هۆزان عەبدولرەحمان ئەحمەد
ژ لایێ زانستی ڤە، ماددەیێن بێهۆشكەر هەر پێكهاتەیەكێ كیمیایی یە (چ یێ سروشتی بیت یان یێ دەستكرد/كیمیایی) كو دەمێ مرۆڤ بكاردئینیت، كارتێكرنەكا ڕاستەوخۆ ل سەر كۆئەندامێ دەمارێ ناڤەندی (Central Nervous System) دكەت (ب تایبەت مێشك).
ئەڤ ماددەیە كار دكەنە سەر گوهۆرینا ئاستێ هۆرمۆنێن مێشكی (وەكی دۆپامین)، كو دبیتە ئەگەرێ گوهۆرینا هەست، بیركرنێ و رەفتارێن مرۆڤی. د ئەنجام دا، كەسێ بكارهێنەر دكەڤیتە بن كارتێكرنا «مەترسی یان هێۆربوونەكا دەمكی»، و ل دویماهیێ لەش و مێشك فێردبن و پێدڤی ب ڕێژەیەكا پترە، كو دبێژنێ پەیدابوونا ئالۆدەبوون (Addiction مەترسیەكا جیهانی یا فرەڕەهەندە كو چ سنووران نا ناسیت.
بەلاڤبوونا ماددەیێن بێهۆشكەر ئێكە ژ مەزنترین و مەترسیدارترین گەفێن كو ل پاشەڕۆژێ دكەن ئارامی و بەها یێن هەر جڤاكەكێ تێكددەن. ئەڤ دیاردەیە تنێ ل سەر كەسێ بكارهێنەر نامینیت، بەلكو كارتێكرنەكا تێكدەر ل سەر تەڤایا جڤاكی دروست دكەت. وەك تێكچوونا شیرازەیا خێزانی، خێزان ستوونا سەرەكی یا جڤاكی یە، دەمێ ئەندامەكێ خێزانێ تووش دبیت و ماددەیێن بێهۆشكەر ئێكسەر زیانێ ل ڤێ ستوونێ دكەن بكارهێنەرێن ڤان ماددەیان گەلەك جاران كۆنترۆلێ سەر ڕەفتارێن خۆ ناكەن، كو ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ توندوتیژیێ دژی هەڤژین و زارۆكان. ڕێژەیا تەلاقدانێ زێدە دبیت و زارۆك بێ چاڤدێری و بێ سەمیان دمینن، كو ئەڤە ژی ل پاشەڕۆژێ كارتێكرنەكا نەرێنی ل سەر جڤاكێ پەیدا دبیت.
تێكدانا هێزا مرۆڤایەتی (تەمەنێ گەنجاتیێ) ئامارێن جیهانێ دیار دكەن كو زۆربەیا قوربانیێن ماددەیێن بێهۆشكەر د تەمەنێ ١٥بۆ ٣٥ ساڵی دانە. ئەڤ تەمەنە، تەمەنێ بەرهەمهێنان، ئاڤەدانكرن و خزمەتكرنا ولاتی یە. دەمێ ئەڤ تەخە دكەڤیتە د ناڤ داڤا ئالۆدەبوونێ دا، جڤاك هێزا خۆ یا هەرە سەرەكی ژ دەستددەت.
زێدەبوونا ڕێژەیا تاوانان پەیوەندییەكا بهێز د ناڤبەرا ماددەیێن بێهۆشكەر و تاوانێ دا هەیە، بكارهێنەر بۆ دەستكەفتنا پارەیێ كڕینا ماددەیان، پەنایێ دبەتە بەر دزین، تالانێ، فێلبازیێ و هندەك جاران تەنانەت كوشتنێ.
ماددەیێن بێهۆشكەر بارەكێ گران یێ دارایی دكەنە سەر ملێن جڤاك و دەولەتێ گەنجێن كو دڤیا ببنە داینەمۆیا ئابووری و ئاڤاكرنا وەلاتی، دبنە بارەكێ گران ل سەر ملێن خێزان و حوكمەتێ.
هە روەسا بەلاڤبوونا هندەك نەخۆشیێن مەترسیدار یێن كو دئێنە ڤەگوهاستن وەكی (ئایدز –HIV)و هەوكرنا جەرگی (Hepatitis) ب ئەگەرێ بكارئینانا دەرزیێن هەڤپشك، تێكچوونا مێشكی، سستبوونا گورچیلان و مەترسیا مرنێ. كێشەیێن دەروونی زێدەبوونا ڕێژەیا خەمۆكیێ، شێتیێ و حالەتێن خۆكوشتنێ د ناڤ جڤاكی دا. هەروەسا ژدەستدانا بهایێن ئەخلاقی و جڤاكی.
هۆكارێن تووشبوونێ (Causes) ڤەدگریت بۆ گەلەك ئەگەران وەك خەمۆكی، دلەڕاوكێ و نەبوونا باوەریێ ب خۆ. هۆكارێن جڤاكی كارتێكرنا هەڤالێن خراب، كێشەیێن خێزانی و نەبوونا چاڤدێریێ، هۆكارێن ئابووری و ژینگەیی بێكاری، هەژاری و دەستنیشاننەكرنا سنووران بۆ بەلاڤبوونا ڤان ماددەیان.
رێككارێن چارەسەریێ (Treatment & Recovery) چارەسەریا پزیشكی پاقژكرنا لەشی ژ ژەهرێ (Detoxification) د بن چاڤدێریا پزیشكی دا. پشتەڤانیا دەروونی چارەسەریا رەفتاری (Cognitive Behavioral and Therapy) و ئامۆژگاریێن دەروونی بۆ دوبارە نەزڤرینێ بۆ سەر ماددەیان. ڕۆلێ خێزانێ قەبوولكرنا تووشبووی پشتی چارەسەریێ و نەدوورخستنا وی ژ جڤاكێ.
رێگریكرن و هوشیاری (Prevention) رۆلێ قوتابخانە و زانكۆیان د بەلاڤكرنا هۆشیاریێ دا. گرنگیا پەیوەندیا بهێز یا د ناڤبەرا دایك و بابان و زارۆكان دا.
ڕووبەڕووبوونا ماددەیێن بێهۆشكەر تنێ ئەركێ دەزگەهێن ئەمنی نینە، بەلكو ئەركەكێ نیشتمانی و ئەخلاقی یە ل سەر ملێن مالباتێ، قوتابخانەیێ، ڕاگەیاندنێ و مامۆستایێن ئایینی كو پێكڤە كار بكەن بۆ هۆشیاركرنا گەنجان ژ ڤی ژەهرێ.