حسێن ئەحمەد حسێن پێداوی
بهایێ گوهۆرینا دۆلارێ ئەمریكی ل بەرامبەر دینارێ ئیراقی د ٢٠ سالێن دوماهیێ دا (ژ سالا 2006ێ هەتا ئەڤرۆ) گوهۆرینێن بنەڕەتی ب خۆڤە دیتینە، كو گرێدایی سیاسەتێن دراڤی یێن بانكا ناڤەندی یا ئیراقی، و وەرگەریانێن سیاسی و ئەمنی و قەیرانێن بهایێ نەفتێ یێن جیهانی نە. ئەڤێ رێڕەوێ كاریگەرییێن كویر و راستەوخۆ ل سەر ئاڤاهیێ ئابوورییا ئیراقێ ب گشتی و ل سەر هەرێما كوردستانێ ب تایبەتی هێلاینە و ب مەرەما كویربوونێ د ڤێ بابەتی دا، دێ بەحسێ ڤان تەوەرێن ل خوارێ ھێتە كرن:
ئێك: دیارترین قۆناغ و گوهۆرینێن بهایێ دۆلاری ل ئیراقێ (د ماوێ ٢٠ سالێن دوماهێ دا)، ئەڤەنە:
1 – ماوێ (2006 – 2014): ب قۆناغا جێگیرییا رێژەیی و پێنگاڤا مەزن یا نەفتێ دهێتە بناڤكرن، و د ڤی ماوەی دا، بهایێ گوهۆرینێ ب شێوەیەكێ بەرچاڤ د ناڤبەرا 1,150 بۆ 1,200 دیناران بۆ هەر دۆلارەكێ جێگیر بوو، چونكی بانكا ناڤەندی یا ئیراقی د بكارئینانا (مەزادێ دراڤی) دا یا سەركەڤتی بوو، كو ب وێ زێدەهییا دارایی یا مەزن هاتبوو پشتەڤانیكرن یا ژ بلندبوونا بهایێ نەفتێ ل جیهانێ پەیدابووی، بۆ جێگیركرنا بهایێ دیناری و كێمكرنا هەلئاوسانێ.
2 – ماوێ (2015 – 2020): ب قەیرانا هەڕفتنا بهایان و فشارێن دارایی دهێتە ناڤكرن و ل گەل هەڕفتنا بهایێ نەفتێ د سالا 2014ێ دا و ئەو شەڕێ ل دویڤ دا هاتی دژی رێكخراوێن تیرۆرستی، پاشەكەڤتێن دراڤێ بیانی كەڤتنە بەر فشارەكا زۆر و ئێكەمین ڤالاهییێن بۆڕسەیان ل سەر بهایێ فەرمی یێ وی دەمی دیاربوون كو د ناڤبەرا 1,182 بۆ 1,190 دیناران بوو.
3 – (كانوونا ئێكێ 2020): ب كێمكرنا فەرمی یا مەزن دهێتە ناڤكرن، و د دوماهیا سالا 2020ێ دا، حوكمەت و بانكا ناڤەندی بڕیارەكا بوێرانە دا ب كێمكرنا بهایێ دیناری ب شێوەیەكێ فەرمی و بلندكرنا بهایێ گوهۆرینا دۆلاری بۆ 1,450 دیناران بۆ هەر دۆلارەكێ (و بهایێ كڕینێ ژ وەزارەتا دارایی بوو 1,460 و بۆ خەلكی نێزیكی 1,470 دیناران)، ئەڤە ژی ب مەرەما روی ب رویبوونا كێماسییا داڕایی یا توند یا ژ ئەگەرێ پەتایا كۆرۆنا و نزمبوونا بهایێ نەفتێ پەیدابووی و پاراستنا پاشەكەڤتێن دراڤێ بیانی.
4 – ماوێ (2023 – 2026): ب قەیرانا پلاتفۆرمێ ئەلكترۆنی و ڤالاهیا بۆرسەیا بەغدا و هەولێرێ دهێتە ناڤكرن و ل گەل توندكرنا چاڤدێرییا نێڤدەولەتی و پابەندبوون ب پێڤەرێن جیهانی (وەكی سیستەمێ پابەندبوونا دارایی یێ جیهانی و پلاتفۆرمێ ڤەگوھاستنا پارەی)، ماوێ نوكە بەرفرەهبوونەكا بەرچاڤ د ناڤبەرا بهایێ فەرمی یێ پەسەندكری (ئەوێ پاشی ل سنوورێ 1,300 جێگیر بووی و دیسا د چارچووڤێ میكانیزمێن فەرمی دا هاتییە گوهۆرین كو نێزیكی 1,500 بۆ 1,520 دینارانە بۆ هەر دۆلارەكێ) و بهایێن د (بۆرسەیێن بەغدا و هەولێرێ) دا دھێنە بكارئینان دیتییە، ئەوێن ب سەركەڤتن و داكەڤتنێ نەدجێگیرن و جاران ژ سنوورێ 166,000 بۆ 173,000 دیناران بۆ هەر 100 دۆلاران دەرباز دبن، ل دویڤ قەبارێ داخوازێ و لڤینا بازرگانیێ.
