موسه‌ده‌ق تۆڤى

دهۆك هه‌ژارترین پارێزگه‌ها هه‌رێما كوردستانێ یه‌ (ئه‌ڤرۆ، هژمار 2572، 30/4)، مانشێته‌كێ سه‌رنجراكێشه‌، ئه‌گه‌ر ژ زارده‌ڤێ پارێزگارێ دهۆكێ و وه‌زیرێ پلاندانانا عیراقێ نه‌هاتبا ڤه‌گۆهاستن دبیت ب ساناهى من باوه‌ر نه‌كربا، له‌وما ژى هه‌رزوو پرسیاره‌كێ به‌رسنگێ من گرت بۆچى دێ دهۆك هه‌ژارترین پارێزگه‌ها هه‌رێمێ بیت؟؟ دهۆك ده‌رگه‌هه‌كێ مه‌زنێ بازرگانییا كوردستانێ و عیراقێ یه‌، داهاته‌كێ مه‌زن ژێ دهێت!! چه‌ند كۆمپانیێن ده‌رئینان و هنارتنا پترۆلا هه‌رێمێ دگه‌ل بۆرییا هنارتنا پترۆلێ بۆ ده‌رڤه‌ هه‌مبێز دكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژێده‌ره‌كێ سه‌ره‌كیێ داهاتێ هه‌رێمێ پێكدئینن، دهۆك یا ده‌وله‌مه‌نده‌ ب به‌رهه‌مێن چاندنێ و خودانكرنا ته‌رش و كه‌والى، یه‌ك ژ جهێن گه‌شتوگۆزاریێن ناڤداره‌ و ب هزاران گه‌شتیار قه‌ستدكه‌نێ.. ب ڤان ژێده‌رێن داهاتى بیت دڤێت دهۆك نه‌ تنێ خوه‌ به‌لكێ دڤێت وه‌لاتان بخودانكه‌ت..!! دهۆك خێر و بێره‌ به‌لێ خه‌لكێ وێ یێ ژێ باهره‌..!! نه‌ گۆتنا منه‌ به‌لكى رۆژنامه‌ ژ دو مه‌زنه‌ به‌رپرسێن ل جهێ بریارێ و هه‌موو داتا و به‌لگه‌ ل به‌رده‌ستان ڤه‌گۆهێزیت.!! ئه‌گه‌ر پرسیارا خوه‌ دوباره‌بكه‌ینه‌ڤه‌ بۆچى دهۆك…؟ ده‌ملده‌ست ب ده‌هان هزار نووترین مودێلێن ترۆمبێلان، ب هزاران ڤیلایێن ناڤ چه‌م و بیستان و سه‌رێن گر و چیان و ب هزارانێن دێ یێن وه‌ك وان ل روكنێن (كوژیێن) ڤێ كولانێ و كولانا هه‌.. ب هزران شوقه‌یێن دهۆكییان ل جهێن گه‌شتوگۆزاریێن تركیا و وه‌لاتێن دى كرین هێنه‌ به‌رسڤێ حاشاییێ ژ ڤى مانشێتى كه‌ن و بێژن وه‌سان نینه‌..!! دیاره‌ تێرن و ئاگه‌ه ژ برسییان نینه‌ و ئه‌گه‌ر تێرێن ڤى وه‌لاتى ئاگه‌ه ژ برسییان هه‌با ئه‌ز دبێژم جهێ ڤى مانشێتى ل سه‌ر به‌رپه‌رێن رۆژنامه‌یێ نه‌ دبوو..!! ئه‌ڤ چه‌نده‌ ده‌رگه‌هان ل به‌ر مه‌ ڤه‌دكه‌ت، پێڤییه‌ ل سه‌ر هنده‌كان راوه‌ستین:
ـ نووترین مودێلێن ترۆمبێلان، ب هزاران ڤیلا، شوقه‌یێن تركیا و جهێن دى نیشانا وێ چه‌ندێ نه‌: واره‌ك ده‌وله‌مه‌نده‌ به‌لێ دادپه‌روه‌رى د دابه‌شكرنێدا نینه‌، داهاته‌ك مه‌زن هه‌یه‌ به‌لێ پرانییا وى د چیته‌ د به‌ریكا كێمه‌كاندا و رێژا هه‌ره‌ كێما داهاتى بۆ رێژا هه‌ره‌ زۆرا ڤى خه‌لكییه‌، ل پارێزگه‌ها دهۆكێ ده‌مێ ده‌نگدانێ هه‌موو هزره‌كا مه‌زن بۆ ته‌بایى خه‌لكێ وێ دكه‌ن و ده‌نگێن دهۆكێ پارسه‌نگێ رادگرن، ل ده‌مێ دابه‌شكرنێ هزر ل رێژه‌یه‌كا هه‌ره‌ كێما خه‌لكێ وێ د هێته‌ كرن. ـ ده‌رگه‌هه‌كێ دى ڤه‌دبیت و دبێژیت ل سه‌ر ئاستێ ته‌بایى هه‌رێما كوردستانێ به‌هرا دهۆكێ ژ داهاتى به‌هرا هه‌ره‌كێمه‌، هزرا مه‌زن بۆ وان دهێته‌كرن یێن رێكا هاتنوچوونێ ل خه‌لكى دگرن و سه‌قاى د ئالۆزینن، دهۆكا مته‌ جوامێره‌ بێ ئاریشه‌یه‌، كه‌س هزره‌كێ بۆ ناكه‌ت. هندى په‌یوه‌ندى ب ڤێ مژارێڤه‌ هه‌ى ئه‌گه‌ر دابه‌شكرنا داهاتێ گشتى ل سه‌ر پارێزگه‌هان ل دووڤ رێژه‌یا خه‌لكێ وان بیت، ئه‌ڤه‌ كاره‌كێ ئاساییه‌، لێ هه‌كه‌ پتر ل دووڤ گرتنا رێكێن هاتنوچوونێ و ئالۆزاندنا سه‌قایێ گشتى بیت ئه‌ڤه‌ نه‌ دادپه‌روه‌رییه‌ و دڤێت ل سه‌ر راوه‌ستین، ئه‌ز دبینم دهۆك قوربانییا ڤێ چه‌ندێ یه‌، چه‌ندین نموونه‌ ل به‌رچاڤن ب چاڤ هه‌ردو پارێزگه‌هێن دى یێن هه‌رێمێ نه‌ دادپه‌روه‌رى دگه‌ل دهۆكێ هاتییه‌كرن، دهۆك وه‌ك هه‌ردو پارێزگه‌هێن دى هه‌ژى گه‌له‌ك پرۆژه‌ و ده‌سكه‌فتانه‌ به‌لێ هه‌تا نها ده‌سته‌لاتێ هه‌رێمێ دهۆك هه‌ژى نه‌ دیتییه‌ و ئه‌ڤ ژى یه‌ك ژ ئه‌گه‌رێن هه‌ژارییا دهۆكێ یه‌. ـ ئه‌گه‌ر بێژن دهۆك قوربانییا رێژا هه‌ره‌ زۆرا په‌نابه‌رانه‌ یێن به‌رێ خوه‌دایه‌ كوردستانێ، ئه‌ز نابینم ئه‌ڤه‌ پاكانه‌كا د جهێ خوه‌دابیت، په‌نابه‌ر مێڤانێن هه‌موو هه‌رێما كوردستانێ نه‌، ئه‌گه‌ر پترییا بنه‌جها وان كه‌تبیته‌ دهۆكێ لێ خه‌رجیێ وان ئه‌ركێ حكومه‌تا هه‌رێمێ بوو و دڤیا هه‌ردو پارێزگه‌هێن دیتر پشكدار بانه‌ د دابینكرنا خه‌رجیێن وان و نه‌ تنێ هێلا با ب هیڤییا دهۆكێ ڤه‌.
سێ ده‌رگه‌ه مه‌ ڤه‌كرن ب هزرا ژ هۆكارێن هه‌ژارییا دهۆكێ نه‌، لێ ئێك ژ دو ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كیێن ڤێ هه‌ژاریێ ده‌سته‌لاتدارییا هه‌رێمێ یه‌، كو تنێ ل ده‌مێ هه‌لبژارتنان ل دهۆكێ یا دیاره‌، ده‌مێن ته‌نگاڤییاندا ژى دهۆك پشت و په‌نایه‌ و دهۆكی یێ د هه‌وارێ دچن و قوربانیێ دده‌ن وى ده‌سته‌لاتى د پارێزن، ده‌مێ دبیته‌ ته‌ناهى و دابه‌شكرنا خێر و بێران ده‌سته‌لات ل هه‌موو جهان یێ دیاره‌ و تنێ ل دهۆكێ یى به‌رزه‌یه‌، ئه‌گه‌رێ دووێ یێ سه‌ره‌كى ده‌سته‌لاتدارییا خوه‌جهی و نوونه‌رێن خه‌لكێ دهۆكێ نه‌ یان د بێ ده‌سته‌لات و نه‌ د وێره‌كن، یان نه‌ د دلسۆژن بۆ ئه‌و دهۆكا وان د هه‌لبژارتناندا سه‌د و ئێك سۆز و په‌یمان داینێ، ب كورتى دهۆك نه‌ یا هه‌ژاره‌ به‌لێ نه‌ ده‌سته‌لاتێ هه‌رێمێ و نه‌ ژى ده‌سته‌لاتێ خوه‌جهى و نوونه‌رێن دهۆكێ د خه‌ما ڤێ پارێزگه‌هێدانه‌، یا ژ مه‌ دهێت تنێ هنده‌ وه‌ك هه‌ڤاله‌كێ نڤیسكار به‌رى چه‌ند ساله‌كان گۆتى دهۆك گریا من بۆ ته‌ دهێت..!!

موسه‌ده‌ق تۆڤى

كته‌كا كێم ل ناڤه‌ندێن ره‌وشه‌نبیریێن كوردستانێ هه‌نه‌ ناڤێ كۆڤارا هاوار (15 گولانا 1932ـ 15 ته‌باخا 1943) نه‌ بهیستبیـت و زانیارى ده‌رباره‌ى وێ نه‌بن، چه‌ند ژماره‌یه‌كێن وێ نه‌ دیتبن و وه‌ك ژێده‌ر مفا ژ به‌رپه‌رێن وێ وه‌رنه‌گرتبیت، دیرۆكنڤیسێ ناڤدار د. كه‌مال مه‌زهه‌ر به‌رى بیست سالان د په‌سنا (هاوار)ێدا گۆتیه‌: (هاوار) ده‌سكه‌وتێكى گه‌وره‌ و دیاره‌ له‌ مێژووى رۆژنامه‌نوسى كوردیدا. كۆڤارا (هاوار) به‌رهه‌مێ ره‌نج و خه‌باتا دومدرێژا میرجه‌لاده‌ت به‌درخان (1893ـ 1951)ه‌، به‌رى نها من گۆتیه‌ و نها ژى دێ بێژمه‌ڤه‌: میر جه‌لاده‌ت و به‌رهه‌مێن خوه‌ شۆرشه‌ك ره‌وشه‌نبیرى بوون، ئه‌ڤ شۆرشه‌ به‌رده‌وامییا شۆرشێن نه‌ته‌وایه‌تى یێن گه‌لێ كورد بوو ، ڤێ شۆرشێ ل 15 گولانا 1932ێ ب به‌لاڤبوونا كۆڤارا (هاوار) و دانه‌نیاسینا پیتێن لاتینى یێن زمانێ كوردى ده‌سپێكر و د ده‌مه‌كێ كورتدا سنوورێن ده‌سكردێن ناڤبه‌را پارچه‌یێن كوردستانێ شكاندن و سه‌رانسه‌رى كوردستان ڤه‌گرت، دبیت پرسیاره‌ك بێته‌كرن: گه‌لۆ چما ئه‌ڤ كارێ میر جه‌لاده‌تى ب شۆرش دهێته‌ ناڤكرن…؟ د به‌رسڤێدا دێ بێژین :- شۆرش گورانكارییه‌ ژ قوناغه‌كێ بۆ قوناغه‌كا باشتر، ئه‌ڤ كارێ میر جه‌لاده‌تى ژى شۆرش بوو به‌لێ شۆرشه‌ك ره‌وشه‌نبیرى، كورد ژ قوناغه‌كا پاشڤه‌ماى د وارێن ره‌وشه‌نبیریدا به‌ره‌ف قوناغه‌ك روهنتر برن. ژبه‌ركو پشتى ب داوى هاتنا شه‌رێ جیهانیێ یه‌كه‌م و دابه‌شكرنا كوردستانێ ل سه‌ر چار ده‌وله‌تێن داگیركه‌ر و پشتى كو كه‌مال ئه‌تاتوركى ل سالا 1922 سته‌نبۆل گرتی و ده‌وله‌تا كۆمارێ تركیا ل 1923ێ راگه‌هاندى، ل سه‌رانسه‌رى باكوورێ كوردستانى و توركیا نه‌ته‌نێ یه‌ك په‌یڤا كوردى نه‌هاتبوو چاپكرن، به‌لكى په‌یڤین ژى ب زمانێ كوردى قه‌ده‌غه‌ بوو، هه‌موو ئه‌و په‌رتووك و كۆڤار و رۆژنامه‌یێن پێشتر ل وى وه‌لاتى هاتینه‌چاپكرن یێن كه‌تینه‌ ده‌ستێن پۆلیس و جه‌ندرمه‌یێن تركان شه‌وتاندن و هه‌ر تشتێ بێنا كوردیتیێ ژێ دهات هاتییه‌ تونه‌كرن، ئانكو كورد كه‌تبوونه‌ به‌رامبه‌رى دو جینوسایدان جینوسایدا نه‌ته‌وه‌یى و جینوسایدا زمان و ره‌وشه‌نبیرییا كوردى، ل رۆژهه‌لات و رۆژئاڤایێ كوردستانێ و ده‌ڤه‌را بادینان یا باشوورێ كوردستانێ كاودان هه‌ر نێزیكى ڤى ره‌نگى بوو. ته‌نێ ل پارێزگه‌هێن سلێمانى و كه‌ركوك و هه‌ولێرێ ل هنده‌ك خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایى زمانێ كوردى دهاته‌ خواندن و ل ڤان باژاران و به‌غدا ب ره‌نگه‌كێ به‌رته‌نگ هنده‌ك چاپكریێن كوردى ده‌ردكه‌تن. د ڤى ده‌مێ هند دژواردا میر جه‌لاده‌ت ل 15 گولانا 1932ى ب به‌لاڤكرنا كۆڤارا (هاوار) و بۆ یه‌كه‌مین جار دانه‌نیاسینا پیتێن لاتینى یێن كوردى یێن ب پیتێن میر جه‌لاده‌ت به‌درخان دهێنه‌ناڤكرن ده‌ست ب شۆرشا خوه‌یا ره‌وشه‌نبیرى كر، هه‌ر شۆرشه‌ك ل ناڤا وه‌لاتى ده‌سپێدكه‌ت، لێ شۆرشا ره‌وشه‌نبیرییا میر جه‌لاده‌تى دوور ژ كوردستانێ ل ناڤ كوردێن غه‌ریب و ئاواره‌ و سرگۆنكرى ل تاخێ كوردان ل شامێ (دیمه‌شقێ) پایته‌ختێ سوریێ ده‌سپێكر، لێ ب زووترین ده‌م سنوورێن سوریێ و سنوورێن ده‌سكردێن ناڤبه‌را پارچه‌یێن كوردستانێ برین و باندۆرا خوه‌ ل سه‌رانسه‌رێ كوردستانێ كر، ڤێ شۆرشى ده‌سته‌لاتدارێن داگیركه‌رێن كوردستانێ ب تایبه‌ت حوكمدارێن تركیا و عیراقێ هژاندن هه‌رزوو ده‌ست ب گرتنه‌به‌را كریارێن پێویست بۆ به‌رسنگگرتنا شۆرشا میر جه‌لاده‌تى و كۆڤارا (هاوار)ێ كر، ل پێشیێ ده‌سته‌لاتدارێن تركیا كه‌تنه‌ خوه‌ و ل 30 گولانا 1930ێ ئانكو پشتى به‌لاڤكرنا یه‌كه‌مین هژمارا (هاوار) تنێ ب (15) رۆژان بژاندنه‌ك ل سه‌رانسه‌رى تركیا به‌لاڤكر، ل دووڤ وێ بژاندنێ هاتن و به‌لاڤكرنا (هاوار)ێ ل سه‌رانسه‌رى تركیا قه‌ده‌غه‌كر و فه‌رماندا توندترین شێوه‌یێن رێگرییان به‌رامبه‌رى كۆڤارێ بگرنه‌ به‌ر. ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا بوو كو دوێ قوناغێدا دوورپێچه‌كا له‌شكه‌رییا هند دژوار ل سه‌ر باكوورێ كوردستانێ هه‌بوو كه‌سه‌كێ بیانى ژ شاندێن دیبلوماسى ژى ماف نه‌بوو ب مه‌ره‌ما كۆمكرنا نووچه‌یێن ده‌ڤه‌رێ یان بۆ مه‌ره‌مه‌كا گه‌شتیارى سه‌را ده‌ڤه‌رێن رۆژهه‌لاتێ فراتى (ئانكو ده‌ڤه‌رێن كوردنشین)بده‌ت. د ڤى سه‌ربه‌رێ له‌شكه‌ریدا و ل دووڤ ڤێ بژاندنا دژواردا ب فه‌رمى رێك ل به‌ر به‌لاڤبوونا (هاوار) ل باكوورێ كوردستانێ هاته‌گرتن. لێره‌ پرسیار ئه‌وه‌ ئه‌رێ ئه‌ڤ قه‌ده‌غه‌كرنه‌ شیا رێكێ ل به‌ر به‌لاڤبوونا شۆرشا ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانییا كوردى ل باكوورێ كوردستانێ بگریت..؟؟ د به‌رسڤێدا ئه‌ز ب كورتى دبێژم: نه‌خێر نه‌شیان رێكێ ل به‌ر كاریگه‌رییا وێ شۆرشێ ل باكوورێ كوردستانێ بگرن، سه‌ره‌راى ئه‌و رێگریێن ژ سالا 1932ێڤه‌ هه‌تا نها ل به‌ر زمان و رۆژنامه‌ڤانى و چاپه‌مه‌نییا كوردى هه‌ى لێ پیتێن لاتینى یێن میر جه‌لاده‌تى بووینه‌ پیتێن سه‌ره‌كیێن خواندن و نڤیسینا كوردى ل باكوورێ كوردستانێ و تركیا و ره‌ڤه‌ندا كوردى ل ده‌رڤه‌ى وه‌لات، نها سه‌ره‌راى كاودانێ دژوارێ باكوور ب پیتێن لاتینى یێن ژ ڤه‌رێژا شۆرشا میرجه‌لاده‌تى و (هاوار)ێ به‌لاڤبووین ب ده‌هان كۆڤار و رۆژنامه‌ و ب سه‌دان په‌رتووك چاپ و به‌لاڤدبن، هه‌ر ئه‌ڤ پیته‌ ل كه‌نالێ ته‌له‌فزیونى و سۆشیال میدیا جهێ خوه‌گرتینه‌ و ده‌زگه‌هێن كوردى یێن راگه‌هاندنێ یێن سه‌ر ب ده‌وله‌تا تركیاڤه‌ هه‌مان وان تیپان بكار دئینن یێن وان ل 30 گولانا 1932ێ فه‌رمانا قه‌ده‌غه‌كرنا وان و كۆڤارا (هاوار)داى. هندیكه‌ كاریگه‌رییا شۆرشا (هاوار)ێ ل باشوورێ كوردستانێ و عیراقێ یه‌، د. كه‌مال مه‌زهه‌ر ئاماژه‌ ب به‌رهه‌مێن كوردێن باشوور د (هاوار)ێدا دكه‌ت و دبێژیت: سه‌رجه‌میان نیشانه‌ى به‌ره‌وپیره‌وه‌چوونى گه‌رمى رووناكبیرانى كوردى عیراقن به‌بۆنه‌ى له‌ دایكبوونى (هاوار) كه‌ بێ گومان یه‌كێكه‌ له‌ لوتكه‌كانى مێژووى رۆژنامه‌نووسى كوردى، (هاوار) له‌ ماوه‌ى پتر له‌ سێ سالى یه‌كه‌مى ژیانیدا تاكه‌ گۆڤارى كوردى بوو كه‌ له‌ بارودۆخێكى یه‌كجار سه‌ختدا وه‌ك مۆم له‌ناو شه‌وه‌زه‌نگى دواكه‌وتووى ده‌سوتا، هه‌لبه‌ت ئه‌مه‌ بۆ كاربه‌ده‌ستانى رۆژگارى پاشایى (مه‌لكى) ده‌ستى نه‌ئه‌دا…. كاریگه‌رییا شۆرشا (هاوار)ێ كاربه‌ده‌ستێن ده‌سته‌لاتدارییا مه‌لكى ل عیراقێ هژاندن و كه‌تنه‌ د چه‌په‌ریدا به‌رامبه‌رى ڤێ شۆرشێ و ل 24 كانوونا دووێ 1933ێ وه‌زیرێ ناڤخۆیێ عیراقێ كو د هه‌مان ده‌مدا سه‌رۆكوه‌زیران ژى بوو بریارا قه‌ده‌غه‌كرنا (هاوار)ێ ده‌رێخست. هه‌لویستێ میرجه‌لاده‌تى به‌رامبه‌رى بریارا وه‌زیرێ ناڤخۆیێ عیراقێ و سه‌رده‌رییا وى پشتى ڤێ بریارێ و سه‌نگا (هاوار) و پیتێن لاتینى یێن كوردى ل باشوورێ كوردستانێ مژاره‌ك درێژه‌ و جهێ خۆ د ڤێ كورته‌ نڤیسنێدا نابینیت و خوانده‌ڤا دكاریت ب زڤریته‌ ژێده‌رێن مه‌ ئاماژه‌ پێكرى، لێ هنده‌ دێ بێژین: شۆرشا (هاوار) ل باشوورى كوردستانێ یا به‌رده‌وام بوو و بریارا قه‌ده‌غه‌كرنێ نه‌كارى رێگا ل به‌ر به‌لاڤبوونا (هاوار)ێ و كاریگه‌رییا شۆرشا وێ بگریت و هه‌تا دوا هژمارا (هاوار)ێ كۆڤار دگه‌هشته‌ باشوورێ كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێن دى یێن عیراقى یێن كورد لێ هه‌ین، ل ده‌سپێكا سالێن چلان تنێ ل به‌غدا (47)، ل كه‌ركووكێ (26)، ل زاخۆ (21) پشكدارێن (هاوار)ێ هه‌بوون، ل سه‌رانسه‌رى عیراقێ نیزیكى 250 پشكدارێن (هاوار)ێ هه‌بوون، كاریگه‌رییا شۆرشا (هاوار)ێ ل باشوورێ كوردستانێ ل ئاسته‌كى بوو د چه‌ند قوناغه‌كاندا گه‌له‌كان داخوازا خواندنا كوردى ب پیتێن لاتینى یێن میرجه‌لاده‌تى ل باشوورێ كوردستانێ كریه‌ و د ده‌مێن جودادا ب تایبه‌ت ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان كو د سه‌رده‌مێ مه‌لكیدا ژ خواندنا كوردى یا بێ باهر بوو خه‌لكه‌كى ل سه‌ر ئاستێ مللى خۆلێن فێركرنا كوردى ب تیپێن لاتینى ڤه‌كرینه‌ و دده‌مێ نها ژى دا كێمه‌ك ژ ره‌وشه‌نبیران هه‌نه‌ نه‌زانن كوردى ب ڤان پیتان بخوینن و بنڤیسن. ب هه‌مان ره‌نگێ باكوور و باشوورێ كوردستانێ ل رۆژئاڤا و رۆژهه‌لات ژى شۆرشا (هاوار)ێ كاریگه‌رییا خوه‌ كریه‌، هندیكه‌ رۆژئاڤایه‌ كو لاندكا دروستا وێ شۆرشى بوو، كاریگه‌رییا وێ ل ئاسته‌كێ بوویه‌ به‌رده‌وام ژ سالا 1932ێ هه‌تا نها كۆڤارا (هاوار) و چاپكریێن دیترێن به‌ردخانییان خواندنگه‌ه و كه‌لا زمانێ كوردى بوون، پیتێن لاتینى یێن میر جه‌لاده‌تى ئه‌و چه‌كه‌بوون یێ ئه‌و زمانه‌ پێ دهاته‌پاراستن، ئێستا و پشتى شۆرشا رۆژئاڤایێ كوردستانێ ئه‌و پیته‌ پیتێن فه‌رمى یێن خواندن و نڤیسینا زمانێ كوردى نه‌. هندیكه‌ رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ یه‌ ل سه‌ر ده‌مێ (هاوار)ێ ڤێ شۆرشێ كاریگه‌رییا خوه‌ كریه‌، (هاوار) و پیتێن لاتینى گه‌هشتینه‌ ئیرانێ و رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ و نها ژى هژماره‌كا نه‌ كێم ژ ره‌وشه‌نبیرێن رۆژهه‌لات بۆ خواندن و نڤیسینا كوردى سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل وان پیتان دكه‌ن.
– د. كه‌مال مه‌زهه‌ر، چه‌ند لاپه‌ره‌یه‌ك له‌ مێژووى گه‌لى كورد، (هه‌ولێر – 2001)، بپ 358. – موسه‌ده‌ق تۆڤى، چه‌ند به‌رپه‌ره‌ك ژ دیرۆكا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى- پشكا دووێ، (دهۆك – 2010) بپ 46. – حه‌مید بۆزئه‌رسه‌لان، مێژووى توركیاى هاوچه‌رخ، وه‌رگێرانى نه‌جاتى عه‌بدوڵڵا، (هه‌ولێر – 2009)، بپ 48 – 49 و 53
– محه‌مه‌د ئه‌مین بۆزئه‌رسه‌لان، كۆڤارا (ژین) 1918 – 1919، جلد 1- سوید، بپ 11 – تاخێ كوردان (حی الاكراد) تاخه‌كێ كوردنشینێ باژێرێ دیمه‌شقێ یه‌، ب سه‌دان ساله‌ كورد لێ دژین، ده‌وله‌تا سوریێ ب مه‌ره‌ما گۆهارتنا روخسارێ كوردى یێ تاخى ب (حی ركن الدین) ناڤكریه‌.
