەردو هێزان دا وەدكەت كو پەیوەندیێن مڕۆڤی دگەل دەوروبەران خۆشتر ببن، ژیان باشتر پێشوازییا مڕۆڤی بكەت، و مڕۆڤ زویتر بگەهیتە قۆناغێن باشتر یێن ژیانێ.
ئەرێ جوانی و مێیاتی ئێكە یان ژێك جودانە؟
مێیاتی و جوانی ژێك جودانە؛ مێیاتی جیهانا ناڤخۆیی، هەست، ئارامی و زیرەكییا ڕاستەقینەیە، بەلێ جوانی بتنێ ڕووكەش، سەرو سیما و ئاڤاكرنا دەرڤەیە، كەواتە ئەم دشێین بێژین جوانی بتنێ بەشەكێ بچووكە ژ مێیاتیێ.
جیاوازی دناڤبەرا مێیا هەڤسەنگ و مێیا نەهەڤسەنگ دا چییە؟
مێیا هەڤسەنگ: ئەو ژنە یا بشێت بڕیارێن درست و د جهێ خۆ دا بدەت، سنوران دانیت، ل دەم و جهێن گونجایی پەیڤا “نەخێر” بكاربینیت، باوەری ب خۆ هەبیت، كێماسی و خالێن خۆ یێن لاواز قەبوول بكەت و خۆ پێشڤە ببەت، و د هەمان دەمدا یا هشیار، ئارام و ئەرێنی بیت.
بەلێ مێیا نەهەڤسەنگ: ئەو ژنە یا هەردەم توڕە، ڕەخنێ ل خۆ دگریت، ژ خۆ دڕەڤیت و بهایێ خۆ ژ دەرڤە دئینیت. هەردەم هەستا پێدڤیبوونێ یا هەی، و چاڤێ وێ ل كەسێن دییە بهێن گرنگیێ و بهایی ب دەنێ و سەرەڕای خالێن وێ یێن لاواز وێ قەبیل بكەن. هەردەم یا ب گازندەیە، و ل شوینا ئاریشێ چارەسەر بكەت مەزنتر لێدكەت؛ هشیارییا وێ یا كێمە و د نوكەیا خۆ دا ناژیت.
ئەگەر هێزا مێیاتیێ یان نێراتیێ نەهەڤسەنگ بیت، دێ چ چێبیت؟
دێ هەستێن نەرێنی و گازندەكرن و توڕەبوون و نەئارامی و خەمۆكی و تێكچوونا هۆرمۆنان لدەف مروڤی پەیدا بیت.
ئەڤ چەندە لدەف هەردو ڕەگەزان پەیدا دبیت، لەورا یا گرنگە مێ ل دەم و جهێن پێدڤی هێزا مێیاتیێ بكاربینیت، و ل دەرڤە هێزا خۆ یا نێراتی بۆ كار و جهێن پێدڤی بكاربینیت داكو ژ ئاریشان یا پاراستی بیت.
هەمی ژن جوانن، لێ هەمی ژن مێ نینن؛ چونكی جوانی دهێتە گۆهۆڕین، لێ مێیاتی یا نەگوهۆڕە و مڕۆڤی دگەهینیتە پلە و قۆناغێن بلند.

هەلز سەمیر حەجی

دەستدرێژی: دیاردەیەکا نە ڕەوشتییە، دویرە ژ کارێن مروڤایەتیێ، ئەڤ دیاردە ل ڤێ دووماهیێ بەر ب زێدەبوونێ یە، هەر ل ژییێ زارۆکینیێ و سنێلەیێ هەتا ژییێ پێگەهشتی ئەڤ چەندە ڕویددەت دناڤبەرا هەردوو ڕەگەزان دا پتر ڕەگەزێ نێر، چونکی دەستهەلات و ئازادیا وی د جڤاکی دا پترە.
بۆچی دەستدرێژی دهێتەکرن؟
هندەک فاکتەرێن هەیین دبنە ئەگەر بەر ب ڤێ ڕێیا نەڕەواڤە بچن ئەو ژی: پەروەردا نە ساخلەم، بەرەلاییا خێزانێ، نەدانانا سنوران، یاسا ل هەموو جهان نینە، جهێن پاراستنێ و توندوتیژیێ و ڕۆلێ وان د جڤاکی دا، ئەگەرێن بایۆلۆجی، ئەگەرێن دەروونی وەکی گرنگی پێنەدان، کێمبوونا هەست و سۆزان، ڤالاهی
نە هشیاریا تاکەکەسی، بێدەنگ کرنا کارێن نەڕەوا ب نهێنی ڤە، تێکدانا کەلتور و جڤاکی.
ئەڤ دیاردا نە شرین ل هەموو جهان هەیە، لێ ب شێوەیەکێ ڕێژەیی یە، یا گرنگ ئەوە بهێتە کونترۆل کرن.
بڤان ڕێیان دەستدرێژی دهێتە کرن:
– ڕێیا ئاخڤتنێ.
-ڕێیا زمانێ لەشی و لڤینا لەشی.
ڕێیا فێلبازی و سەردابرنێ.
ڕێکی جێگرەکی بەرامبەر هندێ دا تشتەکێ دی دەستخۆڤە بینی.
کیە تووشی ڤێ چەندێ دبیت؟
هەمی تەمەن، زارۆک، سنێلە و گەنج ب تایبەت ڕەگەزێ مێ، ژبەرکو د جڤاکێ کوردەواری دا دا ڕەگەزێ نێر یێ زالە ل سەر یێ مێ.