دو: كاریگەرییا گوهۆرینێن بهایێ دراڤی ل سەر هەرێما كوردستانێ:
ژ بەر كو هەرێما كوردستانێ پشكەكە ژ سیستەمێ دراڤی یێ فیدرالی، ب ھەمان ئەنجامێن گشتی كاریگەر بوویە، ل گەل هندەك تایبەتمەندییێن گرێدایی سرۆشتێ ئابوورییا هەرێمێ یا پشت ب هاوردەكرنێ دبەستیت، وەكی ل خوارێ هاتییە رۆهنكرن:
1 – كێمبوونا شیانا كڕینێ و گیرۆبوونا مووچەیان: كەرتێ كارێن گشتی و كەرتێ حكومی ستوونا سەرەكی یا شیانا كڕینێ ل هەرێمێ دهێتە ھژمارتن. بلندكرنا بهایێ گوهۆرینێ (ب تایبەتی ل گەل بلندبوونا دۆلاری د بۆرسەیا بەغدا و هەولێرێ دا، ئەوا پترییا كەلوپەل و خزمەتگوزارییان د بازارێن ناڤخۆیی یێن هەولێر و سلێمانی و دهۆكێ دا پێ دھێنە بهاكرن) بوو ئەگەرێ كێمبوونا بهایێ راستەقینە یێ مووچەیان، ئەڤێ ژی فشارێن ژیانی یێن بەرفرەهـ ل سەر وەلاتییان دروستكرن.
2 – راوەستیانا بازارێن بازرگانی و بلندبوونا هەلئاوسانێ: هەرێما كوردستانێ ب شێوەیەكێ مەزن پشت ب لڤینا هاوردەكرنا دەرەكی دبەستیت (ب رێكا دەروازێن سنووری) بۆ دابینكرنا پێدڤییێن خۆ یێن كەلوپەلی و خوارنێ و پیشەسازیێ و كێمبوونا بهایێ دیناری و بلندبوونا تێچوونا دۆلاری بوو ئەگەرێ هەلئاوسانا تێچوونێن هاوردەكرنا كەلوپەلان و ژ ئەنجامێ ڤێ چەندێ پێلێن راوەستیانا بازاران و لاوازبوونا لڤینا كڕین و فرۆتنێ پەیدا بوون، ژ بەر خۆدویركرنا بكاربەران ژ كڕینا وان كەلوپەلێن نە پێدڤی.
3 – بەرفرەهبوونا ڤالاهیا بهایان و رەوشا نەدیاربوونا بازرگانی: جوداھییا د ناڤبەرا بهایێن فەرمی یێن بانكا ناڤەندی و بهایێن راستەقینە د بازارێن هەولێرێ دا، بوو ئەگەرێ تێكدانا هژمارێن بازرگانی یێن كۆمپانی و وەبەرهێنەران و پرۆسەیێن بهاكرنێ و پێشكێشكرنا تەندەران یان پلاندانانا درێژخایەن كرنە كارەكێ مەترسیدار، سەرەڕای كاریگەرییا ڤێ چەندێ ل سەر سووڕا ئابووری و پرۆژێن وەبەرهێنانا تایبەت ل هەرێمێ.
4 – فشار ل سەر چینێن لاواز و زێدەبوونا رێژەیێن هەژارییێ: ئەو پێلێن گرانبوونێ یێن ل دویڤ ئێك و هەڤدەم ل گەل وەرگەریانێن بهایێ گوهۆرینێ، بوونە ئەگەرێ پالدانا چینێن نوی بەرەڤ هێلا هەژارییێ، ب تایبەتی خودانێن كارێن ئازاد، ئەوێن داهاتێن وان رۆژ ب رۆژ ب رەوشا جێگیرییا ئابووری یا گشتی كاریگەر دبن.
سێ: گرنگترین رێككارێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ:
حوكمەتا هەرێما كوردستانێ رێككارێن ل خوارێ ئەنجامداینە:
1 – لایەنێن پەیوەندیدار و چاڤدێر ل هەرێما كوردستانێ رەوشا ئامادەباشییا چاڤدێری راگەهاند و قەدەغەیەكا تەمام ل سەر وێ چەندێ سەپاند كو هندەك بازرگان یان دوكان بهایێ كەلوپەل و كالایێن هەلگرتی ب هێجەتا بلندبوونا دۆلاری بلند بكەن، دا كو گەرەنتی بێتە كرن كو قەیران ل سەر كیستێ شیانا كڕینێ یا وەلاتییان نەبیت.