– كۆپیێ بژاندنێ ب زمانێ توركى دگه‌ل ڤێ نڤیسینێ ببینه‌.
– بیلال ن . شمشێر،به‌لگه‌نامه‌كانێ ئینگلیز، وه‌رگێرانى سه‌لمان عه‌لى، (سلێمانى – 2002)، بپ 231. – د. كه‌مال مه‌زهه‌ر، ژێده‌رێ به‌رێ، بپ 353. – هه‌مان ژێده‌ر بپ 353 – 354 – دلاوه‌رێ زه‌نگى، ئابۆنه‌یێن (هاوار)ێ، كۆڤارا پرس، هژمار 15، پاییزا 1998، بپ 33 – 35ز – هه‌مان ژێده‌ر، بپ 35.

یرهاتنا 43 سالیا وه‌غه‌را وى یا دووماهی دا
ئیحسان نوورى پاشا سه‌ركرده‌یێ نڤیسكار و دیرۆكنڤیس
موسه‌ده‌ق تۆڤى
ده‌مێ هاتیه‌ گۆتن: ئادار قه‌ده‌را كوردانه‌، ئه‌ڤ ئاخفتنه‌ ل سه‌ر بنه‌مایه‌كێ زانستى دیرۆكى هاتیه‌ گۆتن، دیرۆك و بۆیه‌رێن دیرۆكى دیده‌ڤانن ل سه‌ر ڤێ گۆتنێ و راستیا وێ دسه‌لمینن. مه‌ها ئادارا ب وه‌غه‌را دووماهیێ یا سه‌ركرده‌یێ نه‌ته‌وه‌یى مه‌لا مسته‌فایێ بارزانى (1 ئادارا 1979) ده‌سپێدكه‌ت و ب بیرهاتنا سێداره‌دانا ئێكه‌مین سه‌رۆككۆمارێ كوردستانێ پێشه‌وا قازى محه‌مه‌د (31 ئادارا 1947) دووماهی دهێت. هه‌موو رۆژێن ڤێ مه‌هێ بیرهاتنێن كوردان هه‌مبێز دكه‌ن، گه‌له‌ك سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستن، كاره‌سات و بۆیه‌رێن ب سه‌رێ كوردان هاتین د ڤێ مه‌هێدانه‌، ب كورتى: كه‌نى و گرنژین، رۆندك و ئاخینكێن كوردان د ڤێ مه‌هێدانه‌. كوردان گرنگى ب پرانیا ڤان بیرهاتنان دایه‌، هه‌ر سال بیرا خوه‌ لێ دئیننه‌ڤه‌، رێوره‌سمێن ساخكرنه‌ڤه‌یان دگێرن، به‌لێ چه‌ند مفاى ژ سه‌ربۆرێن ڤان بیرهاتنان دگێرن…؟ ئه‌و مژاره‌كا دى یه‌…! به‌لێ ئه‌و مژارا من ل ڤێرێ دڤێت بیرا خوانده‌ڤانان بینم، بیرهاتنه‌ك ئێتیمه‌ (سێوى یه‌) د ناڤا ڤان بیرهاتنان دا، هه‌رسال ب بێ ده‌نگى ل سه‌ر مه‌ دبۆریت، نه‌كه‌س خوه‌ لێ دكه‌ته‌ خودان و نه‌كه‌س ژى بیرا خوه‌ لێ دئینته‌ڤه‌، وه‌ك ئێتیمه‌كى د ناڤ بیرهاتنێن ئادارێدا جهێ خوه‌ گرتیه‌… ئه‌و بیرهاتن بیرهاتنا رۆژا (25 ئادارا 1976) وه‌غه‌را دووماهیێ یا سه‌ركردێ شۆره‌شا ئاگرى (1927 ـ 1930) ژه‌نه‌رال ئیحسان نوورى پاشا یه‌. بیرهاتنا شۆره‌شه‌كێ یه‌ بۆ جارا ئێكێ چار سالان ئالایێ كوردستانێ بلندكرى، قه‌با هه‌موو داگیركه‌ران خواستى و به‌رخوه‌دانكرى، بیرهاتنا كه‌سایه‌تیا ئیحسان نووری پاشایه‌ یێ ژ سالا 1918یڤه‌ ب قه‌له‌م و تڤه‌نگێ كوردایه‌تى كرى، بیرهاتنا وى نه‌مریه‌ یێ 46 سالێن ژیانا خوه‌ (1930ـ 1976) ل زیندانێ، ده‌سته‌سه‌ریێ، سرگۆنیێ ژێر زێره‌ڤانیا سازین موخابه‌راتى و هه‌والگرین ساڤاكا ئیرانى و میتا تركى بۆراندین و تنێ بۆ ئێك رۆژێ ده‌ست ژ بیروباوه‌رێن خوه‌ین نه‌ته‌وه‌یى نه‌به‌رداى. چه‌ند ساله‌كه‌ ل دووڤ شیانێن خوه‌ پشكداریه‌ك بچووك د ساخكرنه‌ڤا ڤێ بیرهاتنێ دا دكه‌م، ئه‌ڤ ساله‌ ژى دێ مژاره‌كا دى یا په‌یوه‌ندى ب ئیحسان نووری پاشایڤه‌ هه‌ى به‌رچاڤكه‌م، ئه‌و ژى ئیحسان نووری یێ نڤیسكاره‌. به‌لێ یا پێدڤیه‌ ب كورتى بیرا خوه‌ ل ئیحسان نوورى شۆره‌شا ئاگرى بینینه‌ڤه‌ و پاشتر بینه‌ سه‌ر مژارا سه‌ره‌كى.
ئیحسان نووری سالا 1982ێ ل بدلیسێ هاتیه‌سه‌ردنیایێ، سالا 1910 بوویه‌ ئه‌فسه‌ر د له‌شكرێ ئوسمانی دا، به‌رده‌وامى پێ دایه‌ هه‌تا سالا 1918ێ شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ ب دووماهیهاتى، د ڤێ سالێدا ل سته‌نبۆلێ كه‌تیه‌ د قادا خه‌باتا نه‌ته‌وه‌یى و ره‌وشه‌نبیریا كوردى دا، بوویه‌ ئه‌ندام د كۆمه‌لا پێشكه‌تنا كوردستانێ (كردستان تعالى جمعیتى) دا ئه‌وا ل داویا 1918 هاتیه‌ دامه‌زراندن، ده‌ست ب نڤیسنێ ده‌رباره‌ى دۆزا كوردان د كۆڤارا كۆمه‌لێ (ژین) دا كریه‌، د هه‌مان ده‌مدا وه‌ك ئه‌فسه‌ره‌كێ ئازادیخواز بزاڤێن چاكسازیێ د به‌رماین له‌شكرێ ئوسمانی دا كرینه‌، د ئه‌نجامدا هه‌ست ب مه‌ترسیێ ل سه‌ر ژیانا خوه‌ دكه‌ت، به‌ر ب یه‌كه‌یێن له‌شكرێن تركیا ل رۆژهه‌لاتێ تركیا دچیت، سالا 1923ێ ل باژێرێ سێرتى قووناغه‌ك نوو ژ ژیانا وى ده‌سپێدكه‌ت، دبیته‌ ئه‌ندام د جڤاتا ئازادى (جڤا تا خوه‌سه‌ریا كوردان) دا.
ل 4 ئیلۆنا 1924 د گه‌ل چه‌ند ئه‌فسه‌ر و سه‌ربازه‌كێن كورد ده‌ست ب سه‌رهلدانه‌كێ دژى ده‌وله‌تا تركیا دكه‌ن، به‌لێ ژ ئه‌نجامێ نه‌ به‌رهه‌ڤیه‌كا رێكوپێك بۆ سه‌رهلدانێ و كێمیا شیانان هه‌رزوو سه‌رهلدان دهێته‌ژناڤبرن، ئه‌و هه‌ڤالێن خوه‌ین ئه‌فسه‌ر به‌ر ب سووریێ و ژ وێرێ به‌ر ب عیراقێ مشه‌خت دبن. ژ ئیلۆنا 1924- 1927د ناڤ سنوورێن عیراق و ئیران و تركیا ژیانا خوه‌ ب قه‌چاخى دبۆرینیت، ل جهه‌كى دگه‌ریت قادا خه‌باتا نه‌ته‌وه‌یى بیت به‌رده‌وامیێ ب تێكۆشانا خوه‌ بده‌ت، هه‌تا ل پایزا 1927ێ دگه‌هیته‌ چیایێ ئاگرى و ب بریارا جڤاتا (خۆیبوون) سه‌ركردایه‌تیا شۆره‌شا كوردان ل چیایێ ئاگرى دگریته‌ده‌ست.
شۆره‌شا ئاگرى هه‌تا سالا 1930ێ ڤه‌دكێشیت، یه‌كه‌مین شۆره‌شا كوردستانێ بوو ژ رێبه‌ریا شێخێن ئاینى و سه‌رۆكعه‌شیره‌تان ده‌ركه‌تى سه‌ركرده‌ك ره‌وشه‌نبیر و هه‌لگرێ باوه‌رنامه‌كا له‌شكرى سه‌ركردایه‌تیا وێ بكه‌ت، حزبه‌ك نه‌ته‌وه‌یى (كۆمه‌لا خۆیبوون) ل پشت وێ شۆره‌شێ بوو، درووشمێ خۆیبوون ب سنگێ شه‌رڤانێن شۆره‌شێ ڤه‌ بوو، د ڤێ شۆره‌شێدا بۆ یه‌كه‌مین جار ئالایێ نهایێ كوردستانێ هاته‌بلندكرن، رێخستنێن له‌شكرى و مه‌ده‌نى ل دووڤ سیسته‌مێن هه‌ڤچه‌رخ ل ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سته‌لاتێ شۆره‌شێ هاتنه‌دانان، چار سالان شۆره‌شێ به‌رخوه‌دانكر، چه‌ندین هێرشێن له‌شكرێ تركیا شكاندن، شۆره‌شا دوورپێچكریبوو، پشتا وێ ئیران و ئالین دى ب له‌شكرێ تركان هاتبوونه‌گرتن، ژ قولاچكه‌كا چیایێ ئاگرى ڤه‌ دگه‌هشته‌ سه‌ر سنوورێ ئێكه‌تیا سۆڤیه‌تى یا جاران، به‌لێ ده‌وله‌تا سوشیالیزما سۆڤیه‌تى نه‌ تنێ هاریكاریا شۆره‌شێ نه‌كر، به‌لكى ب هه‌موو شیانێن خوه‌ڤه‌ پشته‌ڤانى ل تركیا كر بۆ لێدانا شۆره‌شێ، به‌لگه‌نامه‌ ل به‌رده‌ستن له‌شكرێ تركێ ب رێكا خیچا ئاسنیا یه‌كێتیا سۆڤیه‌تى ده‌ربازى ناڤ خاكا وێ ده‌وله‌تێ بوویه‌ ل ده‌ڤه‌رێن ئاگرى ین دكه‌ڤنه‌ ناڤ سنوورێ ئه‌رمه‌نستانا سۆڤیه‌تى یا جاران پشت ل شۆره‌شگێرێن ئاگرى گرتیه‌ و دوورپێچكرینه‌، د رۆژێن دووماهیێ ژ ته‌مه‌نێ شۆره‌شێ رێك ل به‌ر كتا كێما شۆره‌شگێران گرتیه‌ كو ب مه‌ره‌ما رزگاركرنا گیانێ خوه‌ ده‌ربازى ناڤ سنوورێن ئێكه‌تیا سۆڤیه‌تى ببن. د هه‌مان ده‌مدا و ل مه‌ها ئیلوونێ دووماهى رۆژێن ته‌مه‌نێ شۆره‌شێ ب هاریكاریا سازیێن له‌شكرى و هه‌والگرین ئیرانێ له‌شكرێ تركان ده‌ربازى ناڤ خاكێ ئیرانى (رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ) بوویه‌ و د دووماهی شه‌رێ ناڤبه‌را شه‌رڤانێن ئاگرى و له‌شكرێ تركیا ل ناڤبه‌را 7ـ 14 ئیلوونا 1930 رووداى ژ چیایێ ئاگریێ بچووكڤه‌ كو دكه‌فته‌ ناڤ خاكێ ئیرانێ پشت ل شۆره‌شگێرێن ئاگرى گرتیه‌ و هێرشكریه‌ سه‌ر وان و د ئه‌نجامێ هێرشا تركان ژ هه‌موو ئالیانڤه‌ بۆ سه‌ر وان،

شۆره‌ش ب داویهات، شۆره‌شگێرێن ئاگرى هاتنه‌قركرن، چه‌ند ده‌هه‌كان ژێ د دوا ده‌مژمێرێن شه‌ریدا دوورپێچا دوژمنى شكاند و هنده‌كان خوه‌ ناڤ عه‌شیره‌تێن رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ ڤه‌شارت و هنده‌ك وه‌ك په‌نابه‌ر مشه‌ختبوونه‌ ئیرانێ، ئیحسان نووری و خێزانا وى ژ ڤان په‌نابه‌ران بوو.
ل ڤێرێ قووناغه‌ك نوو د ژیانا ئیحسان نووری دا ده‌سپێدكه‌ت، سه‌ره‌ده‌ریا ده‌وله‌تا ئیرانێ دگه‌ل وى نه‌ ئه‌و سه‌ره‌ده‌ری یا دگه‌ل په‌نابه‌رێن سیاسى دهێته‌كرن، د نه‌ه هه‌یڤێن به‌راهیێ دا د زیندانا ته‌هرانێ ڤه‌ دهێته‌زیندانیكرن و د دژوارترین كاوداندا دژیت، د9 ـ 10 سالێن پاشتردا ده‌سته‌سه‌ركرى و هه‌رده‌م ل ژێر زێره‌ڤانیێ ل باژێرێن ساوه‌ و یه‌زد و كرمان دژیت، تنێ كه‌س و هه‌ڤال و هه‌ڤخه‌مێن وى ل ڤێ سرگۆنیێ هه‌ڤژینا وى یه‌شار خانم و خه‌سوویا وى بوون. ل سالێن شه‌رێ جیهانیێ دووێ 1939- 1945ێدا ده‌سته‌لات ل ئیرانێ لاواز دبیت و ره‌نگه‌ ڤه‌بوونه‌ك سیاسى و نیمچه‌ ئازادیه‌ك خوه‌ ب سه‌ر ئیرانێدا دگریت، ل ده‌سپێكا سالێن چلان ئیحسان نووری و خێزانا خوه‌ دهێنه‌ ته‌هرانێ و لێ ئاكنجى دبن، لێ هه‌تا دوا رۆژێن ژیانا وى به‌رده‌وام ل ژێر زێره‌ڤانیا سازین هه‌والگری دمینیت، نه‌ تنێ سازیا سیخوریا ساڤاكا ئیرانى به‌لكى سازیا سیخوریا تركیا (میت) ژى ب رێكا بالیۆزخانه‌ و كۆنسلین تركیا و كرێگرتین خوه‌ زێره‌ڤانیێ ل ڤى سه‌ركره‌ده‌یێ كورد دكه‌ن.
قووناغا په‌نابه‌ریێ ژ ژیانا ئیحسان نووری پاشاى ژ ئه‌یلوولا 1930 هه‌تا وه‌غه‌را وى یا داویێ ل 25 ئادارا 1976ێ ڤه‌دكێشیت، د ڤێ قواناغیدا د دو ده‌لیڤه‌یاندا نیمچه‌ ئازادیه‌كێ دبینیت و خوه‌ دده‌ته‌ كارێن ره‌وشه‌نبیرى، جارا به‌راهی سه‌رده‌مێ شه‌رێ جیهانیێ دووێ ب تایبه‌ت ناڤبه‌را 1941 هه‌تا شكه‌ستنا كۆمارێ كوردستانێ- مه‌هابادێ سالا 1946ێ بوو، جارا دووێ ژ روودانا شۆره‌شا 14 تیرمه‌ها 1958ێ ل عیراقێ و زڤرینه‌ڤا بارزانیێ نه‌مر ژ ئێكه‌تیا سۆڤیه‌تى بۆ عیراقێ ده‌سپێدكه‌ت و ب سالێن به‌راهیێ ژ ده‌سپێكرنا شۆره‌شا ئه‌یلوولا 1961 دووماهى دهێت، د ڤان دو ده‌لیڤه‌یاندا ئیحسان نووری بزاڤێ دكه‌ت مفاى ژ ده‌لیڤه‌یێ وه‌رگریت و ئه‌وا ب تڤه‌نگێ ده‌ستڤه‌نه‌ئیناى چ نه‌بیت پشكه‌كێ ژێ ب قه‌له‌مى ده‌ستڤه‌بینیت، ب ڤى ره‌نگى دهێته‌ د مه‌یدانا رۆژنامه‌ڤانیدا ده‌ست ب نڤیسینا بیرهاتنێن خوه‌ و شۆره‌شا ئاگرى و دیرۆكا كوردان دكه‌ت.
پێدڤیه‌ به‌رى ئاماژه‌كرنێ ب به‌رهه‌مێن وى د ڤێ قووناغێدا ئاماژه‌ ب باگگراوندێ وى یێ ره‌وشه‌نبیرى و سه‌ربۆرا وى د وارێ نڤیسینێدا بكه‌ین، وه‌ك ئاماژه‌ پێ هاتیه‌كرن، ئیحسان نووری ده‌رچوویێ كولیژا له‌شكریا ئوسمانیه‌ ل سته‌نبۆلێ، پشتى داویهاتنا شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ ل 1918ێ پشكدارێ د بزاڤا (كردستان تعالى جمعیتى)دا كریه‌، د هژمارا (15)سالا 1919 یا كۆڤارا (ژین)ا ڤێ كۆمه‌له‌یدا یه‌كه‌مین به‌رهه‌مێ خوه‌ ب تركیا ئوسمانى ب ناڤێ (كورد و په‌ره‌نسیپێن ولسنى) به‌لاڤدكه‌ت، به‌لێ گه‌له‌ك پێڤه‌ناچیت و ژ سته‌نبۆلا مه‌لبه‌ندێ رۆژنامه‌ڤانى و ره‌وشه‌نبیریا وى سه‌رده‌مى دووردكه‌ڤیت و ل باكوورێ كوردستانێ مژوول دبیت، هه‌تا پشتى روودانا سه‌رهلدانا ئه‌لكێ (بیت شباب) ل ئه‌یلوولا 1924مشه‌خت دبیته‌ عیراقێ بۆ ده‌مه‌كێ كورت ل به‌غدا دمینیت، د ڤى ده‌میدا ده‌لیڤێ دبینیت پرتووكه‌كا بچووك د چه‌ند به‌رپه‌ره‌كێن كێمدا ب ناڤێ (شۆره‌شا نه‌ته‌وه‌یا كوردان ل توركیا) ب توركیا ئوسمانى د نڤیسیت و د سالا (1341رۆمى) 1924- 1925ز ل (چاپخانا ئیستقلال) چاپدكه‌ت، ئه‌ڤ پرتووكه‌ ژ ئالیێ م. جه‌میل رۆژبه‌یانى ڤه‌ هاتیه‌وه‌رگێران بۆ سه‌ر زمانێ كوردى و ل سالا 1993 ل به‌غدا هاتیه‌چاپكرن.
وه‌ك ئاماژه‌ پێ هاتیه‌كرن د قووناغا په‌نابه‌ریدا و د یه‌كه‌مین ده‌لیڤه‌یا د پشتى شه‌رێ جیهانیێ دووێ بۆ هه‌لكه‌تى ئیحسان نووری ب خۆرتى هاتیه‌ د وارێ نڤیسینێ و رۆژنامه‌گه‌ریدا، وان سالان د ناڤبه‌را 7 ئادارا 1945ـ 2 ئادارا 1947 رۆژنامه‌كا هه‌فتیانه‌یا ئازاد و ئالیگر بۆ كوردان ل ته‌هرانێ ب ناڤێ (كوهستان) ژ ئالیێ كه‌سایه‌تیێ كورد دكتور ئیسماعیل ئه‌رده‌لان ڤه‌ به‌لاڤدبیت، رۆژنامه‌ فارسى زمان بوویه‌ و هنده‌ك هه‌لبه‌ست و ده‌قێن فولكلورى ب كوردى ژى به‌لاڤكرینه‌، ئیحسان نووری ب خورتى پشكدارى د به‌رپه‌رێن ڤێ رۆژنامه‌یدا كریه‌ و دو پرتووكێن خوه‌ ب زمانێ فارسى هه‌رئێك د چه‌ند خه‌له‌كه‌كاندا تێدا به‌لاڤكرینه‌، زێده‌ بارى چه‌ند گوتارێن دى:
پرتووكا (وقائع ێرارات)
ئه‌ڤ پرتووكه‌ د هژمارێن 15 ـ 38 ناڤبه‌را (4 خزیرانا 1945 ـ 10/12/1945) د رۆژناما (كوهستان) دا هاتیه‌به‌لاڤكرن. به‌لێ ژ به‌ركو په‌یوه‌ندیه‌كا راسته‌خوه‌ ب سه‌روبه‌رێ سیاسیێ هه‌ڤچه‌رخێ خوه‌ڤه‌ هه‌بوو و روودانێن وێ په‌یوه‌ندیه‌كا راسته‌وخوه‌ ب سیایه‌تا هه‌ردو ده‌وله‌تێن شاهنشاهیا ئیرانێ و تركیا ڤه‌ هه‌بوو، شیانێن به‌لاڤبوونا وێ د پرتووكه‌كێدا تنێ د سه‌قایه‌كێ ئازاد دا هه‌بوون، ئه‌و سه‌قایێ ئازاد ژى ل سه‌رده‌مێ شاهنشاهى نه‌بوو، تنێ د سالا ژیێ كۆمارێ كوردستانێ ـ مه‌هاباد 22ك2 ـ 17ك1 1946ئه‌و سه‌قایه‌ هه‌بوو و ڤێ پرتووكێ ل سه‌ر به‌رپه‌رێن رۆژناما (كوردستان) ئۆرگانێ حزبا دیمۆكراتا كوردستانا ئیرانێ جهێ خوه‌گرت و ژ هژمار 39 رۆژا 24 نیسانا 1946ێڤه‌ ل ژێر ناڤێ (به‌سه‌رهاتى ئاگرى) ژ وه‌رگێرانا سه‌ید محه‌مه‌دێ حه‌میدى د 25 خه‌له‌كاندا هاتیه‌به‌لاڤكرن. نڤیسكارێ ئیرانێ كاوه‌ به‌یات هه‌مان ئه‌ڤ خه‌له‌كێن كوهستان ین (وقایع ێرارات) ب فارسى كۆمكرینه‌ و پشتى نه‌مانا رژێما شاهى ل ئیرانێ چاپكرینه‌ و نڤیسكار وریا قانع ئه‌ڤ پرتووكا ل ژێر ناڤێ (بیره‌وه‌ریه‌كانى ئیحسان نووری پاشا) وه‌رگێرایه‌ سه‌ر زمانێ كوردى و سالا 2000ێ چاپكریه‌ و نڤیسكار عه‌بدولسه‌تار قاسم كه‌لهور ئه‌ڤ وه‌رگێرانێ كوردى وه‌رگێرایه‌ عه‌ره‌بى و ب ناڤێ (مژكرات احسان نووری پاشا) ل سالا 2008چاپكریه‌.
ـ پرتووكا تاریخ ریشه‌‌و نژاد كرد:
كو د هژمارێن (60- 84) د رۆژناما كوهستان دا هاتیه‌ به‌لاڤكرن. ئه‌ڤ پرتووكه‌ كو تایبه‌ته‌ ب دیرۆكا كه‌ڤنا كوردستانێ و دوورى سه‌روبه‌رێ سیاسیێ وى چاخى بوو، شیانێن به‌لاڤبوونا وێ ل سه‌رده‌مێ ده‌سته‌لاتداریا شاهى ل ئیرانێ پتر بوون. هه‌موو پرتووك ل سالا 1954ێ ژ ئالیێ (انجمن ایرانشناسى كردى ـ مادى) ل چاپخانا سپهر ل تارانێ هاتیه‌چاپكرن. هه‌مان پرتووك ژ ئالیێ (ع. مفتى زاده‌) هاتیه‌وه‌رگێران بۆ سه‌ر زمانێ كوردى و د 108 خه‌له‌كاندا د رۆژناما (كوردستان) یا تارانێ دا هاتیه‌ به‌لاڤكرن. ئه‌ڤ رۆژنامه‌یه‌ د ناڤبه‌را 6 ئادارا 1959 ـ 2 ئادارا 1962ێ ل تارانێ ده‌ردكه‌ت. هه‌روه‌سان نڤیسكار ووریا قانع هه‌مان پرتووك ژ فارسى وه‌رگێرایه‌ سه‌ر زمانێ كوردى و ل سالا 2002 ژ ئالیێ ده‌زگه‌هێ ئاراس ڤه‌ ل هه‌ولێرێ هاتیه‌چاپكرن. هه‌روه‌سان نڤیسكار و وه‌رگێر حه‌مه‌ كه‌ریم عارف هه‌مان پرتووك ژ فارسى وه‌رگێرایه‌ كوردى ب ناڤێ (مێژووى ڕه‌گ و ره‌چه‌ڵه‌كى كورد) و دگه‌ل پێشه‌كیه‌كى هه‌تا نها سێ جاران هاتیه‌چاپكرن هه‌مان وه‌رگێرانا ووریا قانعى ژ ئالیێ عه‌بدولستار قاسم كه‌لهورڤه‌ هاتیه‌وه‌رگێران بۆ عه‌ره‌بى و ل سالا 2008 هاتیه‌ چاپكرن.