دێ چەوا زارۆکێ خۆ ژ دەستدڕێژیێ پارێزی؟
زارۆک لاپەرەکێ سپی یە ژلایێ مەژی ڤە نە یێ تمامە، خێزان دایک و باب چ نیشا بدەن چ ڕەفتار بکەن ئەو ژی وەکی وان دکەت، ئەڤجا یا گرنگ ئەوە خێزانێ بەرنامەکێ ڕێکخستی بۆ زارۆکێ خۆ هەبیت و نیشا بدەت لەشێ تە ملکێ تەیە نابیت کەس دەستێ خۆ بکەتێ، نابیت بتنێ تێکەلی ڕەگەزێ دی بیت، دڤێت دایک چاڤدێرەکا باش بیت و ب تنێ نەفرێکەتە دکان و مارکێت و مەلەڤانگەهان، چونکی ل وان جهان ژی ئەڤ چەندە ڕوی ددەت، و شاشەیێن ئەلکترۆنی نەکەنە دەستێ زارۆکان دا بێی کو بزانن تەماشەی چ دکەت.
هەروەسا ب ڕێیا ئامۆژگاری و هشیاری و چیرۆکان فێری هندێ بکەت کا چەوا خۆ پارێزیت و چەوا بەرەڤانیێ ژ خۆ بکەت، بلا زارۆکێ خۆ ژ خۆ نەترسینن دەمێ تووشی ڤێ دیاردێ دبن یان هەر کارەکێ دی، فێر بکەۆ ڕاستەوخۆ خێزانا خۆ ئاگەهدار بکەن بێی ترس و دودلی، ژبەرکو ئارامترین جهـ بۆ مرۆڤی خێزان ژمارە ئێکە، ئەگەر خێزان بوو ژمارە دوو و سێ وی دەمی زارۆک مەزن ژی بیت دێ پەنایێ بۆ هندەک کەسێن دی و هندەک جهێن دی بەت دا هەستێ وان تژی بکەت و ڤالاهییا وان پر بکەت.
پەروەردەکرن یا گرنگە د ژییێ زارۆکینیێ دا هەتا ژییێ سنێلەیی، ژبەرکو ئەڤ قۆناغە د هەستیارن ژ لایێ بایۆلۆجی و لایەنێ هەست و هزرا ڤە و گۆهۆڕین بلەز پەیدا دبن، یا گرنگە دایک و باب ئەرک و ڕۆلێ خۆ ب درستاهی جێبەجێ بکەن نە ب تنێ پێدڤیێن خوارن و ڤەخوارنان دابین بکەن، بەلکۆ حەزژێکرن و گرنگی پێدان و هشیاری و ڕێزگرتن و بیروڕایێن وان ژی بەرچاڤ وەربگرن.
باب ژمارە ئێکە د چاڤێن کچێ دا، ئێکەم کەسێ کچ هەست پێ دکەت بابێ وێ یە، ئەگەر بابی حەزژێکرنا ساخلەم و ڕێزگرتن و ڤیان و هەمبێز و پشتەڤانی و باوەری دا کچا خۆ د ژیەکێ بچووکدا، دێ کێمتر تووشی ڤی کارێ نەڕەوا بیت، ژبەرکو یا تژییە ژ هەموو لایانڤە.
هەروەسا دەمێ دایک کوڕێ خۆ ب شێوازەکێ درست پەروەردە دکەت و ڤیانێ و باوەریێ ددەتێ و فێری ڕێزگرتنێ دکەت، ئەو کورە فێر دبیت د جڤاکی و جهێن کاری دا ب شێوازەکێ ڕێزدارانە و ساخلەم سەرەدەریێ دگەل ڕەگەزێ مێ بکەت، دوور ژ هەر ڕەفتار و کارەکێ خراب یان دەستدرێژیکرنێ.
بەلێ ب مەرجەکێ نەبیتە پشتەڤان بۆ کارێن بەرەلا و بێژتێ تە چ بڤێت بکە تۆ کوڕی و هەموو تشت بۆ تە نۆرمالن، ئەڤ دایکێن وەسا پشتەڤانیا کارێن خراب بو کوڕێن خۆ دکەن ئەو دبنە ئەگەر ڕەگەزێ نێر پتر ڤێ دیاردێ ئەنجام بدەت و جڤاکی بەرەلا بکەت، دایکێ ڕۆلەکێ گرنگ هەیە د ژیانا کوڕێ دا، د هەمان دەمدا کارتێکرنێ ل سەر هەست و هزر و ڕەفتارێن وی دکەت دەمێ د پاشەڕۆژێ دا مەزن ژی دبیت.
ل جهێن فەرمی چەوا ئەڤ دیاردە بهێتە کونترۆل کرن؟
ل قوتابخانە، زانکۆ، فەرمانگەهـ، نەخۆشخانەیان، پێدڤیە لیژنە بهێتە پێکئینان د هەمان دەمدا هندەک یاسا و ڕێنمایی بهێنە جێبەجێکرن ل سەر وان کارمەندان و ل سەر قوتابیان و مامۆستایان، ئەگەر هەر تشتەک د چارچۆڤێ ڤان یاسایان دا دەرکەفت ئەو کەس دێ باجا کار و کریارێن خۆ دەت ب ڕێیا یاسایا دادپەروەر.