2 – دەستەیا وەبەرهێنانێ یا كوردستانێ چەند پێشنیارێن ب كریار پێشكێشی ئەنجوومەنێ وەزیرێن هەرێما كوردستانێ كرن، ب مەرەما ڤەگوهاستنا مامەلێن دارایی، و قستان، و كرێیێن خانییان، و مامەلێن د ناڤبەرا وەلاتییان و خودانكاران و كۆمپانیێن وەبەرهێنانێ دا، دا كو تنێ ب دینارێ ئیراقی بن.
3 – دوبارە چالاككرن و ئاسانكرنا فرۆتنا دۆلاری ب بهایێ فەرمی بۆ گەشتیاران ل فڕۆكەخانێن هەرێما كوردستانێ.
چار: چ دشیان دایە بلندبوونا بهایان كێم بكەت؟
كۆمەكا رێككاران هەنە كو دشیان دایە هاریكار بن د پاراستنا بكاربەری و جێگیرییا بازاری دا:
1 – چاڤدێریكرنا بازاران و رێگرتن ل دەستكاریكرنێ: ب رێكا دویڤچوونا بهایێن كۆم و كت، و پشتڕاستبوون ژ تێچوونێن راستەقینە یێن هاوردەكرنێ، و لێپرسینەڤە ل گەل حالەتێن قۆرخكاری.
2 – دابینكرنا دۆلاری بۆ بازرگانییا: رەوا ب شێوەیەكێ رێكخستی و كێمكرنا گیرۆبوون و باجێن زێدە یێن نە پێدڤی.
3 – سڤككرنا بارگرانییان ل سەر كەلوپەلێن سەرەكی: وەكی پاشڤەبرنا هندەك باجێن گومرگی یان كێمكرنا وان ب شێوەیەكێ ھزركری.
4 – پشتەڤانیكرنا بەرهەمێ چاندنی یێ ناڤخۆیی: ب رێكا دابینكرنا ئالف و پەین و تۆڤ و پێدڤییان ب بهایێن گونجای، بۆ كێمكرنا پشتبەستنێ ب هاوردەكرنێ.
5 – باشتركرنا تێراكرنا سەبەتەیا خوارنێ و كارتا ئاهێن خوارنێ.
پێنج: ئەرێ دێ بهایێ هەمی كەرەستێن خوارنێ بلند بیت؟
دشێین كەلوپەلان بكەینە دو گرۆپ:
1 – ئەو كەلوپەلێن ب لەز بەر ب بلندبوونێ ڤە دچن: رۆنێن رووەكی یێن هاوردەكری، شەكر، چا، خوارنێن قوتووكری و ھندەك جۆرێن برنجی.
2 – ئەو كەلوپەلێن بهایێ وان گرێدایی نیشادان و داخوازا ناڤخۆیی: سەوزە و فێقی و گۆشت و مریشك و ھێك؛ چونكی ئەڤە ب بھایێ دۆلاری كاریگەر دبن، لێ ب وەرز و بەرهەمێ ناڤخۆیی و تێچوونێن ڤەگوهاستنێ ژی كاریگەر دبن.
شەش: پێشبینی بۆ ماوەیێ بهێت چنە؟
سێ سیناریۆیێن پێشبینیكری ھەنە:
1 – ئەگەر بهایێ دۆلاری جێگیر ببیت: بەلكی بهایێ هندەك كەلوپەلان هێدی هێدی جێگیر ببیت، لێ نە پێدڤییە ل ئاستێن خۆ یێن بەری نوكە بزڤڕن؛ چونكی ڤەگەڕیان پشت ب كێبڕكێ و كۆگە و تێچوونێن جهگرتنێ دبەستیت.
2 – ئەگەر دۆلار دیسا بلند ببیت: ئەگەرێن پێلەكا نوی یا بلندبوونا بهایان زێدە دبن، ب تایبەتی ل دەڤ وان هاوردەكەرێن پێدڤی ب دارا‌ییكرنا بارێن نوی هەی.
3 – ئەگەر دۆلار د بۆرسەیان دا نزم ببیت: بەلكی تێچوونا هاوردەكرنێ بۆ هندەك بازرگانان كێم ببیت، لێ گەهاندنا ڤێ نزمبوونێ بۆ بكاربەری بەلكی دەمەكی ببەت، و بەلكی ب تەمامی ژی چێ نەبیت.
و ل دوماھیێ، گرنگترین ئاریشە، تنێ بلندبوونا دۆلاری ب خۆ نینە، بەلكو بلندبوونا بهایێ خوارنێ یە د دەمەكی دا كو داهاتێ پترییا وەلاتییان ب هەمان رێژە بلند نابیت. لەوما، سەركەڤتنا هەر سیاسەتەكا ئابووری دڤێت ب رادەیا شیانا وێ د جێگیركرنا بهایێ كەلوپەلێن سەرەكی و پاراستنا شیانا كڕینێ یا وەلاتی دا بهێتە پیڤان، نە تنێ ب بهایێ گوهۆرینێ.
* بسپۆرێ داڕایی و بانك