سه‌رهلدانا ئاگرى:
ئه‌ڤ پرتووكه‌ ل ده‌سپێكا سالێن حه‌فتیان د بنیاتدا ب كوردى هاتیه‌ نڤیسن، پشتى مرنا وى ب رێكا هه‌ڤژینا وى گه‌هشتیه‌ نڤیسكار پێ ره‌ش ل ئینستوتا كوردى یا پاریس، د هژمارێن 2 ـ 8 كۆڤارا هێڤى یا پاریس دا ب تیپێن لاتینى هاتیه‌ چاپكرن، پاشتر هاتیه‌ وه‌رگێران بۆ زمانێ فره‌نسى و ل سالا 1986 هاتیه‌ چاپكرن، وه‌رگێرانا عه‌ره‌بى ژ ئالیێ سه‌لاح به‌روارى ب ناڤێ (انتفاچه‌ اكری) ل سالا 1990 ل بێروتێ هاتیه‌ چاپكرن، چاپا وێ یا كوردى كرمانجیا ژێرى ب وه‌رگێرانا ئه‌رسه‌لان بایز ل سالا 1994 هاتیه‌ چاپكرن، هه‌مان ده‌قێ لاتینى ژ ئالیێ كۆڤارا (دیرۆك)ڤه‌ هاتیه‌ڤه‌گوهاستن بۆ تیپێن عه‌ره‌بى و د هژمارا (7) زڤستانا 2015ێدا به‌لاڤكریه‌. هه‌ژیه‌ بێژین نڤیسكار پێ ره‌ش د كورته‌ پێشه‌كیا بۆ به‌لاڤكرنا ڤێ پرتووكێ د كۆڤارا هێڤى دا دبێژیت ئیحسان نووری دو پرتووك (سه‌رهلدانا ئاگرى) و (ژیانا من) هه‌نه‌ كتێبا داوین ته‌نێ ب كوردى نڤیسیه‌ به‌لێ یا پێشین ب فارسى و كورمانجى و سۆرانى ئانیه‌ قه‌له‌مێ. به‌لێ ئاماژه‌ پێ نه‌كریه‌ ئایا (ژیانا من) هه‌مان پرتووكه‌ یا د ده‌مێ خوه‌دا ل رۆژناما (كوهستان) یا فارسى هاتیه‌ به‌لاڤكرن و پاشتر هاتیه‌ وه‌رگێران بۆ كوردى. ل ڤێرێ پرسیاره‌ك دیتر دهێته‌ پێش گه‌لۆ ئه‌ڤا د كۆڤارا هێڤى دا هاتیه‌ به‌لاڤكرن دبنیاتدا ب ناڤێ سه‌رهلدانا ئاگرى یان ناڤه‌كێ دیتر هاتیه‌ نڤیسین..؟، ژ به‌ركو نڤیسكار ره‌حیم اشنویى محمود زاده‌ كه‌سێ نێزیكێ ئیحسان نووری و مالباتا وى و خودانێ پرتووكا (ژنرال احسان نووری) ب فارسى ئاماژه‌ ب ده‌ستخه‌ته‌كێ ئیحسان نووری دكه‌ت كو ب تیپێن لاتینى ب ناڤێ (سه‌ربهۆرا ژیانا من) هاتیه‌ نڤیسین. ئایا ئه‌ڤ (سه‌ربهۆرا ژیانا من) هه‌مان (ژیانا من)ه‌ یا پێ ره‌شى ئاماژه‌ پێكرى یان هه‌مان (وقایع ارارات) یا دده‌مێ خوه‌دا ب فارسى هاتیه‌ به‌لاڤكرن و پاشتر هاتیه‌ وه‌رگێران بۆ كوردى و عه‌ره‌بى.
ئه‌ز باوه‌رم ئه‌ڤ پرسیاره‌ پێدڤى ب به‌رسڤێنه‌ و پتر ژ هه‌ركه‌سه‌كێ دى نڤیسكار پێ ره‌ش دكاریت به‌رسڤا ڤان پرسیاران بده‌ت، ژبه‌ركو ده‌ستڤیسێن ئیحسان نووری و بیره‌وه‌رین هه‌ڤژینا وى یاشار خانمێ ب ناڤێ (خاگرات) كه‌تینه‌ ده‌ست وى.
د ئه‌نجامدا ئه‌م دكارین بێژین:
ئیحسان نووری خوه‌دیێ چار پرتووكانه‌، یا به‌راهیێ ل به‌غدا نڤیسیه‌ و سێ دیتر ل ئیرانێ نڤیسینه‌، زێده‌بارى چه‌ند گۆتارێن جودا و به‌رهه‌مێن خوه‌ ب توركیا ئوسمانى و فارسى و كوردى نڤیسینه‌.
ئیحسان نووری یه‌كه‌مین سه‌ركردێ كورده‌ وى ب خوه‌ بیرهاتنێن خوه‌ و شۆره‌شا وى سه‌ركردایه‌تیا وێ كرى نڤیسینه‌ و ب ڤێ چه‌ندێ چه‌ندین به‌رپه‌رێن گرنگ ژ وێ شۆره‌شێ ژ به‌رزه‌بوونێ رزگاركرینه‌، به‌لێ پێدڤیه‌ وێ ژى بێژین ژ به‌ر هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كى بیت زۆر ب كورتى ئاماژه‌ ب سه‌ربۆر و ژیانا خوه‌ د ناڤبه‌را 1892ـ 1930ێ كریه‌، د هه‌مان ده‌مدا ب هیچ ره‌نگه‌كى خوه‌ نێزیكى 46 سالێن ژیانا خوه‌یا په‌نابه‌ریێ ل ئیرانێ نه‌كریه‌.
ل ڤێرێ پێویسته‌ بێژم د به‌راوردكرنا هه‌ردو كتێبێن به‌رده‌ستێ مه‌ (سه‌رهلدانا ئاگرى) یا د كۆڤارا (هێڤى) دا هاتیه‌ به‌لاڤكرن و وه‌رگێرانا وێ یا عه‌ره‌بى (انتفاچه‌ اكری) و (بیره‌وه‌ریه‌كانى ئیحسان نووری) كو ژ چاپا فارسى یا (وقایع ارارات) هاتیه‌وه‌رگێران و پاشتر بۆ عه‌ره‌بى ب ناڤێ (مژكرات احسان نووری) هاتیه‌ وه‌رگێران ئه‌م دكارین بێژین هه‌ردو یه‌ك كتێبن هه‌ریه‌ك د ده‌مه‌كیدا و د كاودانه‌كیدا یه‌ك ب كوردى و یا دى ب فارسى هاتینه‌ نڤیسین ل دووڤ كاودانى گورانكارى كه‌تینه‌ ناڤه‌رۆكى و ناڤى و ڤێ چه‌ندێ ژى ب هزرا من په‌یوه‌ندیه‌كا راسته‌وخوه‌ ب كاودانێ وى چاخى یێ ئیحسان نووری پاشاى ڤه‌ هه‌یه‌.
ل داویێ ژى ئه‌ز دكارم بێژم ئالین ئه‌كادیمى و ره‌وشه‌نبیرى و زانستین كوردان هند خه‌م ژ ئیحسان نووری پاشاى و شۆره‌شا ئاگرى نه‌خواریه‌، مافى وى و شۆره‌شا ئاگرى نه‌دایێ ئه‌ڤه‌ ژى ڤالاهیه‌كێ د دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخا كورداندا دروستدكه‌ت و یا فه‌ر و پێدڤیه‌ ژ نها پاش كورد وێ گرنگیێ بده‌نه‌ ئیحسان نووری پاشاى یا دده‌نه‌ هه‌موو مه‌زن و سه‌ركرده‌ین خوه‌ین دیرۆكى.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
دبیت مانشێته‌كێ سه‌یر بیت، گرنژینێ بێخته‌ سه‌ر لێڤێن هنده‌كان و بێژن كێ دیتیه‌ حوكمه‌ت ب خوه‌ ئۆپۆزسیۆن بیت..؟ ده‌مێ ئه‌ز ڤان په‌یڤان دنڤیسم پرسیاره‌كێ ژ خوه‌ دكه‌م ئۆپۆزسیۆن چیه‌..؟ ئارمانج ژ بوونا وێ چیه‌..؟ به‌رى به‌رسڤا ڤان پرسیاران بده‌م، دێ بێژم نێزیكه‌ سێ هه‌یڤ ل سه‌ر هه‌لبژارتنێن هه‌رێما كوردستانێ را ده‌رباز بن، هێژ ب سستى دو هه‌فتیان سیان جاره‌كێ یێ گه‌ره‌كا دانوستاندنان بۆ پێكئینانا كابینا نه‌هێ یا حوكمه‌تا هه‌رێمێ دكه‌ن، بۆچى ئه‌ڤ گیرۆبوونه‌.. كى به‌رپرسه‌.. كى ئاسته‌نگ و گرێكان چێدكه‌ت.. ئه‌ڤ گیرۆبوونه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا خه‌لكێ كوردستانێ دایه‌ یان نه‌..؟؟ پرسیارێن ره‌وا و هه‌ژینه‌، به‌لێ مژارا مه‌ په‌یوه‌ندى ب به‌رسڤا وانڤه‌ نینه‌.

مه‌ دڤێت بێژین ژ پێڤاژوویا بۆیه‌ران دیاره‌، هنده‌ك ئالیان ژ ده‌سپێكێ ئۆپۆزسیۆنبوون هه‌لبژارتیه‌، هنده‌كان دڤێت بێنه‌ د حوكمتێ دا و ل هیڤیا پاریێن قه‌له‌وترن، هنده‌كان سه‌رێ رێیێ ل به‌ر خوه‌ و خه‌لكێ به‌رزه‌كریه‌ ئه‌و ب خوه‌ نزانن خوه‌ بده‌نه‌ ل گه‌ل كیژ به‌رۆكێ، دیاره‌ پارتیا پتریا كورسیكێن په‌رله‌مانى ده‌ستڤه‌ئیناین دێ حوكمه‌تێ پێكئینیت، كى دێ هێته‌ دگه‌ل دا هه‌تا نڤیسینا ڤان په‌یڤان نه‌دیاره‌. ل ڤێرێ یا گرنگ ئه‌و لایه‌نن یێن ئۆپۆزسیۆنبوون هه‌لبژارتى، ئه‌گه‌ر ئۆپۆزسیۆنبوون گه‌ریان بیت ل دووڤ به‌رژه‌وه‌ندیا خه‌لكێ و دیتنه‌ڤا باشترین رێك بۆ پێشڤه‌برن و به‌خته‌وه‌ریا وى خه‌لكى و پاراستنا سه‌ر و سامانێن وى و سه‌روه‌ریا وه‌لاتى، ئه‌ڤ گه‌ریانه‌ ب رێیا كاركرن بۆ گرتنه‌ ده‌ستا ده‌سته‌لاتى ب مه‌ره‌ما بجهئینانا به‌رنامێ خوه‌ بیت، یان فشارخستنه‌ سه‌ر حوكمه‌تێ بیت بۆ بجهئینانا ئه‌وا د به‌رنامه‌یێ واندا هاتى، یان رێگرتن بیت ل ده‌سته‌لاتى ده‌مێ زێده‌گاڤیێ سه‌ر مافێن خه‌لكى دكه‌ت و سامانێن وه‌لاتێ بێ مفا دمه‌زێخیت و به‌رزه‌ دكه‌ت یان دبیته‌ ئه‌گه‌رێ شكاندنا سه‌روه‌رى و سه‌ربه‌خۆیا وه‌لاتى، ئه‌ڤه‌ ئه‌ڤ گه‌ریانا ئۆپۆزسیۆنێ كاره‌كێ پیرۆزه‌ و هه‌ژیه‌ بێته‌پیرۆزكرن. ئه‌گه‌ر ئۆپۆزسیۆنبوون تنێ بۆ شكاندنا یێ به‌رامبه‌ر د ده‌سته‌لاتێ دا و ب مه‌ره‌ما تۆلڤه‌كرن و بێرێزیكرنێ بیت ب هه‌ڤركیێن خوه‌ یێن سیاسی، ئه‌ڤه‌ ئه‌و ئۆپۆزسیۆنه‌ ب ده‌ستێ خوه‌ مالا خوه‌ خرابدكه‌ت و یا خه‌لكێ ژى دادنیته‌ سه‌ر، ئه‌زموونا دو خولێن چوویى یێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ ئه‌ڤ راستیه‌ یا نیشا هه‌موویان داى، مه‌ دیت ئالێین ئۆپۆزسیۆن هه‌لبژارتى یان د نیڤا رێكێدا ژ ده‌سته‌لاتى ده‌ركه‌تین و بووینه‌ ئۆپۆزسیۆن چ ب سه‌رێ خوه‌ و سه‌رێ خه‌لكى دى ئینا.به‌لێ یا مه‌ دڤێت و د مانشێتێ گۆتارێ دا دیاره‌ كابینا نه‌هێ یا هه‌رێما كوردستانێ ئه‌و ئۆپۆزسیۆنا خوه‌ بیت و سه‌رۆكوه‌زیران پێشه‌نگێ وێ ئۆپۆزسیۆنێ بیت، هه‌روه‌ك پێشتر مه‌ د په‌سنا وێ دا گۆتى: دڤێت ئۆپۆزسیۆنبوون گه‌ریان بیت ل دووڤ به‌رژه‌وه‌ندیا خه‌لكێ وه‌لاتى و دیتنه‌ڤا باشترین رێك بۆ پێشڤه‌برن و به‌خته‌وه‌ریا وى خه‌لكى و پاراستنا سه‌ر و سامانێن وى و سه‌روه‌ریا وه‌لاتى، ل دووڤ ڤێ په‌سنێ یا گرنگه‌ كابینا نوو لێ بگه‌ریت چ د به‌رژه‌وه‌ندیا پرانیا خه‌لكێ دایه‌ وێ بكه‌ت، چ زیانێ دگه‌هینته‌ وێ به‌رژه‌وه‌ندیێ خوه‌ ژێ دووربگریت، وێ چه‌ندێ به‌رچاڤوه‌رگریت كته‌كا خه‌لكى هه‌نه‌ به‌رژه‌وه‌ندیا وان د زیانا خه‌لكه‌كێ دی دایه‌ و ئه‌گه‌ر حوكمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیا پرانیێ بگریته‌ به‌ر دێ ئه‌و كته‌ كه‌ڤنه‌ د به‌رۆكا دژایه‌تیدا، به‌لێ حوكمه‌تا پشتگه‌رم ب خه‌لكێ هه‌رده‌م دێ سه‌ركه‌تى بیت. یا گرنگه‌ كابینا نه‌هێ ل خالێن لاوازێن هه‌رهه‌شت كابینه‌ین چوویى بگه‌ریت و ده‌سنیشانكه‌ت و نه‌ تنێ خوه‌ ژێ دووربگریت، به‌لكى هه‌موو ئه‌و زیانێن ژ ئه‌نجامێ وان لاوازیان گه‌هشتینه‌ پرانیا خه‌لكى بۆ وى خه‌لكى قه‌ره‌بوو بكه‌ته‌ڤه‌، به‌رنامێ چاكسازیێ یێ ب سال و هه‌یڤا كابینه‌ و په‌رله‌مانێ چوویى نه‌شیاین په‌سه‌ندبكه‌ن نموونه‌یا ڤێ گۆتنێ یه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا پرانیا خه‌لكیدا بوو، لێ دا زیانێ گه‌هینته‌ به‌رژه‌وه‌ندین نه‌ره‌وا ین كته‌كا كه‌سێن خوه‌دى هێز و كاریگه‌رى له‌وما نه‌هێلان بێته‌په‌سه‌ندكرن و بۆ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیا وێ كتا كێما كه‌سان پرانیا وى خه‌لكى د قه‌یرانا سالێن چویدا بوونه‌ قوربانى.
كورت و كرمانجى ئه‌گه‌ر كابینا نه‌هێ ئه‌و ب خوه‌ ئۆپۆزسیۆنا خوه‌ بیت، هێژ خه‌لكه‌كێ دى نانێ خوه‌ پێ نه‌خوارى ئه‌و ل هه‌رخاله‌كا لاواز یا نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا پرانیدا بگه‌ریت و ده‌سنیشانبكه‌ت و خوه‌ ژێ دووربگریت و ل شوونا وان چاره‌سه‌رین د به‌رژه‌وه‌ندیا وه‌لاتیاندا ببینیت، ئه‌ز دبینم وى ده‌مى دێ كابینه‌كا سه‌ركه‌تى و سه‌رفراز بیت و خه‌لك ژى دێ پێ سه‌رفرازبیت و دى بینه‌ خوه‌دى وه‌لاته‌كێ ئازاد و خه‌لكه‌كێ به‌خته‌وه‌ر.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
11 و 25 ئیلۆنێ دو رۆژێن پرشه‌نگدارن د دیرۆكا كوردستانێ دا، هه‌ردویان تایبه‌تمه‌ندیا خوه‌ هه‌یه‌، د قووناغه‌كا دیرۆكیا ژ هه‌ڤجودا و سه‌رده‌مێ دو ده‌سته‌لاتداریێن جودادا رووداینه‌، هه‌ردو د خاله‌كێدا هه‌ڤدگرن، ئه‌وژى سه‌ربه‌خوه‌یا خه‌لكێ كوردستانێ یه‌، ل 11ێ ئیلۆنا 1961ێ كوردستانیان بێى ڤیانا خوه‌، بێى كو ئاره‌زوویا شه‌رى هه‌بیت ده‌ست ب به‌رخوه‌دانێ كر و به‌رگریكرن ژ مافێن خوه‌یێن نه‌ته‌وایه‌تى گرته‌ به‌ر. 37 سالێن ده‌ستهه‌لاتداریا (مه‌لكى) یا عیراقێ (1921 ـ 1958) ژ ئه‌نجامێ سه‌ره‌ده‌ریا نه‌ دادوه‌رانه‌ و بنپێكرنا مافێن نه‌ته‌وایه‌تی و جێبه‌جێنه‌كرنا په‌یمانێن ده‌سته‌لاتداریا عیراقێ ده‌رباره‌ى مافێن كوردان داینه‌ كوردستانیان و سازى و جڤاكێ ناڤنه‌ته‌وه‌یى ڤى وه‌لاتى ساله‌كا ئارامیێ نه‌دیت، ئه‌ڤ خه‌لكه‌ هیڤیداربوو ب روودانا شۆرشا 14 تیرمه‌ها 1958ێ دێ سه‌روبه‌ر هێته‌گۆهارتن و كورد ل ڤى وه‌لاتێ دبێژنێ عیراقێ دێ ب وه‌كهه‌ڤى ژین، پشتى بۆرینا سێ سالان ل سه‌ر ده‌سته‌لاتێ نوو كوردان نه‌ ئارامى و ته‌ناهی دیت، نه‌ژى وه‌كهه‌ڤ دگه‌ل پێكهاته‌یا عه‌ره‌بیا عیراقێ ژیان، سه‌ره‌ده‌رییا ده‌سته‌لاتى دگه‌ل كوردان ژ سه‌ره‌ده‌ریه‌كا ره‌گه‌زپه‌رستا مه‌لكى ب سه‌ره‌ده‌ریه‌كا شوفێنیا ره‌گه‌زپه‌رستا كۆمارى یا ژێر ده‌سته‌لاتداریا هنده‌ك ئه‌فسه‌رێن شوفێنیێن عه‌ره‌ب هاته‌گۆهارتن، له‌وما كوردان ل 11 ئیلۆنا 1961ێ رێكا به‌رخوه‌دانێ گرته‌به‌ر، شۆرش به‌رپاكر، قوربانى دان، لێ هه‌رده‌مێ ده‌سته‌كێ ئاشتیێ به‌ر ب وان دهاته‌درێژكرن، وان پتر پێشوازى لێ دكر و هه‌مبێز دكر، چه‌ندین جاران دگه‌ل ده‌سته‌لاتى روونشتن، دانوستاندنێن ئاشتیێ كرن، پێكهاتن د گه‌لدا مووركرن، به‌لێ گشت جاران ده‌سته‌لاتى پێگیرى ب وان مافان نه‌دكر یێن د پێكهاتنێدا بۆ كوردان ل سه‌ر پێكهاتین، د قووناغێن ئاشتیێ دا به‌رپێكێن مه‌زنتر ددانه‌ به‌ر مافێن خه‌لكێ كوردستانێ و پتر سنوورێن ده‌ڤه‌رێن كوردنشین به‌رته‌نگدكرن، ل شوونا كوردان عه‌ره‌ب نیشته‌جێدكرن، د ئه‌نجامدا د ناڤبه‌را 1961 ـ 1991ێدا كاره‌ساتێن مه‌زن ب سه‌رێ خه‌لكێ هاتن و مه‌زنترین تاوانێن جینۆساید و قركرنا نه‌ته‌وه‌یى به‌رامبه‌رى كوردان هاتنه‌ئه‌نجامدان و نه‌وه‌بیت پێكهاتا عه‌ره‌بێن عیراقێ و كه‌مینه‌یێن دى ژ باندۆرا نه‌رێنیا ڤان كاره‌ساتان د دوور بن. سه‌رهلدانا 1991ێ ب سه‌ردا هات، پشكه‌ك ژ باشوورێ كوردستانێ ژ ژێر ده‌سته‌لاتێ به‌غدا ده‌ركه‌ت و ده‌سته‌لاتداریه‌كا نیمچه‌ سه‌ربه‌خوه‌ هاته‌دامه‌زراندن، قوناغه‌ك ڤه‌گوهێز و نه‌ بنه‌جه بوو، پاشه‌رۆژه‌كا نه‌دیار بوو، هندى هه‌مان رژێما به‌عسى ل به‌غدا مابا گه‌ف و مه‌ترسى ل سه‌ر هه‌رێمێ هه‌بوون، ڤى سه‌روبه‌رى هه‌تا بهارا 2003ێ ڤه‌كێشا، رژێمێ سه‌رێ خوه‌ دا به‌رچه‌قۆكا قه‌سابان، شه‌رێ ناڤده‌وله‌تییێ رزگاركرنا عیراقێ ده‌سپێكر و ل 19 نیسانا 2003 رژێما به‌عسى ب داویهات، كوردستانا نیمچه‌ سه‌ربه‌خوه‌ به‌رى هه‌ر ئالییه‌كێ دى یێ عیراقى، پێشوازى ل سه‌رده‌مێ نووكر، پشكدارى د ئاڤاكرنا عیراقا نوودا كر، شیانێن خوه‌ بۆ ته‌رخانكرن، ب وێ هیڤیێ بوون عیراقا نوو بۆ هه‌موو پێكهاته‌یان وه‌كهه‌ڤ بیت، سنوورێن جوگرافیێن هه‌رێما كوردستانا فیدرال ل دووڤ بنه‌مایێن جوگرافى و دیرۆكى بێنه‌ده‌سنیشانكرن، ئێدى ئه‌وا دگۆتنێ (ته‌عریب) و گۆهارتنا رووخسارێ نه‌ته‌وه‌یى یێ گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێن كوردستانى نه‌مینیت، گشت پێكهاته‌ ژێر سیبه‌را ده‌ستووره‌ك په‌سه‌ندكرى د ئه‌رك و مافاندا وه‌كهه‌ڤبن، به‌لێ هه‌موو ئه‌ڤ هیڤیه‌ بجهنه‌هاتن، ئه‌وا كوردان بۆ ئاڤاكرنا عیراقا نوو كرى ب هه‌روه‌ چوو، تنێ راستیه‌ك كه‌ته‌ به‌رچاڤ ئه‌و ژى عه‌قلییه‌تا مرۆڤێن ده‌سته‌لاتداریێ ل عیراقێ دكه‌ن به‌رامبه‌رى مافێن كوردان ئێك عه‌قلییه‌ته‌، ئه‌فه‌ندیێن ده‌ربارێ كۆچكا مه‌لكى بن، ئه‌فسه‌رێن سه‌رده‌مێن به‌راهیێ یێن كۆمارى یان مه‌زنه‌ به‌رپرسێن حزبا به‌عس بن، چ عه‌مامه‌دار و شاشك سه‌رێن شیعه‌مه‌زهه‌ب، یان شوفێنی و علمانیێن عه‌ره‌بێن سونه‌مه‌زهه‌ب بن، هه‌رده‌مێ بابه‌ت گرێدایى مافێن كوردان بیت ب تایبه‌ت مافێ ده‌سنیشانكرنا پاشه‌رۆژا خوه‌ ئه‌و د یه‌كگرتینه‌ دژى هه‌ر هیڤیه‌كا كوردانن. ژ نیسانا 2003 هه‌تا 7 حزیرانا 2017ێ سه‌ركردایه‌تیا كوردستانى هه‌موو رێك گرتنه‌ به‌ر داكو ده‌ستوورێ 2005ێ یێ عیراقێ بێته‌ بجهئینان و كورد و گشت عیراقى وه‌كهه‌ڤ ل ژێر پره‌نسپێن وى ده‌ستوورى بهه‌ڤرا بژین، به‌لێ هه‌رده‌مێ ده‌سته‌لاتى جهێ پێ خوه‌ خوشتر لێ دكر به‌رپێكه‌كا مه‌زنتر ددا مافێن خه‌لكێ كوردستانێ، خوه‌ ژ خالێن دستوورى یێن په‌یوه‌ندى ب كوردان و ماف و ئازادییانڤه‌هه‌ى ڤه‌ ددزى، د ئه‌نجامدا بێ هیڤیبوونه‌كا مه‌زن سه‌رانسه‌رى باشوورێ كوردستانێ ڤه‌گرت، كوردستانى ناچار بوون ل 7 حزیرانێ بریارا ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ (گشتپرسیێ) ل 25ێ ئیلۆنێ ل سه‌رانسه‌رى باشوورێ كورستانێ بده‌ن، د ریفراندۆمێدا ئه‌و بریارێ ل سه‌ر پاشه‌رۆژا خوه‌ بده‌ن. ریفراندۆم د سه‌رده‌مێ نهادا ئاساییترین مافێ هه‌رجڤاكه‌كى یان هه‌ر ملله‌ته‌كى یه‌، نه‌ پشته‌رێبوونه‌كا له‌شكه‌ریه‌، نه‌ بزاڤه‌كا چه‌كدارییه‌ دژى ده‌سته‌لاتى ، پرسیاره‌كا ژ وى خه‌لكى دهێته‌كرن گه‌لۆ هه‌وه‌ چاوان دڤێت بژین، هه‌وه‌ دڤێت ل ڤى وه‌لاتى یێ هوون ب زۆرى پێڤه‌ هاتینه‌گرێن یان هه‌وه‌ دڤێت سه‌ربه‌خوه‌ بژین، ریفراندۆم ل ژێر چاڤدێریا رێكخراو و كۆمه‌له‌ و سازیێن رۆژنامه‌ڤانیێن جیهانى و سازیا بێ لایه‌نا (كۆمۆسیۆنا بلندا هه‌لبژارتن و راپرسیێ ل كوردستانێ) هاته‌ئه‌نجامدان، خه‌لكه‌كى ئازادانه‌ بۆچوونا خوه‌ دیاركر، كورد، توركمان، سریان و كلدان و ئه‌رمه‌نان پشكدارى تێدا كر، پرسیار ب زمانێ وان بوو و به‌رسڤ ب زمانێ خوه‌ددا، هنده‌كان هه‌ر ل به‌راهییێ ئازادانه‌ درووشمێ نا بۆ ریفراندۆمێ بلندكر ب نه‌خێر به‌رسڤدا، د رۆژا 25ێ ئیلۆنێدا 72,16% پشكدارى د ریفراندۆمێدا كر و 92,73% ژ پشكداران ب به‌لێ بۆ سه‌ربه‌خوه‌یێ ده‌نگدا. گه‌لۆ ئه‌رێ چ گونه‌هه‌ك تێدا هه‌یه‌ خه‌لكه‌ك ب ئازادى ئه‌و بریارێ ل سه‌ر پاشه‌رۆژا خوه‌ بده‌ت..؟ د ده‌مه‌كیدا گشت پره‌نسیپ و بیروباوه‌رێن ئایینى و دنیایى دژایه‌تیا ڤى مافێ مرۆڤى ناكه‌ن ب تایبه‌ت د سه‌رده‌مێ نهادا، تنێ ل سه‌دسالیا بیست و ئێكى ل جیهانا پاشڤه‌مایا خوه‌ ب ئیسلامى دزانیت خه‌لكه‌كى ژ وى مافى بێ باهر دكه‌ت، بۆ خوه‌ ره‌وا دبینن و ل خه‌لكه‌كێ دى حه‌رام دكه‌ن. ژبیرنه‌كه‌ین ریفراندۆما كوردستانێ نه‌ راگه‌هاندنا یه‌كسه‌را سه‌ربه‌خوه‌ییێ بوو، به‌لكى ده‌لیڤه‌كا به‌رفره‌ه دابوو دانوستاندنێ دگه‌ل ده‌سته‌لاتێ به‌غدا چاره‌سه‌رییا ئاشتى و جیرانیه‌كا برایانه‌، به‌لێ به‌رسڤا ده‌سته‌لاتى بۆ به‌لێ یا خه‌لكێ كوردستانێ موشه‌ك و گولله‌ تۆپ بوون، ب وى چه‌كێ ده‌وله‌تان بۆ شه‌رێ داعش دایێ و ب میلشیاتێن مه‌زهه‌بیێن ب مهانا شه‌رێ داعش پێكئیناین، ب هه‌ڤكارى دگه‌ل ده‌وله‌تێن داگیركه‌رێن كوردستانى و هنده‌ك كوردێن ژ كوردینییا خوه‌ پشته‌رێ بووین و چاڤنوقاندنا مه‌زنه‌ ده‌وله‌تێن جیهانى ل 16 ئۆكتۆبه‌رێ هێرشه‌كا درندانه‌ ئینا سه‌ر كوردستانێ، پشكه‌كا مه‌زن ژ خاكێ كوردستانێ داگیركره‌ڤه‌، به‌لێ ئه‌وا ئه‌و و كوردێن ژ كوردینیا خوه‌ پشته‌رێ بووین ل هیڤیێ بجه نه‌هات، هه‌رێما كوردستانێ سه‌روه‌ریا خوه‌ ژ ده‌ست نه‌دا. داستانێن به‌رخوه‌دانا پێشمه‌رگه‌ى ل پردێ، مه‌خموور، سحێلا و مه‌حموودیێ و خوه‌راگریا خه‌لكێ كوردستانێ به‌رامبه‌ر شه‌رێ ئابوورى و ده‌روونیێ حوكمه‌تا به‌غدا و ده‌وله‌تێن جیران دژى خه‌لكێ مه‌ سه‌روه‌رییا وه‌لات و ئالایێ كوردستانێ بلند راگرت، د ئه‌نجامدا عیراق و ده‌وله‌تێن جیران و مه‌زنه‌ هێزێن خوه‌دى بریار ناچاربوون پێداچوونێ ب هه‌لویستێن خوه‌دا به‌رامبه‌رى كوردستانییان بكه‌ن، كوردستان ما سه‌رفراز و ئازاد خوه‌دى سه‌نگه‌ك هه‌رێمى و جیهانى، ئه‌نجامێن ریفراندۆمێ و به‌لێ یا 92,73% خه‌لكێ كوردستانێ ژى وه‌ك دیكیۆمێنته‌كا دیرۆكى ما زیندوو و زیندوویه‌تیا وێ د ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ عیراقێ یێن 12 گولانێ دیاربوون و د هه‌لبژارتنێن 30 ئیلۆنێ یێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ دێ پتر دیاربن.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
(كه‌كۆن) كۆڤاره‌كا ره‌وشه‌نبیرى گشتى ئازاده‌، دو هه‌یڤان جاره‌كێ ل كۆیه‌ دهێته‌به‌لاڤكرن، هه‌روه‌ك ل وى باژێرى دهێته‌گۆتن، كۆییاتى و خۆیایه‌تى، كۆڤارێ ژى خۆیاتییا كۆیه‌ هه‌لبژارتیه‌، د ناڤبه‌را 1997 ـ 2007 مه‌ د كۆڤارا (دهۆك) ئه‌ڤ رێبازه‌ گرتبوو به‌ر، لێ خۆیاتیا مه‌ هه‌موو پارێزگه‌ها دهۆكێ ڤه‌دگرت.
ژماره‌ (53) ئایارا 2018 ژ كۆڤارێ كه‌ته‌ ده‌ستێن من، سه‌رگۆتارا هژمارێ ژ ئالیێ جێگرێ سه‌رنڤیسكارى ڤه‌ هاتبوو نڤیسین سه‌رنجا من راكێشا، چنكو په‌یوه‌ندییه‌ك نه‌ راسته‌خوه‌ ب كارێ به‌رهه‌ڤكرنا (ئینسكلۆپیدیا پارێزگه‌ها دهۆكێ)ڤه‌ هه‌یه‌، بێى كو ژ نێزیكڤه‌ ئاگه‌هداریه‌ك ل سه‌ر وێ هه‌بیت. ژ سه‌رگۆتارێ دیاره‌ كو به‌رهه‌ڤكرنا ئینسكلۆپیدیایان بۆ باژێر و باژێركێن جیهانێ یه‌ك ژ پێدڤیێن ره‌وشه‌نبیریێن هه‌ڤچه‌رخه‌، كوردستانێ ژى ده‌ست ب ڤان بزاڤان كریه‌، ل كۆیه‌ ژى (چه‌ند جارێك له‌ لایه‌ن چه‌ند گرۆپێكه‌وه‌ هه‌وڵ دراوه‌ كار بۆ ئینسكلۆپیدیاى كۆیه‌ بكه‌ن، به‌ڵام كاره‌كه‌ مه‌یسه‌ر نه‌بووه‌ و هۆكاره‌كانیشى ئه‌مانه‌ن: یه‌كه‌م له‌ به‌ر قورسى كاره‌كه‌، دووه‌م نه‌بوونى ده‌زگایه‌ك یان لایه‌نێك بۆ له‌ ئه‌ستۆگرتنى تێچووى ئینسكلۆپیدیاكه‌). پاشتر نڤیسكارى ئاماژه‌ ب بزاڤه‌كى كو سالا پار بۆ به‌رهه‌ڤكرنا ئینسكلۆپیدیا كۆیه‌ هاتییه‌كرن كریه‌ به‌لێ وه‌ك دبێژیت: (دواتر هیچى لێ شین نه‌بوو؟!) ئانكو چ پێڤه‌نه‌هات، چما هیچى لێ شین نه‌بوو؟! ئه‌و ب خوه‌ د به‌رسڤێدا دبێژیت: چونكه‌ ئه‌م كاره‌ خۆ ته‌رخانكردنى ده‌وێ، له‌ كه‌ش و هه‌وایه‌كێ ئارام ئه‌نجام ده‌درێ، ئه‌و كه‌سانه‌ى ئه‌ركى نووسینه‌وه‌ى ئینسكلۆپیدیا ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆى خۆیان ده‌بێ ئه‌زموونیان هه‌بێ له‌ نووسین و سه‌رقاڵى پرۆژه‌ى تر نه‌بن.
خالێن نڤیسكارى بۆ به‌رهه‌ڤكرنا هه‌ر ئینسكلۆپیدیایه‌كێ به‌رچاڤكرین ب دروستى ژ كارێ به‌رهه‌ڤكرنا ئینسكلۆپیدیا پارێزگه‌ها دهۆكێ دگرن، كاره‌كێ گران (قورس) بوو، ده‌مێ مه‌ وه‌ك پرۆژه‌ به‌رهه‌ڤكرى چ لایه‌نه‌ك نه‌بوو خه‌رجیێ وێ ب خوه‌ڤه‌ بگریت، خوه‌ ته‌رخانكرن بۆ دڤێت، دڤێت د سه‌قایه‌كێ ئارامدا بێته‌ئه‌نجامدان و كه‌سێن ڤى كارى ب خوه‌ڤه‌ دگرن دڤێت ئه‌زموون د نڤیسینێدا هه‌بیت و مژوولى چ كارێن دى نه‌بن. دێ رۆناهییه‌كێ به‌رده‌مه‌ سه‌ر ڤان خالان، ئه‌وێن ژ نێزیكڤه‌ ئاگه‌هدار بلا گه‌واهیێ (شاهده‌ییى) ل سه‌ر راستى و نه‌راستییێ بده‌ن.
ده‌مێ ل نیڤا ئێكێ ژ سالا 2012 من پرۆژه‌ به‌رهه‌ڤكرى من دزانى پرۆژه‌كێ گرانه‌ و ب گه‌له‌كانڤه‌ ناهێت، به‌لێ من باوه‌رى ب خوه‌ و شیانێن خوه‌ هه‌بوو دێ ده‌رهه‌ق ده‌ركه‌ڤم و ئه‌گه‌ر ژ دل و بێى هزرا خوه‌ د ده‌سكه‌فته‌ك مادیدا بكه‌ى هه‌ر كاره‌ك چه‌ندێ گران بیت دێ شێى بكه‌ى، ده‌مێ هزرێ دكه‌ى دێ چ پێشكه‌شكه‌ى دێ سه‌ركه‌تنێ ده‌ستڤه‌ ئینى و گاڤا ته‌ هزرێ ل هندێ بكه‌ى دێ چه‌ند گه‌هیته‌ ته‌ نه‌ مه‌رجه‌ یێ سه‌ركه‌تى بى، ل سه‌ر ڤى بنه‌ماى من پرۆژه‌ به‌رهه‌ڤكر و بۆ ئالیێن په‌یوه‌ندیدار بلندكر.
دابینكرنا خه‌رجى بۆ من كاره‌ك گران بوو، ئه‌ز ژ وان كه‌سان نینم زوو ب زوو بگه‌همه‌ ئالیێن بریار بده‌ست ب تایبه‌ت خوه‌دیێن بریارا خه‌رجكرنێ، د پێنگاڤا ئێكێدا من سه‌ركه‌تن ده‌ستڤه‌ نه‌ئینا، به‌لێ بێ هیڤى نه‌بووم، ل ده‌سپێكا 2013 من ده‌رگه‌هێ رێڤه‌به‌رێ گشتیێ ره‌وشه‌نبیرى و هۆنه‌رى ل دهۆكێ قوتا، ژدل پێشوازى ل پرۆژێ من كر، ده‌رگه‌هێ هاریكاریێ ل به‌ر من ڤه‌كر، لێ روودانێن ده‌سپێكا 2014 و هێرشا داعش بۆ سه‌ر كوردستانێ ئه‌ڤ ده‌رگه‌هه‌ هند ل به‌ر مه‌ ته‌نگكر د شیاندا نه‌بوو تى و تى ژى تێدا بچییه‌ ژوور، به‌لێ مه‌ (من و هه‌ڤكارێ خوه‌یێ نڤیسكار خالد سالح) بریاردا چاوان بیت د ڤى ده‌رگه‌هێ ته‌نگرا جهێ خوه‌بكه‌ین و مه‌ ئه‌ڤه‌ كر، هاریكاریا مه‌عنه‌ویا رێڤه‌به‌رێ گشتیێ ره‌وشه‌نبیرى و هونه‌رى ژى هاریكار بوو ئه‌م قه‌بێ ڤى كاودانێ سه‌خت بخوازین.
مژارا خوه‌ ته‌رخانكرنێ بۆ كارى، فاكته‌رێ سه‌ركیێ سه‌ركه‌تنا مه‌ بوو، ب باوه‌رى مه‌ خوه‌ بۆ ڤى كارى ته‌رخانكر، ده‌ست ژ كار و پرۆژه‌یێن خوه‌ (یێن نڤیسینێ چنكو مه‌ هه‌ردویان چ پرۆژه‌ نه‌بووینه‌) به‌ردا و هه‌موو كار مه‌ دانه‌ ئالیه‌كێ و به‌رهه‌ڤكرنا ئینسكلۆپیدیایێ ب ئه‌ركێ هه‌ره‌ پێشین و سه‌ره‌كی دانا، د وى سه‌ربه‌رێ پڕ دژواردا هه‌فتیێ شه‌ش رۆژان و رۆژى دو دانان و (هنده‌ك جاران دانێ سیى ژى ل مال) مه‌ كار د ئینسكلۆپیدیایێدا هه‌تا گه‌هشتیه‌ داویێ.
كه‌ش و هه‌وایه‌كێ ئارام ژ خالێن سه‌ركییه‌ بۆ ئه‌نجامدانا كاره‌كێ هۆسا هه‌روه‌ك نڤیسكار دبینیت، ده‌مێ مه‌ هزر د پرۆژه‌یێ ئینسكلۆپیدیایێدا كرى، سه‌روبه‌ر ل ته‌بایى باشوورێ كوردستانێ هه‌تا ئاسته‌كێ باش یێ ئارام بوو، مه‌ ل جهه‌كێ هندى بێژى ساده‌ و ب ناڤمالییه‌كێ هێژ ساده‌تر، ب شیانێن دراڤى یێن هه‌تا ئاسته‌كى باش، ب باوه‌رى ب خوه‌بوونه‌كا گه‌له‌ك باش ده‌سپێكر، ده‌سپێكا 2014 هێرشا درندانه‌یا داعش و دوورپێچا ئابووری ل سه‌ر كوردستانێ باندۆرا خوه‌ كره‌ سه‌ر هه‌موو وارێن ژیانێ، هندى په‌یوه‌ندى ب كارێ مه‌ڤه‌ هه‌ى نه‌ كه‌ش و هه‌وایێ ئارام ما و نه‌ژى شیانێن دراڤى، تشتێ مایه‌ د له‌پێن مه‌دا ئه‌و جهێ ساده‌ و ناڤمالیێ ساده‌تر بوون، د چار سالاندا گه‌له‌ك جاران خه‌لكه‌ك ل سوبه‌هیێ خوه‌یێ ئارام نه‌بوو و ناڤمالیێ وى یێ پێچاى بوو و ترۆمبیلا پڕكرى ژ به‌نزینێ، ل مال ل فه‌رمانگه‌هێ ل كولانێ و ل هه‌رجهه‌ك خه‌لكه‌كێ نه‌ئارام بوو، نه‌ تاقه‌تا كارى و نه‌یا نڤیسینێ هه‌بوو، لێ مه‌ هه‌ردو تاكه‌ كارمه‌ندێن ئینسكلۆپیدیایێ شه‌ڤ دكرنه‌ رۆژ و رۆژ دكرنه‌ شه‌ڤ بۆ ئه‌نجامدانا كارى، مه‌ هاندان و رێخوشكرن بۆ خه‌لكه‌كى دكر بۆ هه‌ڤكاریێ دگه‌ل مه‌دا و پشكداریێ د ئینسكلۆپیدیایێدا و د ئه‌نجامدا ئه‌وا مه‌ ڤیاى مه‌ ده‌ستڤه‌ئینا.
خالا داویێ یا (كه‌نكۆن) بۆ سه‌ركه‌تنا كارێ هه‌ر ئینسكلۆپیدیایه‌كێ ده‌سنیشانكرى: ئه‌وێن ب ڤى كارى رادبن دڤێت خوه‌دى ئه‌زموون بن و مژوولى چ پرۆژه‌یێن دیتر نه‌بن، مه‌ هه‌ردووان خوه‌ ب خوه‌دى سه‌ربۆر و ئه‌زموون دزانى، سه‌ركه‌تى بوونه‌ یان نه‌ بریار بلا بۆ خوانده‌ڤانان بیت، لێ مه‌ باوه‌رى ب سه‌ربۆر و ئه‌زموونا خوه‌ هه‌بوو، د هه‌مان ده‌مدا ئه‌م شیاین مفاى ژ ئه‌زموون و شاره‌زاییا هه‌موو وان مامۆستا و ڤه‌كۆله‌ر و نڤیسكار و وه‌رگێر و دیزاینه‌ران ببینین یێن پشكدارى د نه‌ه به‌رگێن ئینسكلۆپیدیا پارێزگه‌ها دهۆكێ دا كرى و ب هاریكارییا وان هه‌موویان مه‌ ئینسكلۆپیدیا ئاماده‌كر.
كى خوه‌ ل پرۆژه‌ى بكه‌ته‌ خودان و خه‌رجیێ وى دابینكه‌ت، مه‌ ئاماژه‌ پێكر رێڤه‌به‌ریا گشتیا ره‌وشه‌نبیرى و هۆنه‌رى ل پرۆژه‌ى خوه‌دى ده‌ركه‌ت و ب وێ هاریكاریێ مه‌ ده‌سپێكر و گه‌هانده‌ دوا قووناغا دیزاینێ، بێ گۆمان ده‌مێ هه‌ركه‌سه‌ك د ڤى سه‌روبه‌رێ دژواردا ڤى كارى ئه‌نجام بده‌ت، دێ خه‌لكه‌ك هه‌بیت هاریكاریێ بكه‌ن و پرۆژه‌ى ب داوى بینن، د دوا قووناغا كارێ ئینسكلۆپیدیایێدا رێزدار فه‌رهاد ئه‌ترووشى پارێزگارێ دهۆكێ خه‌رجیێ چاپكرنى ب خوه‌ڤه‌ گرت و ئینسكلۆپیدیا كه‌ته‌ به‌رده‌ستێن خوانده‌ڤانان. ب كورتى ئه‌گه‌ر باوه‌رى ب خوه‌بوون هه‌بیت مرۆڤ دكاریت قه‌بێ هه‌موو ئاسته‌نگان بخوازیت و یا وى دڤێت ئه‌نجام بده‌ت، ده‌مێ تو كارى دكه‌ى دێ خه‌لكه‌ك هه‌بیت ده‌ستێ ته‌ بگریت و ب هه‌ڤرا دێ گه‌هنه‌ ئارمانجی.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
هه‌لبژارتن و په‌رله‌مان یه‌ك ژ سیمایێن شارستانی و جیهانا دیمۆكراسیا هه‌ڤچه‌رخن، ب سه‌دان سالان ئه‌ڤ كریاره‌ هاتیه‌ موخل و بێژینگكرن هه‌تا گه‌هشتیه‌ وى ئاستى هه‌ژى په‌سنا یه‌ك ژ سیمایێن شارستانى و جیهانا دیمۆكراسی وه‌رگریت، به‌لێ هه‌تا نهاژى ئه‌ڤ په‌سنه‌ ژ هه‌موو هه‌لبژارتن و په‌رله‌مانان ناگریت، ب یه‌كجارى ژ هه‌لبژارتن و په‌رله‌مانێن وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتێ ناڤین ناگریت، ئه‌گه‌ر هه‌ریه‌ك ژ مه‌ لێ بگه‌ریت داكو په‌رله‌مانه‌كى یان هه‌لبژارتنه‌كێ ل وه‌لاتێن ئاماژه‌پێكرى وه‌ك یا جیهانا پێشكه‌تى ببینیت، دێ ب ده‌ستێن ڤالا ژ گه‌ریانا خوه‌ زڤریته‌ڤه‌ و چ ده‌ستڤه‌نائینیت.
ل باشوورێ كوردستانێ خوه‌دى نیمچه‌ده‌سته‌لاته‌كێ كوردستانینه‌، گه‌له‌ك جاران مه‌ شانازى ب ئه‌زموونا خوه‌ڤه‌ دبر و مه‌ وه‌سان دیاردكر ئه‌زموونه‌كا نموونه‌ینه‌، د گزیرته‌كا دیمۆكراسی دا د ناڤ ده‌ریایه‌كێ پاشكه‌فتیدا دژین، پێدڤیه‌ خه‌لكه‌ك بێته‌ گزیرتا مه‌ و ڤێ ئه‌زموونێ ڤه‌گوهێزیته‌ وه‌لاتێن خوه‌، به‌لێ یا راست ئه‌و بوو هه‌ر ژ یه‌كه‌م خولا په‌رله‌مانى و هه‌تا دوا خول به‌روڤاژى بۆ ل گه‌ل بۆچوونا مه‌ نه‌ ئۆپۆزسیۆنا مه‌ ئۆپۆزسیۆن بوو و نه‌ ژى ده‌سته‌لاتداریا مه‌ ده‌سته‌لاتدارییه‌كا نیڤنموونه‌یى بوو و د ئه‌نجامدا ژى 27 ساله‌ نه‌خۆشترین كاره‌سات یێن ب سه‌رێ مه‌هاتین و ئه‌مێن د دژوارتین ژیاندا ژیاین.
ناچمه‌ سه‌ر مژارا په‌رله‌مانى و چاوانیا برێڤه‌چوونا كارێن وى، به‌لكى دێ ژ ده‌سپێكێ ژ قووناغا ده‌سنیشانكرنا به‌ربژاران و هه‌لبژارتنان ده‌سپێكه‌م، ئه‌و قووناغا كه‌سان بۆ په‌رله‌مانى موخل و بێژینگ دكه‌ت، ره‌ش و سپیان ژ هه‌ڤجودا دكه‌ت و سه‌نگا هه‌رئالیه‌كى دیاردكه‌ت، به‌لێ د موخل و بێژینگێن مه‌دا سه‌یرترین و كرێتترین نموونه‌ به‌رچاڤدبن، تنێ بیر و باوه‌ر به‌رچاڤ نابن، یا فه‌ره‌ ئاماژه‌ ب چه‌ند نموونه‌كان بكه‌ین، وه‌ك دبێژن مسته‌ك نموونا بێده‌ره‌كێیه‌:
ـ د رۆژێن به‌راهیێ قووناغا ده‌سنیشانكرنا به‌ربژاران دا كۆچكا ئاغاى و دیوانا مه‌زنێ عه‌شیره‌تێ یا گه‌رمه‌، ئه‌ڤ حزبا ده‌ردكه‌ڤیت یا دى یا ب ژووردكه‌ڤیت، بازارێ گه‌رمه‌ كوڕێ ئاغاى برازایێ وى پسمامێ وى ل سه‌ر لیستا خوه‌ به‌ربژاركه‌ن، به‌رێز یێ چاوانه‌ و چه‌ندێ دلسۆژه‌ و چ ژێ دهێت بكه‌ت نه‌ ئاریشه‌یه‌ گرنگ ژ مالا ئاغاى بیت.
ـ ڤێ دیارۆكێ دیارۆكه‌ك دیتر ب دووڤ خوه‌ڤه‌ ئینایه‌ دڤێت كه‌سه‌ك ژ مالباتا ئاغاى د لیستێدا هه‌بیت، ڤێ جارێ هه‌وه‌ نه‌كره‌ تێدا جارا بێت ئه‌م ژ مافێ خوه‌ خوش نابین، هه‌كه‌ هه‌وه‌ نه‌كر لیستا دیتر هیڤیا دكه‌ت، ب كورتى هه‌ڤركیا نه‌ره‌وا ره‌وشه‌نبیریه‌ك ل جه‌م مالباتێ دروستكریه‌: مافێ وانه‌ هه‌رگه‌ره‌كا په‌رله‌مانى كه‌سه‌كێ وان تێدا بیت، ئه‌ڤ چه‌نده‌ بیرا مه‌ ژ سه‌رده‌مێ مه‌لكیێ عیراقێ دئینیت، ده‌مێ ئه‌ندامێ جڤاتا نوونه‌ران (په‌رله‌مانێ وى چاخى) دمر دڤیا كوڕێ وى یان برایێ وى جهێ وى گرتبا.
ـ ڤێ دیارۆكه‌ك خرابتر دووڤ خوه‌ڤه‌ ئینایه‌ د ماله‌كێدا دو بران هه‌ردویان دڤێت بچنه‌ د په‌رله‌مانیدا، ئانكو ژ 100 كورسییێن په‌رله‌مانى دڤێت دوور كورسى بۆ وێ مالێ بن، دێ چاوا چاره‌سه‌ر كه‌ن، هه‌رئێك دێ ل سه‌ر لیستا حزبه‌كێ خوه‌ به‌ربژاركه‌ت، نه‌ ڤى براى باوه‌ر ب ڤێ حزبێ هه‌یه‌ و نه‌ برایێ دى، هه‌ردو حزبان ژى باوه‌رى ب هه‌ردو بران نینه‌، لێ هنده‌ك ده‌نگ ژێ دڤێن.
ـ ژ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یێن دى یێن هه‌ڤركیا نه‌ره‌وا بۆ خوه‌ به‌ربژاركرنێ دێ بینى هێژ هه‌لبژارتنێن ڤێ خولێ ب داوى نه‌هاتینه‌، سه‌یدایه‌ك یێ كارێ خوه‌ به‌ربژاركرنێ دكه‌ت، د ئاهه‌نگ و شه‌هیان و هه‌لكه‌فتێن حزبێدا یێ ل پێشیێ و سه‌رچه‌مكێ داوه‌تێ یێ گرتى، مایك ژ ده‌ستان ناده‌ركه‌ڤیت هندى ب به‌ژنا حزبێ و هێمایێن وێ دبێژیت، هندێ دكه‌ته‌ هه‌وار خه‌لكه‌كێ ژ ده‌نگێ وى بێزار بووى و مایكێ ژبه‌ر وى دره‌ڤیت، ب ده‌نگێ خوه‌یا گره‌نتى كرى 100% به‌ربژاره‌، هنده‌ هه‌تا دبینیت ناڤێ وى د لیستا حزبێدا نینه‌، د گاڤێدا به‌زى باره‌گایێ حزبا دى و ته‌ هند دیت ناڤێ وى د لیستا حزبا دیدا ده‌ركه‌ت بێى كو حزب بێژیته‌ خوه‌ ئه‌ڤه‌ كى یه‌ و هه‌تا دوهى بۆ كێ دكره‌ هه‌وار و ب به‌ژنا كێ دگۆت…!!
ـ وه‌ك مه‌زنان گۆتى هندى بمینى دێ عه‌جێبیا بینى، هندى خوله‌كا هه‌لبژارتنان بێته‌پێش ئه‌م دێ عه‌جێبیێن سه‌یرتر بینین، د ڤان چه‌ند هه‌لبژارتنێن داویێدا دیارۆكا سه‌نگه‌ر گۆهۆرینا به‌ربژاران د رۆژێن داویێ یێن هه‌لبژارتنان یا پتر به‌ربه‌لاڤدبیت، د رۆژێن داویێدا ته‌ هند دیت سه‌یدایێ به‌ربژار خوه‌ ژ لیستێ ڤه‌كێشا و خوه‌ دا دگه‌ل لایه‌نه‌كێ دیتر، بێى كو هزره‌كێ بۆ وى خه‌لكى بكه‌ت یێن سه‌رێ چه‌ند رۆژه‌كانه‌ خوه‌ بۆ وى و لیستا وێ دهه‌لاڤێژن، ئه‌گه‌ر ب كورتى هه‌لسه‌نگاندنه‌كێ بۆ ڤێ دیارۆكێ بكه‌م هنده‌ دبێژم سه‌یدایێ به‌ربژار كه‌سه‌كێ بێ باوه‌ره‌، نه‌ باوه‌رى ب خودانێن لیستێ هه‌یه‌ و نه‌ باوه‌رى ب لایه‌نێ دیتر هه‌یه‌ و بازارێ وى ل كیرى بهێت ئه‌و یێ ل وێرێ.
نموونه‌ د ڤى بیاڤیدا گه‌له‌كن، لێ پێدڤیه‌ ئاڤریه‌كێ ل كه‌سێن دلسۆژ و وه‌فادار ژى ڤه‌ده‌ین ژ هه‌ر حزب و رێكخستنه‌كێ بن، نموونه‌یێن ڤان كه‌سان گه‌له‌كن، ژ دل بۆ حزبا خوه‌ كاردكه‌ن، دلسۆژانه‌ ئه‌ركێ خوه‌ ئه‌نجامدده‌ن و به‌رگریى ژ ئارمانجێن حزبێ و سه‌ركردایه‌تیا وێ دكه‌ن، دچارچۆڤه‌كێ وه‌لاتینى و نه‌ته‌وه‌یى و به‌رژه‌وه‌ندیا ته‌باییدا د خه‌بتن، به‌لێ ژبه‌ركو نه‌ سه‌ر ب عه‌شیره‌تێ و مالباته‌كا خودان پشتن، و د هۆنه‌رێ (مه‌لاقى) و خوه‌شرینكرن و خوه‌برنه‌ پێشدا دلاوازن، نه‌ دبێژنه‌ كه‌سێ ئه‌زبه‌نى و په‌یڤا قۆربان ژى ژ ده‌ڤى نا ده‌ركه‌ڤیت، نه‌ تنێ ناڤێ ڤانا د چ لیست و قورنه‌ت و قولاچكان دا نینه‌، به‌لكى دێ بینى كه‌سه‌ك پشتیێ ڤانا ب فلسه‌كێ ناكریت ئه‌گه‌ر جاره‌كێ سلاڤه‌كێ، لێ بكه‌ن دێ هنده‌ بێژنێ تو یێ مه‌ى، و په‌یڤێن (تو یێ مه‌ى) ل چ سویك و بازاران ناهێنه‌ مه‌زاختن.
ئه‌ڤه‌ هنده‌ك بوون ژ به‌رێ موخل و بێژینگێن هه‌لبژارتنان، د ئه‌نجامدا هه‌رهه‌مى دێ بێژین چ نه‌كر و چ ناكه‌ن و ما چ بۆ مه‌ كریه‌ و د خوله‌كا دى یا هه‌لبژارتناندا دێ عه‌جیبیێن عه‌جیبتر بینین.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
ل 24 حزیرانێ هه‌لبژارتنێن سه‌رۆككۆماریێ و په‌رله‌مانى ل تركیا هاتنه‌ئه‌نجامدان، راگه‌هاندنا جیهانێ گرنگییه‌كا تایبه‌ت دا بانگه‌شه‌یا هه‌لبژارتنان، ئه‌ڤ گرنگیپێدانه‌ ل كه‌نالێن باشوورى كوردستانێ چه‌ند جاركى بوو، دا چاڤێن خوه‌ ب نووچه‌یێن هه‌لبژارتنێن تركیا ڤه‌كه‌ى ب هه‌مان نووچه‌ نوقینى، ل سه‌ر تێشتێ فراڤینێ و شیڤێ هه‌مان نووچه‌ مێڤانێ سه‌ر سفره‌یا كوردستانێ بوو، گه‌له‌ك كه‌س ژ ڤێ گرنگیپێدانا زێده‌ بێزارببوون ل ئاسته‌كى هنده‌كان كه‌نالێن كوردستانى ل خوه‌ حه‌رامكرن، دگه‌ل زێده‌روویێ د روومالكرنا هه‌لبژارتناندا، ڤان هه‌لبژارتنان گرنگیه‌ك بۆ ته‌بایى رۆژهه‌لاتێ ناڤین نه‌خاسمه‌ وه‌لاتێن هه‌ڤسنوورێن تركیا هه‌بوو و ئه‌نجامێن وان باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر ته‌بایى ڤان وه‌لاتان هه‌بوو. گومان تێدا نینه‌ باندۆرا وان ل سه‌ر هه‌رچار پارچه‌یێن كوردستانێ هێژ پتر بوو، چاوان روومالا هه‌لبژارتنان ل هه‌ر سێ دانان ل سه‌ر سفره‌یا مه‌ بوو ب هه‌مان شێوه‌ نها و هه‌تا ده‌مه‌كێ دوورژى باندۆرا خوه‌ دێ ل سه‌ر سفره‌یا مه‌ هه‌بیت، باندۆر ل سه‌ر سفره‌یێ هه‌بیت دێ د ئه‌ڤرۆ و سوبه‌هیا مه‌دا بیت، له‌وما چه‌ندجاركى خواندن و هه‌لسه‌نگاندنا هه‌لبژارتنان د به‌رژه‌وه‌ندیا ئه‌ڤرۆ و سوبه‌هیێ مه‌دایه‌.
سیسته‌مێ ده‌سته‌لاتداریێ خالا هه‌ره‌دیار و جودایا ناڤبه‌را ڤان هه‌لبژارتنان و هه‌لبژارتنێن به‌رى وێ یه‌، ئه‌ڤ هه‌لبژارتنه‌ دا تركیا ژ سیسته‌مێ په‌رله‌مانى د حوكمداریێدا به‌نه‌ سیسته‌مێ سه‌رۆكاتیێ و بر ژى، ژ بلى حزبا ده‌سته‌لاتدار ئاكپارتى و هه‌ڤپه‌یمانا وێ مه‌هه‌په‌، هه‌موو ئالیێن دیتر جه‌هه‌په‌ كو كه‌ڤنترین حزبا تركیا و ئۆپۆزیسیۆنا سه‌ره‌كه‌یه‌ و هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌، هه‌روه‌سا هه‌ده‌په‌ كو نوونه‌راتییا پرانییا كوردان دكه‌ت د راپرسییا 16ێ نیسانا سالا چوویێ دا دژى ڤى سیسته‌مى ده‌نگ دابوون. هه‌رهه‌موو ڤان حزبان به‌ربژێرێن خوه‌ بۆ سه‌رۆكاتیێ هه‌بوون، ئه‌گه‌ر ب هیڤیا سه‌ركه‌تنا به‌ربژێرێن خوه‌دا نه‌بن، لێ ب وێ هیڤیێ بوون ژ ده‌نگێن به‌ربژێرێ پارتیا ده‌سته‌لاتدار و سه‌رۆككۆمارێ نها كێمكه‌ن و هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیێ بیننه‌ گه‌را دووێ و د گه‌را دووێدا هه‌رهه‌موو به‌رامبه‌رى به‌ربژێرێ ئاكپارتیێ ده‌نگبده‌نه‌ به‌ربژارێ بهێزتر كو به‌ربژێرێ جه‌هه‌په‌ بوو و ب پشته‌ڤانیا هه‌رهه‌موویان جه‌هه‌په‌ سه‌رۆكاتییا كۆمارى بگریته‌ ده‌ست و د هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانیدا ژى هه‌رهه‌موو پرانییا په‌رله‌مانى پێكبینن و حزبا ده‌سته‌لاتدار ژ حوكمه‌تێ دوور بێخن و قوناغه‌كا نوویا ده‌سته‌لاتداریێ ل تركیا ده‌سپێبكه‌ن و هه‌روه‌ك وان رادگه‌هاند هێژ د لاندكێدا سیسته‌مێ سه‌رۆكاتیێ ژ ناڤبه‌ن و دێ زڤرنه‌ڤه‌ سیسته‌مێ په‌رله‌مانى، لێ هیڤییا هه‌موویان ژ ناڤچوو نه‌ سه‌رۆكایه‌تى گرته‌ ده‌ست نه‌ ژى بوونه‌ خودان پرانییا په‌رله‌مانى.
هندى په‌یوه‌ندى ب كوردانڤه‌ هه‌ى ل سه‌ر ئاستێ تركیا و ده‌رڤه‌ى تركیا، گومان تێدا نینه‌ جهێ جوگرافى و ئابوورى و سیاسیێ تركیا ل ده‌ڤه‌رێ گرنگیا خوه‌ هه‌یه‌، ڤێ گرنگیێ باندۆره‌كا مه‌زنتر ل سه‌ر دۆزا كوردى هه‌یه‌، ئه‌ڤ وه‌لاته‌ پشكا مه‌زنا كوردستانێ و كوردان ب خوه‌ڤه‌ دگریت و ژ ئه‌نجامێ چه‌ندین فاكته‌ران باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر پارچه‌یێن دى یێن كوردستانێ هه‌یه‌، هندى گرێدایى باكوورێ كوردستانێ یه‌ ژ دامه‌زراندنا كۆمارێ تركیا ل سالا 1923ێ هه‌تا نها ڤێ ده‌وله‌تێ سه‌ره‌ده‌ریه‌ك هه‌ره‌ خراب و دژوار دگه‌ل كوردان كریه‌، باوه‌رى ب بوونا كوردان د ناڤ وى وه‌لاتیدا نه‌كریه‌، د دوسێ ده‌هسالیێن داویێدا ژ ئه‌نجامێ خه‌باتا درێژا كوردان سه‌خمه‌ره‌ت ئازادیێ ب تایبه‌ت ل باكوورێ كوردستانێ و ژ ئه‌نجامێ گۆرانكاریێن ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ د وارێ مافێ مرۆڤى و مافێ پێكهاته‌یێن نه‌ته‌وه‌یى و ئایینیدا رووداین، نه‌ ب فه‌رمى لێ ب كریار هنده‌ك گۆرانكارى ل تركیا د به‌رژه‌وه‌ندیا كورداندا دروستبوون، كورد بوونه‌ خوه‌دى هنده‌ك ده‌سكه‌فت ب تایبه‌ت د وارێن ره‌وشه‌نبیری دا كو ب درێژییا پتر ژ حه‌فتێ سالان د دیرۆكا تركیا ئه‌ڤه‌ د فه‌رهه‌نگا سیاسییا ده‌سته‌لاتداردا نه‌بوون، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤ ده‌سكه‌فته‌ به‌رێ خه‌باتا كوردان و ل ژێر فشارا شۆرشا باكوورێ كوردستانێ ده‌ستڤه‌هاتینه‌ لێ بكریار ل سه‌رده‌مێ حزبا ده‌سته‌لاتدار ئاكپارتیێ ده‌ستڤه‌هاتینه‌ و قوناغا پرۆسه‌یا ئاشتیێ د ناڤبه‌را ئالیێ كوردى و حزبا ده‌سته‌لاتداردا ئه‌گه‌ر به‌رده‌وامى پێ هاتبا دان دا پتر د به‌رژه‌وه‌ندییا كورداندا بیت و دا سه‌روبه‌رێ سیاسی ل تركیا د قوناغه‌ك پێشكه‌فتیتردا بیت، لێ نه‌مانا پروسه‌یا ئاشتیێ كو هه‌ردو ئالیان ژێ به‌رپرسیارن سه‌روبه‌ر به‌ر ب قووناغه‌ك پڕدژوار و نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا هه‌ردو ئالیان دا بر و ب خرابى بۆ پارچه‌یێن دى یێن كوردستانێ ب تایبه‌ت ل باشوور و رۆژئاڤا ڤه‌گه‌ریا، سه‌ره‌ده‌رییا ده‌وله‌تا تركیا و سه‌رۆكێ وێ ل گه‌ل ریفراندۆما باشوورێ كوردستانێ ل 25 ئه‌یلوولا 2017 و دوژمنكاریا ل 16 ئۆكتۆبه‌رێ هاتییه‌كرن و هێرشا له‌شكه‌ریا تركیا بۆ سه‌ر هه‌رێما عه‌فرینێ و داگیركرنا وێ دوژمناتییا ناڤبه‌را گه‌لێ كورد ب گشتى و كوردێن باكوور ب تایبه‌ت دگه‌ل ده‌وله‌تا تركیا گه‌هانده‌ ئاسته‌كێ هه‌ره‌ خراب و دڤیا ڤێ چه‌ندێ ژى باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر هه‌لبژارتنێن 24 حزیرانێ هه‌با و به‌روڤاژى بانه‌ دگه‌ل به‌رژه‌وه‌ندیا ئاكپارتیێ.
به‌لێ د راستیدا ئه‌نجام ل سه‌رانسه‌رى تركیا ب تایبه‌ت ل باكوورێ كوردستانێ به‌روڤاژى ڤێ پێشبینیێ بوون، ئاكپارتى ل باكوور حزبا ئێكێ ده‌ركه‌ت 77 كورسى ده‌ستڤه‌ ئینان، د به‌رامبه‌ردا حزبا كوردان هه‌ده‌په‌ ب رێزا دووێ هات 44 كورسیێن په‌رله‌مانى ژ باژێرێن كوردستانێ ده‌سڤه‌ئینان و ل چه‌ندین باژیرێن كوردستانێ ب به‌راورد دگه‌ل هه‌لبژارتنێن 2015 ده‌نگێن هه‌ده‌په‌ ل كێمیێ دان، كۆما ده‌نگێن ئاكپارتیێ ل باكوور ملیۆنه‌ك 338 هزار و 300 ده‌نگه‌، یێن هه‌ده‌په‌ ملیۆنه‌ك 122 هزار 750 ده‌نگه‌. ل سه‌رانسه‌رى تركیا ئاكپارتى ب پلا یه‌كێ و هه‌ده‌په‌ ب پلا سیێ هاتن.
هه‌ده‌په‌ ئاسته‌نگا 10% شكاند ب 67 په‌رله‌مانتاران چوو د په‌رله‌مانی دا، دشیاندایه‌ مفا ژ ڤێ ژمارا په‌رله‌مانتاران بێته‌وه‌رگرتن و چه‌ند ده‌سكه‌فتان ب ده‌ستڤه‌بینن، به‌لێ ئه‌ڤه‌ هیڤییه‌كا لاوازه‌ ژبه‌ركو هه‌ده‌په‌ هه‌تا نها خوه‌ وه‌ك پارتیه‌كا تركیایى دده‌ته‌ نیاسین، رۆژێن به‌رى بانگه‌شه‌یا هه‌لبژارتناندا رازى نه‌بوو دگه‌ل ئالى و رێكخستنێن دى یێن باكوورێ كوردستانێ هه‌ڤپه‌یمانیه‌كا كوردستانى بۆ هه‌لبژارتنان پێكبینیت، چه‌ند كه‌سایه‌تیێن خوه‌دى سه‌نگا جه‌ماوه‌رى پێشتر ل سه‌ر لیستا هه‌ده‌په‌ بوون خودانه‌ دگه‌ل لیستێن دیترێن تركى ژبه‌ركو دگه‌ل سیاسه‌تا چه‌پا هه‌ده‌پێ نه‌ د گونجان، هه‌روه‌سا لیستا هه‌ده‌پێ چه‌ند به‌ربژێرێن چه‌پره‌وێن ترك و پێكهاته‌یێن دى یێن تركیا ب خوه‌ڤه‌دگریت و چه‌ند كه‌سێن نه‌ كورد ب ده‌نگێن كوردان برنه‌ د په‌رله‌مانیدا بێى كو هیڤیه‌ك هه‌بیت ئه‌ڤ كه‌سه‌ خه‌مه‌كێ ژ به‌رژه‌وه‌ندیا كوردان بخون، هه‌روه‌سان باوه‌رناهێته‌كرن هه‌ده‌په‌ ل ژێر هه‌یمه‌نه‌تا (پ ك ك) ده‌ركه‌ڤیت و بكاریت سه‌ربه‌خوه‌ وه‌ك به‌رژه‌وه‌ندیا ده‌نگده‌رێن خوه‌ سیاسه‌تێ بكه‌ت.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
مانشێت
(دیارده‌یا گرتنا ده‌رگه‌هێ پرتووكخانه‌یان ل دهۆكێ، دیارده‌یه‌ك خرابه‌ و ئه‌نجامێن وێ خرابترن، پێدڤى ڤه‌كۆلین و دووڤچوونێ یه‌)
سه‌رده‌مه‌كى دهاته‌ گۆتن پرتووك باشترین هه‌ڤاله‌ و پرتووكخانه‌ باشترین گه‌نجینه‌یه‌ د ناڤ مالێدا، پرتووكخانه‌ ل مالێن پرانیا كه‌سێن خوانده‌ڤان و ره‌وشه‌نبیر هه‌بوون، پرانییا خواندنگه‌هان پرتووكخانه‌ك هه‌بوو، ل هه‌ر باژێره‌كى جهێ پرتووكخانه‌یان مینا سه‌نته‌رێ باژێرى رووگه‌هه‌ك بوو ژ هه‌ر جهه‌كێ خه‌لكى قه‌ستا وێرێ دكر، ل سه‌رده‌مێ گه‌نجێتیا مه‌ دهۆك و زاخۆ باژێرێن بچووك بوون، پرتووكخانه‌ لێ نه‌بوون یان ژى نه‌ ل ئاسته‌كێ پێدڤى بوون، ده‌مێ مه‌ سه‌ره‌دانا باژێرێن مه‌زنتر دكر به‌رى هه‌ر تشته‌كى مه‌ سه‌را پرتووكخانه‌یان ددا و چه‌ند پرتووكه‌ك دكرین..
نها كه‌س هه‌ڤالینیا پرتووكێ ناكه‌ت، ئه‌و گه‌نجینه‌یه‌ نه‌مایه‌ ل ناڤ مالان و ل شوونێ نارگیله‌ و پێدڤیێن وێ جهێ خوه‌گرتیه‌، كته‌كا كێما خواندنگه‌هان پرتووكخانه‌ لێ هه‌نه‌، دلێ مه‌یێ خۆشبوو و مه‌ دگۆت نێزیكى ده‌ه پرتووكخانه‌یان ل دهۆكێ هه‌نه‌، به‌لێ ل ڤێ داویێ پرتووكخانه‌یێن مه‌ ژ بێ بازارى ژ جاده‌یێن سه‌ره‌كێ به‌ر ب ناڤكولانكان چووینه‌، ژبه‌ركو ل وێرێ كرێ ئه‌رزانتره‌، ل ناڤ كولانكا ژى هه‌مان بێ بازاریه‌ و كه‌س سلاڤه‌كێ ناكه‌تێ، د ئه‌نجامدا سه‌رى سێ چار هه‌فتیه‌كانه‌ پرتووكخانه‌یێن مه‌ یێن ده‌رگه‌هێ خوه‌ دگرن، پرتووكخانه‌یا نالبه‌ند ل دهۆكێ، وێژه‌ ل زاخۆ هاتنه‌گرتن، پرتووكخانه‌یا دهۆك كه‌ڤنترین پرتووكخانه‌یا دهۆكێ یا ناڤمالیێ خوه‌ رادكه‌ت و ده‌رگه‌هێ خوه‌ دگریت، ژ هه‌ریه‌ك ژ وان بپرسى بۆچى..؟ به‌رسڤا وى ئه‌وه‌ بازار نینه‌، كه‌س پرتووكان ناكریت، كرێیا دوكانێ نا ده‌ركه‌ڤیت، به‌ركێن ڤالا ئه‌مێ دچینه‌ مال…هتد.
ئه‌ز دبینم دیارده‌یا گرتنا ده‌رگه‌هێ پرتووكخانه‌یان ل پارێزگه‌ها دهۆكێ، دیارده‌یه‌ك خرابه‌ و ئه‌نجامێن وێ خرابترن، پێدڤى ڤه‌كۆلین و دووڤچوونێ یه‌، ل ڤێ پارێزگه‌هێ رێژا ده‌رچوویێن په‌یمانگه‌ها 3,06% و ده‌رچوویێن زانكۆیان 2,07% یه‌، ئه‌ز باوه‌رم ده‌رچوویێن ئاماده‌یى و قووناغێن دیتر هێژ پتره‌، پێنج زانكۆ ل سنوورێ پارێزگه‌هێ هه‌نه‌، هه‌ر زانكۆیه‌كێ پتر ژ 300 مامۆستایێن هه‌لگرێن باوه‌رنامه‌یێن بلند هه‌نه‌، قووناغێن دیترێن خواندنێ ناهێنه‌ هژمارتن، پتر ژ 300 ئه‌ندامێن ئێكه‌تیا نڤیسه‌ران و پتر ژ 1400 ئه‌ندامێن سه‌ندیكا رۆژنامه‌ڤانان هه‌نه‌ و ب سه‌دان نموونه‌یێن دیتر كو وێ راستیێ به‌رچاڤ دكه‌ت دهۆك پارێزگه‌هه‌كا پڕى خوانده‌ڤانه‌، به‌لێ مخابن ناخوینن..
هندى ئه‌ز دووڤچوون و هه‌لسه‌نگاندنا ڤێ مژارى دكه‌م و ژ نێزیكڤه‌ ئاگادارى سه‌روبه‌رێ پرتووكخانه‌یان و بازارى پرتووكانم ئه‌ز دكارم ئاماژه‌ ب چه‌ند ئه‌گه‌ره‌كان بكه‌م:
• ئه‌گه‌رێ هه‌ره‌سه‌ركیێ نه‌خواندنێ ب هزرا من سیسته‌مێ مه‌یێ په‌روه‌رده‌ و فێركرنێ یه‌، ژ بنه‌ره‌تى هه‌تا بلندترین ئاستێ خواندنێ، ئه‌ڤ سیسته‌مه‌ ساڵانه‌ ب هزاران ده‌رچوویان به‌رهه‌مدئینیت و باوه‌رنامه‌یان دده‌تێ، به‌لێ ئێك ژ سه‌دێ ناخوینن، ئێك ژ سه‌دێ دگه‌ل پرتووكێ نه‌بووینه‌ هه‌ڤال، گرنگیا پرتووكێ د ژیانێ دا نزانن، وه‌سا هاتینه‌فێركرن، ئه‌گه‌ر ته‌ باوه‌رنامه‌ وه‌رگرت ئه‌ڤه‌ تو پێدڤى خواندنێ و خوه‌ ره‌وشه‌نبیركرنێ و پێشڤه‌برنێ نابى، دڤێت 30 ـ 31 رۆژان بهژمێرى و سه‌رێ هه‌یڤێ مووچه‌یى خوه‌ وه‌رگرى، كورت و كرمانجى سیسته‌مێ په‌روه‌ردێ خه‌لكه‌كى ل سه‌ر نه‌خواندنێ په‌روه‌رده‌ دكه‌ت، له‌وما ژى كه‌سه‌ك به‌رێ خوه‌ ناده‌ته‌ پرتووكخانه‌یان.
• د هه‌مان ده‌مدا ل جه‌م سیسته‌مێ ده‌سته‌لاتداریێ ل ڤ وه‌لاتى باوه‌رنامه‌ گرنگه‌، نه‌ ئاستێ خوه‌دیێ باوه‌رنامێ چه‌ندێ ره‌وشه‌نبیره‌، چه‌ندێ خوه‌دى شیانه‌ و شاره‌زایه‌..؟ د ڤى سه‌روبه‌ریدا خواندن و خوه‌ره‌وشه‌نبیركرن چ مفایه‌كى ناده‌ت، له‌وما پرسیارێ ژ هه‌ر ده‌رچوویه‌كى بكه‌ بۆچى تو ناخوینى..؟ دێ بێژیت من 18 سالان تێرا خوه‌ خواند، باوه‌رناما خوه‌ وه‌رگرت.. ئێدى پێدڤى خواندنێ نینم، نه‌ رێكا وى دكه‌ڤیته‌ پرتووكخانه‌یان و نه‌ ژى پرتووكان دكریت و دخوینیت.
• دبێژن سۆشیال میدیا و ئه‌نته‌رنێت و پرتووكا ئه‌لكترونى جهێ پرتووكا كاغه‌زى گرتییه‌، لێ ئه‌ز دبینم ئه‌گه‌ر ڤێ چه‌ندێ باندۆره‌ك هه‌بیت باندۆره‌ك كێم و رێژه‌ییه‌، د هه‌مان ده‌مدا ئه‌ڤ ئامرازه‌ هانده‌رن بۆ پتر خواندنێ چ ل سه‌ر كاغه‌زێ و چ ژى ئه‌لكترونى.. ئه‌رێ ئه‌وێن باوه‌رى ب ڤێ بۆچوونێ هه‌ى ب ڤێ رێكێ چه‌ندێ دخوینن..؟
• ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ دهێته‌گۆتن فاكته‌رێ ئابوورى كاریگه‌رییا خوه‌ ل سه‌ر نه‌بوونا بازارێ كتێبێ كریه‌، لێ سه‌روبه‌رى ئابوورى نه‌ هندێ لاوازه‌ كاریگه‌ریێ بكه‌ته‌ سه‌ر بازارێ پرتووكێ شه‌ڤانه‌ پتر ژ سه‌د كافێیان ل ڤى باژێرى هه‌نه‌ و جه نینه‌ لێ بروینن و كێمترین خه‌رجیێ روونشتنا هه‌ركه‌سه‌كى پتره‌ ژ بهایێ دو پرتووكان ل پرتووكخانه‌یێن دهۆكێ.
• فاكته‌ره‌كێ دی یێ تایبه‌ت ب ده‌ڤه‌را به‌هدینانڤه‌ یێ كاریگه‌رى هه‌ى ب هزرا من مژارا زمانێ خواندنێ یه‌ ل قوناغێن جودایێن خواندنێ ئه‌وێ ژى په‌یوه‌ندی ب سیسته‌مێ په‌روه‌ردێڤه‌ هه‌یه‌، زمانێ خواندنێ ل قوناغێن خواندنێ د ناڤبه‌را كوردى و عه‌ره‌بى و نها ئینگلیزى و هن زمانێن دیتر دا به‌رزه‌بوویه‌، كوردى د ناڤبه‌را كرمانجى و سۆرانى دا، كرمانجى د ناڤبه‌را به‌هدینى و بۆتانى دا، به‌هدینى د ناڤبه‌را دیالێكتا بێژه‌رێن تى ڤى و رادیویان و سه‌ربه‌رپه‌رێن رۆژنامه‌ و كۆڤار و پرتووكاندا ئالوزییایه‌ نه‌ خویندكارێ مه‌ وێ دزانیت و نه‌ یا دى دگریت، د هه‌مان ده‌مدا بۆچوونه‌كا به‌ربه‌لاڤ د ناڤ ده‌زگه‌هێن په‌روه‌رده‌ و خواندنا بلنددا هه‌یه‌ كو پشت بده‌ینه‌ زمانێ كوردى و به‌ره‌ف زمانێ ئینگلیزى بچین. پرسا زمانى پتر خه‌لكه‌ك ژ پرتووكخانه‌یان و خواندنێ دووركرییه‌.
كورت كرمانجى ئه‌گه‌رێن ڤێ دیاره‌ده‌یێ زۆرن لێ سیسته‌مێ په‌روه‌ردێ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كییه‌، هه‌رهه‌موو ئه‌گه‌ر پێدڤى دووڤچوون و ڤه‌كولینێنه‌، ئه‌ڤ دووڤچوون و ڤه‌كولینه‌ ژى پێدڤیی ب كارێ ته‌باییه‌، هه‌رهه‌موو ته‌خ و جوین پشكداریێ تێدا بكه‌ن هه‌تا دگه‌هنه‌ هنده‌ك چاره‌سه‌رییان.

موسه‌ده‌ق تۆڤى
باش ئه‌وه‌ مژارا خوه‌ ب گۆتنه‌كا زانایێ فره‌نسى (ڤۆلتێر 1694 ـ 1778) ده‌سپێ بكه‌ین ده‌مێ د په‌سنا رۆژنامه‌ڤانیێدا دبێژیت: (رۆژنامه‌ڤانى سازیه‌كه‌ كه‌س نكاریت وێ بشكێنیت، لێ ئه‌و جیهانێ دهه‌رفینیت دا كو جیهانه‌كا نوو دامه‌زرینیت). ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ په‌سنه‌ د ده‌مێ نهادا ژ هه‌موو سازیێن راگه‌هاندنێ بگریت، به‌رى نها ب چه‌ند ده‌ه ساله‌كان تنێ ژ رۆژنامه‌ڤانیێ دگریت، نموونێن دیرۆكى ژ شوونواران ل به‌رده‌ست كو د ده‌مێ خۆدا مینا رۆژنامه‌ڤانیێ بوونه‌، د گه‌ل په‌یدابوونا كاغه‌زێ ڤى ره‌نگێ رۆژنامه‌ڤانیێ وه‌راره‌ك باشتر ب خوه‌ڤه‌ دیتیه‌، وه‌ك ئه‌و پارچه‌ كاغه‌زا ناڤبه‌را سالێن 3750ـ 4000 پ. ز یا میسرى كو نها ل مۆزه‌خانا لۆڤه‌را پاریس هاتییه‌ پاراستن، یان رۆژناما ده‌سنڤیسا سه‌ر دیوارى (كین بان) یا چینى ل سالا 911 پ. ز یان به‌لاڤۆكا رۆژانه‌یا سه‌رده‌مێ یۆلیۆس قه‌یسه‌رى ل سه‌دسالییا ئێكێ به‌رى زایینى ل رۆما، هه‌تا دگه‌هیته‌ (پامفلێت) ل سه‌دسالێن ناڤین ل هنده‌ك وه‌لاتێن ئه‌ورۆپا رۆژئاڤا و به‌لاڤۆكا ده‌سنڤیسا باژێرێ ڤینیسیا ل سه‌دسالییا شازدێ زایینى كو ب (غه‌زه‌ته‌Gazzetta یه‌كى) دراڤێ وى سه‌رده‌مى دهاته‌فروشتن، له‌وما ژى ل وێرێ رۆژنامه‌ ب غه‌زه‌ته‌ دهاته‌ناڤكرن و و ئه‌ڤ په‌یڤه‌ د ناڤ چه‌ند زمانێن دیتردا ب هه‌مان رامان هاته‌بكارئینان .
ب داهینانا ئامێرێ چاپێ ل ده‌وروبه‌رێ سالا 1445 ژ ئالیێ یۆحه‌نا گۆتینبۆرگى (1400ـ 1468) و به‌رفره‌هبوونا كارێ كاغه‌زێ سه‌روبه‌رێ چاپكرنێ ب ره‌نگه‌كێ به‌رچاڤ به‌رفره‌هبوو، شیانێن به‌لاڤكرنا په‌رتووكان ب تیراژه‌كا ده‌هجاركى و پتر به‌رفره‌هبوون. پشتى وێ ب ده‌مه‌كى ل هنده‌ك وه‌لاتێن ئه‌ورۆپا ده‌ست ب چاپكرنا رۆژنامه‌یان هاته‌كرن. یه‌كه‌مین كارێ رۆژنامه‌ڤانیێ به‌رچاڤ ل رۆژا 1 گولانا (مایس)ا 1631دیار بوو ده‌مێ رۆژنامه‌یه‌ك ب ناڤێ گازیت (Gazetta) ژ ئالیێ تیۆدو فرانست رینۆدۆ (1586ـ 1653) هاتییه‌به‌لاڤكرن. به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌یان ژ ڤێ قوناغێڤه‌ ل پێشڤه‌چوونێ و وه‌رارێ دایه‌ چه‌ندین رۆژنامه‌ هاتنه‌به‌لاڤكرن، لێ شیانێن ده‌ركه‌تنا رۆژنامه‌كا رۆژانه‌ نه‌هاتنه‌پێش هه‌تا ل سالا 1661ێ یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا رۆژانه‌ ل باژێرێ لایبزكێ ئه‌لمانیا ب ناڤێ (Leipziger Zeingtu) هاتییه‌به‌لاڤكرن. ب ڤێ چه‌ندێ ژى ئه‌لمانیا پێش وه‌لاتێن جیهانێ كه‌ت د به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌كا رۆژانه‌دا و پشتى وێ نێزیكى چل سالان بریتانیا یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا خوه‌ یا رۆژانه‌ ب ناڤێ (دیلى كوران) ل سالا 1702ێ به‌لاڤكر.
سه‌دسالییا هه‌ژدێ ب ده‌سپێكا پێشڤه‌چوون و به‌لاڤه‌بوونا بله‌زا رۆژنامه‌ڤانیێ دهێته‌هژمارتن، سالا 1785 رۆژناما ب ناڤوده‌نگا بریتانى تایمس (The Times) هاته‌به‌لاڤكرن، هه‌تا سالا 1815 تنێ پێنج هزار دانه‌ لێ دهاتنه‌به‌لاڤكرن، ل نیڤا سه‌دسالییا نوزدێ ئه‌ڤ هژماره‌ گه‌هشته‌ 52 هزاران ل داویا سه‌دسالیێ گه‌هشته‌ 80 هزاران. هه‌ر دڤێ قوناغێدا سنوورێن كارێ رۆژنامه‌ڤانیێ به‌لاڤه‌بوون و گه‌هشتنه‌ كیشوه‌رێ ئاسیا و ل سالا 1784ێ ئینگلیزان رۆژنا غه‌زه‌تا كه‌لكه‌تا (Calcutta Gazetta) ل هندستانێ به‌لاڤكر. پشتى هێرشا فره‌نسا بۆ سه‌ر میسرێ ل سالا 1798 فره‌نسیان بۆ یه‌كه‌مین جار چاپخانه‌ ئینا میسرێ و دو رۆژنامه‌ ب فره‌نسى و یه‌ك ب عه‌ره‌بى ب ناڤێ (التنبیه‌) ب عه‌ره‌بى به‌لاڤكرن، د ناڤ سنوورێن ده‌وله‌تا ئوسمانیدا ل سالا 1825 ل باژێرێ ئزمیر یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ب زمانێ فره‌نسى و ل سالا 1832 ل سته‌نبۆلێ یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ب زمانێ تركیا ئوسمانى ب ناڤێ (تقویم وقائع) به‌لاڤكرن، پشتى ده‌ركه‌تنا فره‌نسیان ژ میسرێ رۆژنامه‌یێن وان ژى راوه‌ستیان، هه‌تا ل سالا 1828 محه‌مه‌د عه‌لى پاشای دووه‌مین رۆژناما عه‌ره‌بى ل میسرێ ب ناڤێ (الوقائع المصریه‌) به‌لاڤكرى، به‌لاڤبوونا رۆژنامان ژ پایته‌ختێ ده‌وله‌تا ئوسمانێ به‌ره‌ف پایته‌ختێن ویلایه‌تان كه‌ته‌ رێ و ل سالا 1869 یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا (عیراقێ) ل به‌غدا ب ناڤێ (الزورا‌و) هاته‌به‌لاڤكرن، یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ل مووسلێ ب ناڤێ (الموصل) ل 25حزیرانا 1885ى هاتییه‌به‌لاڤكرن، هندى په‌یوه‌ندى ب گه‌ل و وه‌لاتێن دیترێن ده‌ڤه‌را رۆژهه‌لاتێ ناڤینڤه‌ هه‌ى یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا ئیرانێ ل سالا 1851ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، سالا 1794 یه‌كه‌مین كۆڤارا ئه‌رمه‌نى ل باژێرێ مه‌دراس به‌لاڤكریه‌ و هه‌تا سالا 1796 به‌رده‌وامبوویه‌ و ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌رمه‌ن دبنه‌ ده‌هه‌مین ملله‌ت ل جیهانێ بووینه‌ خودانى رۆژنامه‌ڤانیا خوه‌ ل پێشیا ملله‌تێن وه‌ك ترك و فارس و عه‌ره‌بان بوون.
رۆژنامه‌ڤانى ئێك ژ گرنگترین ستوونێن شارستانیا هه‌ڤچه‌رخه‌، هۆنه‌ره‌كه‌ ب هۆكارێن باژێرڤانیێڤه‌ هاتییه‌گرێدان، و پتر ل باژێران به‌لاڤه‌دبیت. ژ پێداچوونا چوویى دیاردبیت كو رۆژنامه‌ڤانى به‌رهه‌مێ شارستانیێ و باژێرانه‌، ل باژێران ژى به‌رهه‌مێ حوكمدارییا سه‌ربه‌خوه‌ ئانكو ده‌وله‌تێ و شیانێن ئابوورى و ته‌كنیكیه‌، ب درێژیا دیرۆكێ و ب تایبه‌ت ژ چه‌رخێن ناڤین به‌ره‌ف ژوور كو رۆژنامه‌ڤانى په‌یدابوویه‌ و وه‌راركریه‌ كوردان نه‌ باژێر نه‌ ده‌وله‌ت و نه‌ژى شیانێن ئابوورى هه‌بوونه‌، نه‌ باژێرێن مه‌زن هه‌بوونه‌ كو ببنه‌ سه‌نته‌رێن بازرگانى و شیانێن ئابوورى و ته‌كنیكى لێ هه‌بن و رێخوشكه‌ر بن به‌رامبه‌ر ئافراندن و پێشكه‌تنێن نوو مینا چاپخانه‌ و رۆژنامه‌ڤانیێ، د هه‌مان ده‌مدا ئه‌گه‌ر هنده‌ك كوردێن خودان شیان ل باژێرێن مه‌زنێن ده‌وروبه‌ر هه‌بن چ وه‌ك زانایێن ئایینى یان خویندكارێن زانستێن ئایینى یان بازرگان و كاسبكار پتر د خه‌ما خوه‌ و خزمه‌تا زانستێن ئایینى یان ده‌سته‌لاتدارێن وان ده‌وله‌تاندا بوونه‌، نه‌ ژ وان كه‌سان بوونه‌ خوه‌دى هشیاریه‌ك نه‌ته‌وه‌یى بن و هزرێ ل كاره‌كێ مینا رۆژنامه‌ڤانیێ بكه‌ن، زێده‌بارى نه‌بوونا ئازادیێ، ژ به‌ر ڤان ئه‌گه‌ران دێ بینین په‌یدابوونا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى بچاڤ پرانیا ملله‌تێن ده‌ڤه‌رێڤه‌ دره‌نگتر په‌یدابوویه‌، ل ئاسته‌كى ئه‌م دكارێن بێژین كورد دوا ملله‌تێ مه‌زنێ رۆژهه‌لاتا ناڤینبوون بووینه‌ خوه‌دى رۆژنامه‌ڤانى.
ل داویا سه‌دسالییا هه‌ژدێ هژماره‌كا كه‌سایه‌تیێن كورد ژبه‌ر چه‌ندین ئه‌گه‌ران ل پایته‌ختێ ده‌وله‌تا ئوسمانى كۆمڤه‌بوون، ڤان كه‌سان شیانێن ئابوورى و ره‌وشه‌نبیرى هه‌بوون و خوه‌دى هه‌سته‌كا نه‌ته‌وه‌یى بوون، هزر ل خزمه‌تا گه‌لێ خوه‌ و به‌رى هه‌موویان ژى هزر ل به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌ڤانى و چاپكریێن كوردى دكر، لێ هه‌رچه‌نده‌ د وى سه‌رده‌میدا وانا شیانێن ئابوورى هه‌بوون و رێخۆشكه‌رێن ته‌كنیكى ژى مینا چاپخانه‌یان ل سته‌نبۆلێ هه‌بوون لێ ئه‌و ئازادیه‌ نه‌بوو ڤى كارى ئه‌نجامبده‌ن، له‌وما ژى هه‌ردو میرێن به‌درخانى ژ سته‌نبۆلێ هاتنه‌ قاهیره‌ پایته‌ختێ وه‌لاتێ میسرێ و ل وێرێ ده‌سپێكا دیرۆكا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى دانا و یه‌كه‌مین رۆژناما كوردى (كوردستان)ا دایك ل رۆژا 22 نیسانا 1898ێ ل وێ باژێرى به‌لاڤكر.
ل تیرمه‌ها 1908 شۆرشا ده‌ستوورى ل پایته‌ختێ ده‌وله‌تا ئوسمانى روودا، بهاره‌كا كورت د ژیانا كورداندا ده‌سپێكر پشتى وێ شۆرشێ كۆمه‌له‌ و رێكخراوێن ره‌وشه‌نبیرى و سیاسیێن كوردى هاتنه‌ دامه‌زراندن، رۆژناما )كورد تعاون و ترقى غزته‌سى( ژ ئالیێ كورد )تعاون و ترقى جمعیتى( ڤه‌ هاته‌به‌لاڤكرن، ب ڤێ چه‌ندێ به‌رۆكا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ژ ده‌رڤه‌ى سنوورێن ده‌وله‌تا ئوسمانى گه‌هشته‌ پایته‌ختێ ده‌وله‌تێ ده‌وله‌تێ و د ناڤبه‌را 1908ـ 1920ێ رۆژناما كوردستان خولا دووێ، كۆڤارا رۆژى كورد ل سالا 1913، كۆڤارا هه‌تاوى كورد، پشتى شه‌رێ جیهانیێ ئێكى كۆڤارا ژین ل سالا 1920 و رۆژناما كوردستان خولا سیێ 1920ل سته‌نبۆلێ هاتنه‌ به‌لاڤكرن، ب ڤێ چه‌ندێ ژى نه‌راوه‌ستا به‌ره‌ف پایته‌ختێن ویلایه‌تێن ئوسمانى چوو و ل سالا 1909 رۆژناما (په‌یمان) ل دیاربه‌كرێ و كۆڤارا (بانگى كورد) سالا 1914ێ ل به‌غدا هاتنه‌به‌لاڤكرن.

پشتى روودانا شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ دابه‌شكرنا كوردستانا ژێر ده‌سته‌لاتێ ئوسمانى ل سه‌ر سێ ده‌وله‌تێن (تركیا، عیراق، سوریا) یێن نوو دامه‌زراندى و پشتى كو ده‌وله‌تا كۆماریا تركیا ل 1923ێ هاتییه‌راگه‌هاندن، كورد ل باكوورێ كوردستانێ و تركیا ب یه‌كجارى ژ هه‌موو مافێن خوه‌ هاتنه‌ بێ باهركرن، نه‌تنێ رۆژنامه‌ڤانیا كوردى هاته‌قه‌ده‌غه‌كرن، به‌لكى رۆژنامه‌ و چاپكریێن پێشتر ژى هاتنه‌كۆمكرن و سوتن، ل سوریا و ئیرانێ ژى ب هه‌مان شێوه‌، تنێ ل باشوورێ كوردستانێ و عیراقێ و ژ ئه‌نجامێ ئه‌و پێكهاتنێن ناڤبه‌را حكومه‌تا مه‌لكیا عیراقێ و حكومه‌تا به‌ریتانیا و كۆمه‌لا ملله‌تان و ل ژێر باندۆرا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى ل باشوورێ كوردستانێ ب تایبه‌ت شۆرشێن شێخ مه‌حموودێ نه‌مر د ناڤبه‌را 1919ـ 1924 هه‌تا ئاسته‌كى رێ ل به‌ر هنده‌ك مافێن نه‌ته‌وه‌یى و ره‌وشه‌نبیرى بۆ كوردێن عیراقێ هاته‌ڤه‌كرن، د وارێ ره‌وشه‌نبیرى و په‌روه‌رده‌ییدا رێ ل به‌ر خواندنا كوردى ل قوناغا سه‌رتایى ل پارێزگه‌هێن هه‌ولێرێ و سلێمانیێ و هنده‌ك جهێن كه‌ركووكێ هاته‌ڤه‌كرن، د هه‌مان ده‌مدا رێ هاته‌دان بۆ چاپكرن و به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌ و كۆڤار و هنده‌ك په‌رتووكێن كوردى، هه‌ژیه‌ بێژین: به‌رى شه‌رێ جیهانی ب چه‌ند هه‌یڤه‌كان یه‌كه‌مین كۆڤارا كوردى ل به‌غدا ب ناڤێ (بانگى كورد) ل 1914ێ هاته‌به‌لاڤكرن، دسالێن شه‌ریدا و ده‌مێ له‌شكه‌رێ بریتانیا گه‌هشتیه‌ به‌غدا د ناڤبه‌را ئێكێ كانوونا دووێ 1918ـ 27 كانوونا دووێ 1919 رۆژنامه‌ك ب زمانێ كوردى ب ناڤێ (تێگه‌یشتنى راستى) ل به‌غدا به‌لاڤكر كو ب یه‌كه‌مین رۆژناما كوردى ل عیراقێ دهێته‌ نیاسین.
ب داویهاتنا شه‌رێ جیهانى و شكه‌ستنا یه‌كه‌مین حوكمداریا شێخ مه‌حموودێ نه‌مر (چریا دووێ 1918ـ حزیرانا 1919) ل سلێمانیێ، پشتى كو ئه‌فسه‌رێ ئینگلیزیێ كوردیزان و ره‌وشه‌نبیر میجه‌رسون ب سه‌ركردایه‌تیا له‌شكه‌ره‌كێ ئینگلیزى چوویه‌ د باژێرێ سلێمانیێ دا، به‌رى هه‌ر تشته‌كى هزر ل وێ چه‌ندێ كر د وارێ ره‌وشه‌نبیریدا خزمه‌تا باژێرى بكه‌ت، ل به‌راهیێ ژى زمانێ كوردى كره‌ زمانێ خواندنێ و چاپخانه‌ك ئینا باژێرى ل 29 نیسانا 1920ێ ده‌ست ب به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌كێ ب ناڤێ پێشكه‌وتن كر هه‌تا 27 تیرمه‌ها 1922ێ (118) هژمار ب ره‌نگێ هه‌فتیانه‌ ژ ڤێ رۆژنامێ هاتنه‌به‌لاڤكرن.
ب ڤى كارێ میجه‌رسونى ده‌سپێكه‌ك بۆ بزاڤا ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانى ل سلێمانیێ هاته‌دانان، ئه‌ڤ ده‌سپێكه‌ ده‌سپێك بوو بۆ هه‌مان بزاڤ ل سه‌رانسه‌رى كوردستانێ، گه‌له‌ك پێڤه‌نه‌چوو چه‌ند كۆڤار و رۆژنامه‌یێن دیتر ل سلێمانیێ هاته‌به‌لاڤكرن، د هه‌مان ده‌مدا ئه‌ڤ بزاڤه‌ ل به‌غدا ژى د وه‌رارێ دا بوو و ژ سلێمانیێ گه‌هشته‌ ره‌واندزێ و د ناڤبه‌را 25گولانا 1926ـ 23 تیرمه‌ها 1932ێ 24 هژمارێن كۆڤارا (زار كرمانجى) هاتنه‌ به‌لاڤكرن، ب به‌لاڤكرنا كۆڤارا رۆناكى) د ناڤبه‌را 24چ1 1935ـ 15 گولانا 1936ئه‌ڤ بزاڤه‌ گه‌هشته‌ هه‌ولێرى. هندیكه‌ پارێزگه‌ها كه‌ركووكێ یه‌ ژ ئالیێ رۆژنامه‌ڤانیڤه‌ ژ پارێزگه‌هێن دیترێن باشوورێ كوردستانێ كه‌ڤنتره‌، لێ دره‌نگتر ژ هه‌ولێرێ و سلێمانیێ رۆژنامه‌ڤانیا كوردى لێ په‌یدابوویه‌، یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ب ناڤێ (الحوادپ) ل 24 شباتا 1911 ل ڤێ باژێرى ب زمانێ تركیا ئوسمانى هاتییه‌به‌لاڤكرن، پشتى وێ چه‌ند رۆژنامه‌ كۆڤارێ دى هه‌ر ب تركى هاتینه‌ به‌لاڤكرن. به‌لێ ب به‌لاڤكرنا دو به‌رپه‌رێن كوردى زمان ژ رۆژناما (كه‌ركووك)ا تركى زمان ل سالا 1931 رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل ڤى باژێرێ كوردستانى ده‌سپێكریه‌.
دێ هێینه‌ سه‌ر مژارا سه‌ره‌كی رۆژنامه‌ڤانى ل ده‌ڤه‌را بادینان، گومانه‌ك تێدا نینه‌ پشتى هه‌موو پارێزگه‌هێن دى یێن باشوورێ كوردستانێ و گه‌له‌ك پارێزگه‌هێن عیراقێ رۆژنامه‌ڤانى گه‌هشتیه‌ پارێزگه‌ها دهۆكێ، یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ (الزورا‌و) ل عیراقێ ل 5 حزیرانا 1869ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، نێزیكترین پارێزگه‌ه بۆ دهۆكێ مووسله‌ كو هه‌تا سالا 1969ێ دهۆك ب خۆ پشكه‌ك بوو ژ ڤێ پارێزگه‌هێ یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ل مووسلێ ب ناڤێ (الموصل) ل ل 25 حزیرانا 1885ێ، نێزیكترین پارێزگه‌ها باشوورێ كوردستانێ بۆ دهۆكێ هه‌ولێره‌ یه‌كه‌مین كۆڤار ل سنوورێ پارێزگه‌ها هه‌ولێرێ ده‌ركه‌تى كۆڤارا (زاركرمانجى)بوو ئه‌وا ل 1926ێ ده‌ركه‌تى.

ئه‌م دكارین ئه‌گه‌رێن گیروبوونا رۆژنامه‌ڤانییێ ل ڤێ پارێزگه‌هێ د چه‌ند خاله‌كاندا به‌رچاڤبكه‌ین، هه‌موو ئه‌و خاله‌ د خاله‌كا سه‌ره‌كیدا هه‌ڤدگرن ئه‌و ژى سه‌روبه‌رێ شارستانى و باژێریى یه‌، وه‌ك ئاماژه‌ پێ هاتییه‌كرن رۆژنامه‌ڤانى به‌رهه‌مێ شارستانیه‌تێ و باژێرانه‌، د قوناغا په‌یدابوونا رۆژنامه‌ڤانیێدا ل سنوورێ نهایێ پارێزگه‌ها دهۆكێ نه‌ شارستانیه‌ت هه‌بوویه‌ و نه‌ژى باژێر هه‌بوونه‌، هه‌رده‌مێ ل هه‌رجهه‌كى ئه‌ڤ دویه‌ هه‌بوون، ئه‌ڤه‌ خواندنگه‌ه و خواندنا بلنده‌ و ته‌خا ره‌وشه‌نبیر و هزرڤان خوه‌دى شیان و شیانێن ئابوورى و ته‌كنیكى لێ هه‌نه‌، ب بوونا خالێن چوویى دێ پێدڤى ب ده‌سته‌لاته‌كێ خوه‌یى و ئازادیێ بى، هه‌موو ئه‌ڤه‌ رێخوشكه‌رن به‌رامبه‌رى په‌یدابوونا رۆژنامه‌ڤانیێ و هه‌موو ئه‌ڤێن چوویى ژى هه‌تا ده‌سپێكا سالێن هه‌فتییان ل سنوورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ یا نها نه‌بوون، باژێر ب رامانا دروستا باژێران نه‌بوون، باژێرێن مه‌یێن نها گوندێن مه‌زن بوون، سالا 1923 هژمارا خه‌لكێ دهۆكێ تنێ 2700كه‌س بوو، سالا 1947ێ تنێ 5621كه‌س بوو، سالا 1965ێ 8603 كه‌س بوو هێشتا گونده‌كێ مه‌زن بوو و ل سالا 1977ێ ئه‌ڤ هژماره‌ گه‌هشتیه‌ 36512كه‌سان ئانكو د ڤێ سالێدا دهۆك باژێره‌كێ بچووك بوویه‌. ژ ئالیێ ره‌وشه‌نبیریڤه‌ هه‌تا سالا 1951ـ 1952 تنێ خواندنگه‌هه‌كا سه‌ره‌تایى ل باژێرێ دهۆكێ و هه‌تا سالا 1950ێ ل سه‌رانسه‌رى پارێزگه‌ها دهۆكى یا نها نێزیكى(35) خواندنگه‌هێن سه‌رتایى هه‌بوون، ل سالا 1945ـ 1946 یه‌كه‌مین خواندنگه‌ها ناڤنجى ل دهۆكێ هاتییه‌ڤه‌كرن. د ڤى سه‌روبه‌ریدا چ گومان تێدا نینه‌ كو ته‌خا ره‌وشه‌نبیر ل ده‌ڤه‌رێ یا كێم بوویه‌ و ئه‌و كتا كێم ژى نه‌شیاینه‌ ل دهۆكێ یان جهێن دى یێن ده‌ڤه‌رێ كاره‌كێ ره‌وشه‌نبیرى ئه‌نجامبده‌ن، له‌وما به‌رێ وان كه‌تیه‌ جهێن دیترێن عیراقێ و شیانێن وان ل وان جهان دیاربوونه‌ وه‌ك دێ پاشتر دیاركه‌ین.
هه‌روه‌ك مه‌ گۆتى رۆژنامه‌ڤانى وه‌ك كریار گه‌له‌ك ب دره‌نگى گه‌هشتیه‌ بادینان، گه‌لۆ ژ چ ده‌مڤه‌ خه‌لكێ بادینان تێكه‌لى دگه‌ل رۆژنامه‌ڤانیێ هه‌بوونه‌…؟ یان ژ كه‌نگى وه‌ره‌ بادینى ب رۆژنامه‌ڤانیێ ئاشنا بووینه‌…؟ د به‌رسڤێدا ئه‌م دكارین بێژین هه‌مان فاكته‌رێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ گیروبوونا رۆژنامه‌ڤانیێ ل بادینان، ئه‌گه‌ر هندێ بوونه‌ ب دره‌نگى خه‌لكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ دگه‌ل رۆژنامه‌ڤانیێ ئاشناببن. ل دووڤ ژێده‌رێن به‌رده‌ست د سه‌رده‌مێ ده‌رچوونا رۆژناما (موصل)یا ئاماژه‌ پێكریدا ئه‌و رۆژنامه‌یه‌ گه‌هشتیه‌ ده‌ڤه‌رێ بادینان، چه‌ندین كه‌س د ڤێ رۆژنامه‌یێدا پشكدار بوونه‌ و سالانه‌ ئابونه‌یێن وێ ل جهێن وه‌ك دهۆك، ئامێدیێ، ئاكرێ و شنگالێ هاتینه‌كۆمكرن.. هه‌رچه‌نده‌ دبیت ئه‌ڤ رۆژنامه‌یه‌ ده‌ست به‌رپرسێن كارگێریێن ده‌ڤه‌رێ بن كو پرانیا وان ترك و بیانى بوون لێ ئه‌م دكارین بێژین هنده‌كان ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ژى ئه‌ڤ رۆژنامه‌یه‌ دیتینه‌ و خواندییه‌.
پشتى ڤێ رۆژنامه‌یێ د هژمارا 9 رۆژا 30 كانوونا دووێ 1909ێ یا رۆژناما (كرد تعاون و ترقى غزتسى) كه‌سه‌كى ب ناڤێ (ركانى زاده‌: سید محمد عصمت ێه) بابه‌ته‌ك ده‌رباره‌ى گرنگیا زانست و فێربوونى و سه‌روبه‌رێ خواندنگه‌هێن كوردستانێ به‌لاڤكریه‌. هندى په‌یوه‌ندى ب مژارا مه‌ ڤه‌ هه‌ى هزر بۆ هندێ دچیت ئه‌ڤ (ركانى زاده‌)یه‌ ژ عه‌شیره‌تا رێكانى بیت. هه‌روه‌سان كه‌سه‌كى ژ خه‌لكێ بادینانه‌ ب ناڤێ (زاخۆیى) نڤیسینه‌ك ل ژێر ناڤێ (ژ باژارییانرا) د هژمار 19 رۆژا 9 حزیرانا 1919 كۆڤارا ژین)ا سته‌نبۆلێ دا به‌لاڤكریه‌. پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا عیراقى ل سالا 1921ێ چ هۆكارێن هاریكار مینا بوونا باژێران، سه‌روبه‌رێ ئابوورى و ته‌كنیكى و ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى ل ده‌ڤه‌رێ نه‌بوونه‌ كو رێخوشكه‌ربن رۆژنامه‌ڤانى ل ده‌ڤه‌رێ په‌یدا ببیت، ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كى ئاسته‌كێ ره‌وشنبیریێ وه‌سان هه‌بیت كو ڤى كارى بكه‌ت دڤیا ل جهه‌كێ وه‌ك مووسلێ یان به‌غدا بكه‌ت، د ڤێ سه‌روبه‌ریدا هه‌تا داویا سالێن سیهان ژ سه‌دسالییا بیستێ چ ره‌نگه‌ چالاكیه‌ك ره‌وشه‌نبیرى یان رۆژنامه‌ڤانى ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ نه‌هاتییه‌كرن و نه‌ ژى خه‌لكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ ل جهێن دیترێن عیراقێ ئه‌نجامدایه‌.
ل داویا سالێن سیهان و ده‌سپێكا چلان هژماره‌ك ژ ده‌رچوویێن خواندگه‌هێن سه‌ره‌تایێن ده‌ڤه‌را بادینان ب مه‌ره‌ما به‌رده‌وامیدانێ ب خواندنا ل قوناغێن ناڤنجى و دواناڤنجى و خواندنگه‌هێن مامۆستایان و پاشتر ژ خواندنێن بلندتر مه‌ده‌نى و له‌شكه‌رى قه‌ستا مووسلێ و به‌غدا كرن، د ڤێ قوناغێدا به‌رى وێ ژى ب چه‌ند ساله‌كان ل سالا 1927 كۆمه‌لا خۆیبوون ل لبنانێ وه‌ك رێكخستنه‌ك نه‌ته‌وه‌یى كوردى هاتبوو دامه‌زراندن، ده‌سپێكا سالێن سیهان ژى مالباتا به‌درخانیان ل شامێ ب به‌لاڤكرنا یه‌كه‌مین هژمارا كۆڤارا هاوار ل 15 گولانا 1932ێ ده‌ست ب بزاڤه‌ك ره‌وشه‌نبیریا به‌ره‌فره‌ه كرن. د ڤێ قوناغێدا كۆمه‌لا هیوا ل سالا 1939ێ وه‌ك رێكخستنه‌ك نه‌ته‌وه‌یى كوردى هاتبوو دامه‌زراندن، د هه‌مان ده‌مدا ژى هنده‌ك چالاكیێن ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل به‌غدا وه‌ك به‌لاڤكرنا كۆڤارا گه‌لاوێژ 1939ـ 1949و به‌لاڤبوونا رۆژناما ژیان ل سلێمانیێ و یێن دهاتنه‌كرن، ڤان هه‌موو بزاڤێن ره‌وشه‌نبیرى و سیاسى باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر خویندكارێن ده‌ڤه‌را بادینان ل مووسلێ و به‌غدا هه‌بوون كو ب رێكا رێكخستنێن خۆیبوون و هیوا ل ڤان كۆڤار و رۆژنامه‌یێن كوردى نێزیك ببن و به‌لكى ب چه‌ند نڤیسینه‌كان پشكداریێ د به‌رپه‌رێن كۆڤار و رۆژنامه‌یێن ناڤبریدا بكه‌ن، دێ چه‌ند نموونه‌كان به‌رچاڤكه‌ین سادق به‌هائه‌دین (1918ـ 16 حزیران 1982) خویندكارێ دواناڤنجى بوو ل مووسلێ، سالا 1936ێ ب رێكا شه‌هید عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز هژماره‌كا رۆژناما (ژیان) گه‌هشتیه‌ وى ده‌مى خواندى و خواندى و خواندیه‌ڤه‌ یه‌كسه‌ر نامه‌ بۆ سه‌رنڤیسه‌رێ وێ هنارت و ژێ خواست وه‌ك ئابوونه‌ رۆژنامێ بۆ بهنێرنه‌ مووسلێ و ئه‌و ژى ل دووڤ داخوازا وى هاتن. كه‌سایه‌تیێ دهۆكى محه‌مه‌د سه‌عید مفتى د دیداره‌كێدا ڤه‌دگێریت: ل سالا 1937 بۆ خواندنا ناڤنجى ئه‌م چووینه‌ مووسلێ، ل سالا 1939ێ سه‌یدا سالح یوسفى داخواز ژ مه‌ كر ئه‌م بچینه‌ د رێزێن حزبا هیوا دا ب ڤى ره‌نگى یه‌كه‌مین شانا حزبا هیوا ل دهۆكێ هاته‌دامه‌زراندن، د به‌رده‌وامیا ڤه‌گێرانێن خوه‌دا ناڤبری دبێژیت:… به‌لاڤۆك و كۆڤار بۆ مه‌ ژ سوریێ دهاتن، كه‌سه‌ك ب ناڤێ مسته‌فا بۆتانى ژ سوریێ دهات بۆ مه‌ كۆڤارێن كوردى یێن لاتینى دئینان هه‌ر وى ژى ئه‌م فێرى لاتینى دكرین، پتر كۆمبوونێن خۆ و وه‌رگرتنا ده‌رسێن لاتینى مه‌ ل گه‌لیێ دهۆكێ هنده‌ك جاران ژى ل مالان دكرن.. ئه‌ڤه‌ ده‌سپێكا پشكداریا خه‌لكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ بوو د ناڤ به‌رپه‌رێن كۆڤارێن كوردیدا و د ڤى واریدا سالح یوسفى پێشه‌نگبوو یه‌كه‌مین كه‌س بوو ب هه‌لبه‌سته‌كێ ب ناڤێ (هیڤیا مه‌) پشكدارى د هژمار 39 رۆژا 15 شباتا 1942ێدا به‌لاڤكر، پشتى وى ژى گه‌نجێن وى سه‌رده‌مى وه‌ك شێخ مه‌مدوح بریفكانى، مه‌لا ئه‌نوه‌ر (مایى)، سالح روشدى، دلكولێ دوسكى، ئه‌لهویێ بێدوهى، ئه‌رمه‌غانى، ژاندار میرزه‌نگ به‌رهه‌مێن خۆ د كۆڤارا هاوار و پاشتر ژ رۆناهى یێن شامێدا به‌لاڤكرن. هه‌ر د ڤێ قوناغێدا هژماره‌ك ژ ره‌وشه‌نبیر و خویندكارێن ده‌ڤه‌را بادینان ئه‌نوه‌ر مایى، سالح یوسفى، تاهر روشدى و لاوێ به‌هدینى ب نڤیسینێن خۆ پشكدارى د به‌رپه‌رێن كۆڤارا (كه‌لاوێژ)ا به‌غدا داكرن. كار ب ڤێ چه‌ندى رانه‌وه‌ستا كۆڤارێن ئاماژه‌پێكرى ب به‌رفره‌هى ل مووسلێ و ده‌ڤه‌را بادینان به‌لاڤدبوون، ب راده‌كى وه‌ك ژێده‌ر ئاماژه‌پێدكه‌ت 99كه‌سان ژ لیوا مووسلێ و قه‌زایێن سنوورێ وێ ناڤێن وان د لیستا پشكدارێن (ئابوونه‌یێن) هاوارێدا هه‌بوون. هه‌ر دڤێ قوناغێدا كۆڤارا (گه‌لاوێژ)ا به‌غدا گه‌هشتیه‌ ده‌ڤه‌رێ، نوونه‌رێن فروشتنا وێ ل هنده‌ك قه‌زایێن بادینان هه‌بوون. ئه‌ڤ ره‌نگه‌ چالاكیه‌ هه‌تا داویا نیڤا ئێكى ژ سالێن چلان دبه‌رده‌وامبوون، لێ د نیڤا دووێداژ ئه‌گه‌رێ شكه‌ستنا شۆرشا بارزان 1943ـ 1945، هه‌لوه‌شیان یان ژى لاوازبوونا رێكخستنێن خۆیبوون و هیوا و نه‌مانا رۆژنامه‌ڤانیا به‌ردخانیان ل شامێ و بیروتێ، چ ره‌نگه‌ك ژ ڤان چالاكیێن خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ د رۆژنامه‌ڤانیا كوردیا به‌رچاڤ ناكه‌ڤیت.
رۆژنامه‌ڤانیا عه‌ره‌بیا عیراقێ درێكا مووسلێ را دگه‌هشته‌ ته‌خا خوانده‌ڤایا ده‌ڤه‌رێ ژبه‌ركو ب عه‌ره‌بى خواندبوو پتر شاره‌زایى د عه‌ره‌بیدا هه‌بوو ، لێ چ ژێده‌ر به‌رده‌ستێ مه‌نینن پتر پشته‌ڤانیا مه‌ بكه‌ت بۆ ڤێ چه‌ندێ. تنێ یا دهێته‌ زانین كو ئه‌نوه‌ر مایى د سالێن پێنجیاندا ب به‌رهه‌مێن خۆ پشكدارى د رۆژناما (صدى الروافد) یا مووسلى دا كریه‌ و پشتى شۆرشا 14 تیرمه‌ها 1958ێ پشكدارى د چه‌ند كۆڤار و رۆژنامێن وه‌ك (الپقافه‌ الجدیده‌، الزمان، البلاد، الراى العام، فتى العراقـ الموصلیه‌، نصیر الحقـ الموصلیه‌، الرایه‌ـ الموصلیه‌)دا كریه‌.
ل ڤێرێ پیدڤیه‌ پرسیاره‌كێ بكه‌ین ئه‌رێ د سالێن چلاندا كه‌سه‌كى ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ بزاڤه‌ك بۆ به‌لاڤكرنا كۆڤاره‌كێ یان رۆژنامه‌كێ نه‌كریه‌، د به‌رسڤێدا دبێژین: تنێ دهێته‌ڤه‌گێران كو ئه‌نوه‌ر مایى د ناڤبه‌را 1940ـ 1941ێدا ل به‌غدا هزر ل به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌كا هه‌یڤانه‌ یان وه‌رزى ب ناڤێ (المیزانـ ته‌رازى) و ب هه‌ردو زمانێن كوردى و عه‌ره‌بى كریه‌ و ئیمتیازا وێ ژى وه‌رگرتیه‌، لێ ژبه‌ر سه‌روبه‌رێ وى یێ دارایى و كه‌سه‌كى ژى پشته‌ڤانیا دارایى بۆ نه‌كریه‌، ئه‌ڤ هزره‌ نه‌هاتییه‌ بجهئینان.

دووه‌مین بزاڤا كه‌سه‌كى ژ خه‌لكێ بادینان بۆ به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌ یان كۆڤاره‌كى كربیت، بزاڤا محه‌مه‌د بریفكانى یه‌، ڤى كورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ ل 31 ئیلونا 1948 رۆژنامه‌ك ل به‌غدا ب زمانێ عه‌ره‌بى ب ناڤێ (الجبل) به‌لاڤكریه‌، ئه‌و ب خۆ خودان ئیمتیازێ وێ و محه‌مه‌د عه‌لى سعید رێڤه‌به‌رێ به‌رپرسێ وێ بوو، رۆژنامه‌ك سیاسى رۆژانه‌ بوو و به‌رده‌وام بوو هه‌تا ل 17 كانوونا دووێ 1954 ئیمتیازا وێ هاتییه‌هه‌لوه‌شاندن. هه‌ر ڤى كه‌سایه‌تیێ پارێزگه‌ها دهۆكێ هه‌تا سالا 1965ێ چه‌ند كۆڤار و رۆژنامه‌یێن عه‌ره‌بى به‌لاڤكرینه‌ و چه‌ند به‌رپه‌ره‌ك كێم ژى بۆ كوردى ته‌رخانكرینه‌. ئه‌ز دبێژم ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ بزاڤه‌ ب رۆژنامه‌ڤانیا ده‌ڤه‌را بادینان ژى نه‌هێنه‌ هژمارتن ب رۆلێ خه‌لكێ بادینان د رۆژنامه‌ڤانیێ و ده‌سپێكا كارێ وان د رۆژنامه‌ڤانیێدا دهێنه‌هژمارتن و ئه‌ز د وێ باوه‌رێدا مه‌ ئه‌گه‌ر د وى سه‌رده‌میدا هۆكارێن به‌رى نها مه‌ ئامه‌ژه‌پێكرین بۆ سه‌رهلدان و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیێ ل ده‌ڤه‌را بادینان هه‌بانه‌، ئه‌ڤ رۆژنامه‌یه‌ یان هنده‌ك ژ وان دا ل ده‌ڤه‌رێ به‌لاڤه‌بن.
پشتى شۆرشا 14 تیرمه‌ها 1958ێ ده‌لیڤێن پتر هاریكار بۆ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ هاتنه‌پێش ، ب پێداچوونه‌كا بله‌ز ب رۆژنامه‌ و كۆڤارێن ناڤبه‌را سالێن 1958ـ 1961ێ دێ بینین هژماره‌كا پتر ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ جهێ خوه‌ د به‌رپه‌رێن واندا كریه‌، لێ یه‌كه‌مین بزاڤا د ڤێ قوناغێدا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ رۆله‌ك گرنگ بۆ به‌لاڤكرنا رۆژنامه‌ك یان كۆڤاره‌كێ تێدا گێرابیت به‌لاڤكرنا رۆژناما (الحقیقه‌ـ راستى) بوو دناڤبه‌را 7 گولانا 1959ـ 3 نیسانا 1960ێ ژ ئالیێ جه‌رجیس فه‌تحوللا و ب هاریكاریا ئه‌نوه‌ر مایى، كو تنێ 24 هژمار ژێ هاتینه‌به‌لاڤكرن. هندى په‌یوه‌ندى ب بابه‌تێ مه‌ڤه‌ هه‌ى، ئه‌گه‌ر ئه‌م نه‌بێژین ئه‌ڤه‌ ژ پێنگاڤێن به‌راهیێ یه‌ بۆ رۆژنامه‌ڤانیا ده‌ڤه‌را بادینان، لێ ئه‌م دكارین بێى هیچ گومانه‌ك بێژین ئه‌ڤه‌ ره‌نگه‌ رێخوشكرنه‌كه‌ بۆ سه‌رهلدانا رۆژنامه‌ڤانیا ڤێ ده‌ڤه‌رێ، سه‌رنڤیسه‌ر و خودان ئیمتیازێ رۆژنامێ جه‌رجیس فه‌تحوللا كه‌سایه‌تیه‌كێ مه‌سیحیێ خه‌لكێ مووسلێ بوو لێ هه‌رده‌م یێ نێزیكى بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى بوو، رۆژنامه‌ ل مووسل دهاته‌چاپكرن كو نێزیكترین باژێره‌ بۆ ده‌ڤه‌را بادینان و ره‌نگه‌ سه‌نته‌ره‌كێ ره‌وشنبیرى ئابووریێ خه‌لكێ بادینان بوو، د هه‌مان ده‌مدا كه‌سایه‌تیه‌كێ ده‌ڤه‌را بادینان ئه‌نوه‌ر مایى رۆله‌ك گرنگ د به‌رهه‌ڤیان بۆ به‌لاڤكرنا رۆژنامێ و د نڤیسكارى و ئاماده‌كرنا به‌رپه‌رێن وى یێن عه‌ره‌بیدا هه‌بوو و سه‌رپه‌رشتیا تاكه‌ به‌رپه‌رێ وێ یێ كوردیدا دكر و پتریا بابه‌تێن وى به‌رپه‌رى ژى ژ نڤیسینا وى بوون، هه‌ژیه‌ بێژین ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا عیراقێ بوو به‌رپه‌ره‌كێ خۆ بۆ كوردى دیالێكتا خه‌لكێ بادینان ته‌رخانكرى، د هه‌مان ده‌مدا رۆژنامێ گرنگیه‌كا تایبه‌ت ددا ده‌نگ و باس و ئاریشه‌ یێن ده‌ڤه‌رێ.
بزاڤا پشتى (الحقیقه‌ـ راستى)هاتییه‌كرن و پتر سه‌روسیمایێن خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ تێدا دیار و ب دیالێكتا خۆجهیا بادینان هاتییه‌به‌لاڤكرن و ب یه‌كه‌مین كۆڤارا دیالێكتا كرمانجیا ژوورى ل عیراقێ د هێته‌هژمارتن به‌لاڤكرنا كۆڤارا رۆناهى بوو، یه‌كه‌م هژمارا رۆناهى ل مه‌ها چریا ئێكێ 1961ێ دوا هژمارا وێ هژمار 3 سالا 2 د مه‌ها ته‌باخا 1962ێدا هاتییه‌به‌لاڤكرن، د ڤى ژیێ كورتدا 11 هژمار د 9 به‌رگاندا هاتینه‌به‌لاڤكرن، خودان ئیمتیاز و سه‌ر نڤیسه‌رێ وێ حافز مسته‌فا قازى و كۆڤار ژى ژ مالێ چاپ و به‌لاڤدكر.
ئه‌م دكارین بێژین رۆناهى به‌رێ بنیاتیێ هه‌ره‌ موكمێ رۆژنامه‌ڤانیا ده‌ڤه‌را بادینانه‌ و د هه‌مان ده‌مدا ده‌سپێكا رۆژنامه‌ڤانیا دیالێكتا كرمانجیا باكووره‌ ل باشوورێ كوردستانێ و هه‌مان فاكته‌رێن وه‌ك هوكارێن په‌یدابوونێ و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیێ به‌رى نها مه‌ به‌رچاڤكرین هوكارێن هندێ بوونه‌ ئه‌ڤ كۆڤاره‌ ل ده‌رڤه‌ى سنوورێ جوگرافیێ پارێزگه‌هێ لێ ب هه‌مان گوڤه‌ر و دیالێكتا بادینا ن یا نها ده‌ركه‌ڤیت، خودان و سه‌رنڤیسكارێ وێ خه‌لكێ دهۆكێ، پرانیا نڤیسكارێن وێ د هژمارێن به‌راهیێدا گه‌نجێن نووپێگه‌هشتیێن بادینان بوون. سالا دووێ ژ ژیێ (رۆناهى) هه‌ڤده‌م بوو دگه‌ل ده‌سپێكرنا شۆرشا كوردستانێ ل ئه‌یلوولا 1961ێ و نه‌تنێ خه‌لكێ كوردستانێ كه‌ته‌به‌ر هێرشێن له‌شكه‌ریێن عیراقێ به‌لكێ ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ژى كه‌ته‌ به‌ر هێرش و دژایه‌تیێ و ده‌ست ب گرتنا رۆژنامه‌ و كۆڤارێن كوردى هاته‌كرن، پشتى روودانا كوده‌تا به‌عسیان ل شباتا 1963ێ ئه‌و كتا كێما ماى ژ كۆڤار و رۆژنامێن كوردى وه‌ك رۆناهى و هیوا و ژین ب ره‌سمى فه‌رمانا گرتنا وان هاته‌دان.
ل دووڤ پێداچوونا چوویى ئه‌م دكارین بێژین، سه‌ره‌راى هندێ كو هه‌تا ده‌سپێكا شۆرشا كوردستانێ ل ئه‌یلوولا 1961ێ ده‌ڤه‌را بادینان سنوورێ نهایێ پارێزگه‌ها دهۆكێ نه‌ جه و نه‌ خه‌لكه‌كێ به‌رهه‌ڤبوویه‌ بۆ په‌یدابوون و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیێ، لێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ چ وه‌ك پشكدارى د به‌رپه‌رێن كۆڤار و رۆژنامه‌یاندا چ ژى وه‌ك به‌لاڤكرنا كۆڤار و رۆژنامه‌یان یان كاركرن د نڤیسكارى و به‌لاڤكرنا واندا ل ده‌رڤه‌ى ده‌ڤه‌را خوه‌ هه‌تا ئاسته‌كى جهێ خوه‌كریه‌. ل ڤێرێ دێ پرسیاركه‌ین ئه‌رێ سه‌ره‌راى نه‌به‌رهه‌ڤیا جه و خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ بۆ په‌یدابوون و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیێ چ بزاڤ د ڤێ واریدا نه‌هاتینه‌كرن…؟ د به‌رسڤێدا و د ئه‌نجامێ دووڤچوونێ دێ بێژین كته‌كا بزاڤان د ڤى واریدا هاتییه‌كرن، لێ هه‌رئێك ژ وان پێدڤى ل سه‌ر راوه‌ستانه‌كێیه‌ بۆ نموونه‌:
ـ به‌لاڤۆكا ئاكرى 15 تیرمه‌ها 1950ـ 15 ئه‌یلوولا 1950.
ـ به‌لاڤۆكا سكرین: 3 هژمار ل بهار و هاڤین و پاییزا 1953ێ ژێ هاتینه‌به‌لاڤكرن. هه‌ردویان چ ره‌نگه‌ په‌یوه‌ندیه‌ك ب رۆژنامه‌ڤانیێ و رۆژنامه‌ڤانیا ده‌ڤه‌رێ ڤه‌ نینه‌.
ـ الغد: به‌لاڤۆكه‌كا ره‌وشه‌نبیرى گشتى بوو هژمارا ئێكێ ل زڤستانا 1958 و هژمارا دووێ و داویێ ل بهارا 1958ێ ژ ئالیێ دواناڤنجیا دهۆكێ ڤه‌ هاتینه‌ به‌لاڤكرن. هه‌تا نها من ئه‌ڤ كۆڤاره‌ نه‌دیتیه‌، لێ ئه‌ز دكارم بێژم ئه‌ڤ كۆڤاره‌ ده‌سپێكا ساده‌یا رۆژنامه‌ڤانیێ یه‌ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ، دیاره‌ د وى ده‌میدا ده‌نگڤه‌دانه‌ك هه‌بوویه‌ و خه‌لكێ پێشوازى لێكریه‌ و ب هیڤیبوونه‌ ببیته‌ كۆڤاره‌ك كوردى و ده‌سپێكه‌ك بۆ رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل بادینان، كۆڤارا هیوا د وێ سالێدا پێشوازى ل كۆڤارا (الغد)كریه‌ و گۆتیه‌: الغد: كۆڤارێكى ئه‌ده‌بیه‌ له‌ لایه‌ن قوتابیانى قوتابخانه‌ى سانه‌وى دهۆك به‌ زمانى عه‌ره‌بى …!!ده‌رئه‌چێت، هیوامان وایه‌ له‌ ژماره‌ دووه‌وه‌ به‌زمانى كوردى شێوه‌ى بادینانى خۆیان ده‌رى كه‌ن.
ـ به‌لاڤۆكا (الپقافه‌) دهێته‌كرن كو هژمارا وێ یا ئێكێ ل بهارا 1963ى و هژمارا 4 و داویێ ل بهارا 1964ژ ئالیێ خواندنگه‌ها ئاكرێ یا دووێ هاتینه‌به‌لاڤكرن و ل چاپخانا (الجمهوریه‌) ل مووسلێ د 28 به‌رپه‌راندا دهاته‌چاپكرن.
ـ ل ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سته‌لاتێ شۆرشێ ژى ل زڤستانا 1967ێ به‌لاڤۆكه‌ك ب ناڤێ (صوت كردستان ـ ده‌نگێ كوردستان) ب زمانێ كوردى و عه‌ره‌بى ژ ئالیێ لقێ ئێكێ پارتى دیموكراتى كوردستان ڤه‌ هاتییه‌به‌لاڤكرن و هه‌تا هژمارا 14 ل بهارا 1969به‌رده‌وام بوویه‌، ب ئامێرێ چاپا ده‌ستى دهاته‌تایپكرن و ب رونیویێ 150 دانه‌ ژێ دهاتنه‌راكێشان.
ـسالیێن 1970ـ 1980 قوناغه‌ك نوو بوو د دیرۆكا ده‌ڤه‌را بادیناندا، د ڤێ قوناغێدا پێكهاتنا 11 ئادارا 1970ێ ب سه‌ردا هات، خه‌لكه‌كێ كورد په‌روه‌ر ل پارێزگه‌هێ ده‌سته‌لات گرته‌ده‌ست، به‌رى پێكهاتنێ ژى ب چه‌ند هه‌یڤه‌كا ل 27 گولانا 1969 دهۆك ببوو پارێزگه‌ه، د ئه‌نجامێ هه‌ردو بۆیه‌راندا چه‌ندین ده‌لیڤێن هاریكار بۆ پێشڤه‌چوونا ره‌وشه‌نبیرى ل ده‌ڤه‌رێ هاتنه‌پێش، لێ هێژ هنده‌ك فاكته‌ر ل به‌ر سنگێ به‌لاڤبوون و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل بادینان هه‌بوون، بۆ نموونه‌:
ـ هێژ ئاستێ خواندن و نڤیسینا كوردى ل ده‌ڤه‌رێ یێ لاواز بوو و كته‌كا كێما خه‌لكێ به‌رهه‌مێن كوردى دخواندن، و یێن ب كوردى به‌رهه‌مێن ره‌وشه‌نبیرى بنڤیسین هێژ یا كێمتر بوو و ئه‌و كتا ژى ل ده‌رڤه‌ى سنوورێ پارێزگه‌هێ بوون ب تایبه‌ت ل به‌غدا.
ـ ره‌نگه‌ مه‌ركه‌زیه‌ته‌ك هه‌بوو كو هه‌موو چالاكیێن ره‌وشه‌نبیرى یێن سه‌ر ب حكومه‌تێ و یێن سه‌ر ب شۆرشا كوردستانێڤه‌ ژ سنوورێ به‌غدا نه‌ ده‌ردكه‌تن.
ـ ئاسته‌نگا هێژ كاریگه‌ر تر نه‌بوونا چاپخانه‌كى بوو ل پارێزگه‌ها دهۆكێ. به‌لێ سه‌ره‌راى ڤان ئاسته‌نگان د سالا به‌راهیێ یا پێكهاتنا 11 ئادارێدا بزاڤێن ده‌سپێكى بۆ كارێ رۆژنامه‌ڤانى ل ده‌ڤه‌رێ هاتنه‌ هاڤێتن، بزاڤا هه‌ره‌ سه‌ره‌كى و یا هه‌ره‌ پێدڤى بۆ رۆژنامه‌ڤانیێ ئینانا چاپخانه‌كێ بوو بۆ دهۆكێ، ئه‌و بوو ل 18 گولانا 1970 ره‌زامه‌ندى هاته‌وه‌رگرتن بۆ دانانا چاپخانه‌كێ ل دهۆكێ، و هه‌ر د وێ سالێدا ده‌ست ب كارێ چاپكرنێ كرن.
* د ڤێ هه‌یامێدا ره‌وشه‌نبیر و رۆژنامه‌ڤانێن بادینان ل به‌غدا و جهێن دیتر ب هژمارا خوه‌یا كێمڤه‌ بزاڤێن پێشڤه‌برنا رۆژنامه‌ڤانیا كوردىـ دیالێكتا كرمانجیا ژوورى دكرن، ژ ئه‌نجامێ وان بزاڤان رۆژناما هاوكارى یا به‌غدا و كۆڤارا برایه‌تى یا سه‌ر ب رۆژناما (التاخی)ڤه‌ پشكه‌ك تایبه‌ت ژ به‌رپه‌رێن خۆ ب نڤیسینێن ب دیالێكتا كرنامجیا ژوورى ته‌رخانكرن، كۆڤار و رۆژنامێن دى ژى كته‌كا بابه‌تێن كرمانجى ب تایبه‌ت بابه‌تێن ئه‌ده‌بى به‌لاڤدكرن.
* دیاره‌ ڤان به‌رپه‌رێن كێم تێرا پێدڤیاتیا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ژ رۆژنامه‌ڤانیێ نه‌دكر، له‌وما ژى هزر ل وێ چه‌ندێ كرن ئه‌و ب خۆ خوه‌دیێن رۆژنامه‌ڤانییا خۆ بن، هه‌رچه‌نده‌ بۆ ڤێ چه‌ندێ پێدڤى ب شیانێن دارایى بوون و ئه‌و شیانه‌ ژى د وى سه‌رده‌میدا دكێمبوون.
* كۆڤارا چیا: یه‌كه‌مین بزاڤ د ڤى واریدا هاتییه‌كرن بزاڤا به‌درخان سندى بوو ده‌مێ یه‌كه‌مین هژمارا كۆڤارا چیا ل چریا دووێ سالا 1970ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، ل هه‌ولێرێ هاتبووبه‌رهه‌ڤكرن و ل چاپخانا شاره‌وانى ل كه‌ركووكێ د (28) به‌رپه‌راندا هاتبووچاپكرن و گشت بابه‌تێن وێ ب كرمانجیا ژوورى بوون، لێ هژمارا دووێ هه‌ر ل هه‌ولێرێ هاتبوو به‌رهه‌ڤكرن ل چاپخانا دهۆكێ د (78)به‌رپه‌راندا هاتبوو چاپكرن و بابه‌تێن وێ ب هه‌ردوو دیالێكتان هاتبوونه‌ به‌لاڤكرن. ئه‌م دكارین بێژین چیا یه‌كه‌مین كۆڤارا كوردیه‌ ل دهۆكێ هاتییه‌چاپكرن و ب ڤێ چه‌ندێ پارێزگه‌ها دهۆكێ كه‌ته‌ د وارێ رۆژنامه‌ڤانیا كوردیدا، لێ هێژ ده‌م و كاودان د هاریكار نه‌بوون.
د چوار سالێن قوناغا به‌راهیێدا پارێزگه‌ها دهۆكێ ژ ئه‌نجامێ پێكهاتنا 11ێ ئادارێ ل ژێر ده‌سته‌لاتداریه‌كا كوردى و ره‌نگ ئازاد دژیا و ده‌سپێكا قوناغا ب پارێزگه‌هبوونا دهۆكێ بوو و بزاڤ دهاتنه‌كرن ده‌ڤه‌ر ژ هه‌موو ئالیانڤه‌ پێشڤه‌بچیت، ره‌وشه‌نبیرى ژى ئالیه‌ك گرنگ بوو پویته‌ك پێ دهاته‌دان، به‌رى هه‌ر تشتى خواندنا كوردى ل سه‌رانسه‌رى پارێزگه‌هێ و گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێن هێژ سه‌ر ب پارێزگه‌ها مووسلێ ژى ب به‌رفه‌رهى هاته‌بجهئینان و گه‌هشته‌ قوناغا ناڤنجى و به‌ره‌ف ژوور دچوو، هه‌ر د ڤێ قوناغێدا پارتى دیموكراتى كوردستان و رێكخراوێن جه‌ماوه‌ریێن سه‌ر ب وێڤه‌ وه‌ك مامۆستایان و لاوان و قوتابیان گرنگیه‌ك دا ئالیێ ره‌وشه‌نبیرى و دهه‌مان ڤێ قوناغێدا ل لقێ دهۆكێ ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كوردى هاته‌دامه‌زراندن كو كارێ وێ یێ هه‌ره‌ پێشین گرنگیدان بوو ب پێشڤه‌برنا ئه‌ده‌بیات و ره‌وشه‌نبیریا كوردى، ئه‌ڤ فاكته‌ره‌ هه‌موو د هاریكاربوون بۆ لڤاندن و پێشڤه‌برنا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل پارێزگه‌هێ، لێ دهه‌مان ده‌مدا هنده‌ك فاكته‌رێن به‌ریا نها مه‌ ئاماژه‌پێكرى ئاسته‌نگ بوو د به‌رامبه‌ر لڤاندن و پێشڤه‌برنا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل ده‌ڤه‌رێ. د ڤێ قوناغێدا زێده‌بارى كۆڤارا چیا یا ئاماژه‌پێكرى:
ـ تاكه‌ یه‌ك ژماره‌ ژ كۆڤارا ره‌وشه‌ن ژ ئالیێ رێڤه‌به‌ریا په‌روه‌ردا پارێزگه‌ها دهۆكێ ب كوردى و عه‌ره‌بى ل ئادارا 1972ێ هاته‌به‌لاڤكرن، ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌مین كۆڤاره‌ ل دهۆكێ هاتبیته‌به‌رهه‌ڤكرن و هه‌ر ل دهۆكێ هاتبیته‌چاپكرن و پرانیا نڤیسكارێن وى ژى ژ دهۆكێ بوون و ب تیراژا 2000دانه‌یان هاتبوو به‌لاڤكرن.
ـ لقێ ئێكێ پارتى دیموكراتى كوردستان د ناڤبه‌را 15/1/1971ـ 15/10/1971ێدا 17 هژمار ژ به‌لاڤۆكه‌كا ناڤخۆی حزبێ ب ناڤێ (التقدمـ پێشكه‌تن) ب زمانێ عه‌ره‌بى به‌لاڤكریه‌، 300دانه‌ ب ئامیرێ رونیۆیێ ژێ هاتینه‌راكێشان.
ـ لقێ دهۆكێ یێ ئێكه‌تیا مامۆستایێن كوردستانێ د ناڤبه‌را گولان و چریا دووێ 1973ێ 7 هژمارێن به‌لاڤۆكه‌كا هه‌یڤانه‌ ب زمانێ كوردى و عه‌ره‌بى د 16ـ 18 به‌رپه‌راندا ب ناڤێ هیڤى به‌لاڤكرینه‌، ب پێداچوونه‌كا ڤێ به‌لاڤۆكێ كو ل سه‌ر هاتییه‌نڤیسین به‌لاڤۆكه‌كا ره‌وشه‌نبیرى گشتى یه‌، ئه‌م دكارین بێژین سه‌ره‌راى دیزاین و چاپا وێ یا ساده‌ بۆ سه‌رده‌مێ خۆ كاره‌كێ باش بوویه‌.
ـ ل ئادارا 1973ێ به‌لاڤۆكه‌ك دیتر ب ناڤێ (چرایێ گه‌شـ المشعل الوچا‌و) ب كوردى و عه‌ره‌بى ژ ئالیێ ئێكه‌تیا قوتابیێن كوردستانێـ لقێ دهۆكێ هاتییه‌به‌لاڤكرن و هژمارا دووێ و داویێ ژێ ل هاڤینا 1974 ل سه‌رسنكێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، ئه‌ڤ به‌لاڤۆكه‌ ب ئامیرێ چاپا ده‌ستى هاتییه‌به‌رهه‌ڤكرن و ب رونیویێ 300 دانه‌ ژێ هاتینه‌ به‌لاڤكرن.
د ناڤبه‌را 1974ـ 1980ێ سه‌روبه‌ر ل كوردستانێ ب گشتى و پارێزگه‌ها دهۆكێ ب تایبه‌تى هاته‌گۆهارتن، ل ئادارا 1974ێ شه‌رى د ناڤبه‌را له‌شكه‌رێ عیراقێ و شۆرشا كوردستانێ ده‌سپێكرڤه‌، پرانیا خاكێ پارێزگه‌ها دهۆكێ ل ژێر ده‌سته‌لاتێ شۆرشێ بوو و ژ ئه‌نجامێ سه‌روبه‌رى له‌شكه‌رى ئابووریێ ده‌ڤه‌رێ نه‌ ل ده‌ڤه‌رێن رزگاركرى و نه‌ ژى ل ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سته‌لاتێ حكومه‌تێ چ ره‌نگه‌ چالاكیێن ره‌وشه‌نبیرى نه‌بوون. ل ئادارا 1975ێ ئه‌ڤ ساله‌ ب شكه‌ستنا شۆرشا كوردستانێ ب داویهات، سه‌روبه‌ر ب دروستى ل پارێزگه‌ها دهۆكێ هاته‌گۆهارتن، ده‌سته‌لات كه‌ته‌ده‌ست كه‌سانێن دژى بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى، ب هه‌موو شیانێن خۆڤه‌ دژایه‌تیا هه‌ر چالاكیه‌كێ دهاته‌كرن كرن بێهنا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى ژێ بهێت هیچ ده‌لیڤه‌یه‌ك ل به‌ر نڤیسكار و ره‌وشه‌نبیرێن ده‌ڤه‌رێ نه‌مان چالاكیه‌ك ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانى ئه‌نجام بده‌ن، ئه‌گه‌ر ئێكى ژ وان چالاكیه‌ك هه‌بوایه‌ ژى ل ده‌رڤه‌ى پارێزگه‌ها ب تایبه‌ت ل به‌غدا ئه‌نجامددا. د ڤێ ناڤبه‌رێدا ل سنوورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ د وارێ رۆژنامه‌ڤانیدا چ چالاكیه‌ك به‌رچاڤ نه‌هاتییه‌ئه‌نجامدان، ژبلى به‌لاڤكرنا چه‌ند به‌لاڤۆكه‌كان وه‌ك:
لاوانـ الشباب: به‌لاڤۆكه‌كا هه‌یڤانه‌ بوو ب كوردى و عه‌ره‌بى ژ ئالیێ لیژنا ره‌وشه‌نبیریا رێڤه‌به‌ریا لاوان ل پارێزگه‌ها دهۆكێ دهاته‌به‌لاڤكرن، ژ نیسانا 1975 هه‌تا داویا 1977ێ 17 هژمار ژێ ب ئامیرێ چاپێ و رونیو و ستێنسلێ هاتینه‌ به‌لاڤكرن
الشموع: كۆڤاره‌ك په‌روه‌رده‌یى ره‌وشه‌نبیرى بوو، ل سالا 1977ێ تنێ ئێك هژمار ب زمانێ عه‌ره‌بى ژ ئالیێ خواندنگه‌ها مامۆستایێن سه‌ره‌تایى یا دهۆكێ هاتییه‌به‌لاڤكرن.
الغد المشرق: به‌لاڤۆكه‌كا ده‌ورى بوو ژ ئالیێ لیژنا راگه‌هاندنێ یا هه‌وا نه‌هێلانا نه‌خوینده‌واریێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ دهاته‌به‌لاڤكرن، د ناڤبه‌را پاییزا 1978ـ پاییزا 1979ێدا 9 هژمار ژێ هاتینه‌به‌لاڤكرن.
ئه‌گه‌ر هه‌لسه‌نگاندنه‌كا قوناغا ناڤبه‌را 1970ـ 1980بكه‌ین، ئه‌م د كارین بێژین د هه‌ردو سه‌رده‌مێن وێ دا په‌یدابوون و وه‌رارا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل پارێزگه‌ها دهۆكێ هێژ د قوناغا ده‌سپێكه‌كا ساده‌دا بوو، هه‌مان فاكته‌رێن پێشتر مه‌ ئاماژه‌ پێكرى ئاسته‌نگ بوونه‌ د رێكا وێ دا، ئه‌و بزاڤێن هاتینه‌كرن بزاڤێن كه‌سى بوونه‌ و هنده‌ك كه‌سێن دلسۆژ مفا ژ شیانێن خۆ و جهێ كارێ خۆ وه‌رگرتیه‌ و هنده‌ك پێنگاڤ د ڤى واریدا هاڤێتینه‌.
قوناغا ناڤبه‌را 1980ـ 1990ێ چه‌ند تایبه‌تمه‌ندیێن خۆ هه‌نه‌ وه‌ك:
– د ڤێ قوناغێدا كۆمه‌كا مه‌زنا ده‌رچوویێن خواندنا كوردى یا ده‌سپێكا سالێن هه‌فتییان گه‌هشتنه‌ قوناغا ئاماده‌یى و به‌ره‌ف ژوور چوون، هه‌موو حه‌ژێكه‌رێن ئه‌ده‌بیات و ره‌وشه‌نبیریا كوردى و هژماره‌كا باش ژى ده‌ست ب نڤیسینێ بۆ كۆڤار و رۆژنامه‌یێن كوردى ئانكو د ڤێ قوناغێدا ته‌خه‌كا كوردیزان و كوردیخوینان یا گه‌له‌ك پتر ژ ته‌خا ده‌سپێكا سالێن هه‌فتییان هاتنه‌ د مه‌یدانێدا.
– د ڤێ قوناغێدا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى ئه‌وا ژ چوار سالێن داویێ یێن سالێن هه‌فتییان ده‌سپێكریه‌ڤه‌ د گه‌شبوونه‌كا به‌رچاڤدا بوو، كادر و ئالیگرێن وێ كو پتریا وان ژ وان گه‌نجان بوون یێن د خالا چووییدا مه‌ ئاماژه‌ پێكرین چ ل ده‌ڤه‌رێن ژێرده‌سته‌لاتێ شۆرشێ و چ ل ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سته‌لاتێ حكومه‌تێ ناڤتێدانه‌كا به‌رچاڤا ره‌وشه‌نبیرى و بزاڤا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى دكرن.
– چ ژ ئه‌نجامێ شه‌رێ عیراقێ ئیرانێ 1980ـ 1988ێ بیت، چ ژ ئه‌نجامێ بهێزبوون و وه‌رارا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردى بیتن ئه‌و فشارا ل نیڤا دووێ ژ سالێن هه‌فتییان ل سه‌ر ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانیا كوردى سڤكتر لێكر، د ئه‌نجامدا هژماره‌كا پترا رۆژنامه‌ و كۆڤارێن كوردى ل به‌غدا و باژێرێن دیتر ده‌ركه‌تن.
– دامه‌زراندنه‌ڤا ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد ل داویا 1978ێ و ب تایبه‌ت ڤه‌كرنا لقێ دهۆكێ ل كو هژماره‌كا نڤیسكارێن ده‌ڤه‌رێ و هژماره‌كا زۆرا گه‌نجێن د خالا ئێكێدا ئاماژه‌ پێ هاتییه‌كرن رێخوشكرنه‌كا دیتر بوو ل به‌ر ده‌سپێكرنه‌ڤه‌ یان ڤه‌ژاندنا بزاڤا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل پارێزگه‌هێ.
ئه‌م دكارین ڤێ قوناغا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ل سنوورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ ل سه‌ر دو ره‌نگان پولینبكه‌ین:
ـ رۆژنامه‌ڤانیا ده‌ڤه‌رێن رزگار كرى: هندیكه‌ ئه‌ڤ ره‌نگێ رۆژنامه‌ڤانیێ یه‌ كۆمه‌كا به‌لاڤۆكانه‌ ب چاپ و دیزاینه‌كا زۆر ساده‌ هنده‌ك جاران ب ده‌ستى و كوپیكرنێ ب كاربونى و ب تیراژه‌كێ كێم هنده‌ك جاران 6ـ 15 دانه‌یان ژ ئالیێ حزبێن سیاسیێن كوردستانێ یێن پشكدار د شۆرشێدا ل ده‌ڤه‌رێن رزگاركرى و د ناڤ په‌نابه‌رێن كورد ل ده‌رڤه‌ى كوردستانێ و هنده‌ك جاران ژى ل ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سته‌لاتێ حكومه‌تێ د هاتنه‌به‌لاڤكرن. به‌رچاڤترینا ڤان به‌لاڤۆكان به‌لاڤۆكا مه‌تین بوو، كو ل به‌راهیێ ب 6 به‌رپه‌ران دهاته‌چاپ و به‌لاڤكرن، پاشتر هژمارا به‌رپه‌رێن وێ ل زێده‌هیێ دا هه‌تا ل بهارا 1988ێ گه‌هشتیه‌ 20 به‌رپه‌ران و تیراژا وێ ژ 200دانه‌یان دناڤبه‌را 1985ـ 1988ێ گه‌هشته‌ 1400 دانه‌یان، ڤێ به‌لاڤۆكێ هند ب به‌رفره‌هى جهێ خۆ كر، پشتى سه‌رهلدانێ به‌رى هه‌ر تشته‌كى هزر ل به‌لاڤكرنا وێ وه‌ك كۆڤاره‌ك هاته‌كرن و هه‌تا نها ژى یا به‌رده‌وامه‌ و بوویه‌ ئێك ژ سیمایێن دهۆكێ.
رۆژنامه‌ڤانیا ناڤ باژێران
داویا سالێن هه‌فتییان و ده‌سپێكا هه‌شتیان چه‌ند فاكته‌ره‌كێن هاریكار بۆ گه‌شبوونا رۆژنامه‌ڤانیێ ل ده‌ڤه‌رێ هاتنه‌پێش، د هه‌مان ده‌مدا ژى هنده‌ك فاكته‌رێن دى بوونه‌ ئاسته‌نگ د رێكا رۆژنامه‌ڤانیێدا ل ده‌ڤه‌رێ و ئاسته‌نگێن هه‌ره‌ سه‌ره‌كى ژى سه‌روبه‌رێ سیاسى و شیانێن ئابوورى بوون، سه‌ره‌راى ڤى سه‌روبه‌رى خه‌لكه‌كى ب تایبه‌ت ته‌خا نڤیسكار و ره‌وشه‌نبیرێن ده‌ڤه‌رێ هزر ل ڤێ چه‌ندێ دكر و پێنگاڤ بۆ دهاڤێتن پێنگاڤا به‌راهیێ كۆڤارا په‌یڤ بوو:
په‌یڤ: پشتى كونگرێ پێنجێ یێ ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد ل ئه‌یلوولا 1978ێ هاتییه‌گرێدان، ل 6 چریا دووێ 1978 ده‌سته‌كا نوو بۆ لقێ دهۆكێ هاته‌هه‌لبژارتن، ڤێ ده‌سته‌كێ هزر ل به‌لاڤكرنا كۆڤاره‌كێ كر كو به‌رهه‌مێن نڤیسه‌رێن پارێزگه‌هێ هه‌مبێز بكه‌ت، ئاسته‌نگا سه‌ره‌كى د وى ده‌میدا موله‌تا به‌لاڤكرنا كۆڤارێ بۆ لقێ دهۆكێ نه‌ دهاته‌دان، ژ ناچارى ده‌سته‌كا كارگێریا لقێ دهۆكێ بریار دا كۆڤار ب ره‌نگێ كۆمه‌له‌ به‌رهه‌مه‌كان ژ به‌رهه‌ڤكرنا ئه‌حمه‌د عه‌بدوللا زه‌رۆى كو وى ده‌مێ سه‌رۆكێ لقێ دهۆكێ بوو بێته‌به‌لاڤكرن و سه‌ر بێته‌نڤیسین ب هاریكاریا ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد لقێ دهۆكێ هاتییه‌چاپكرن. به‌رهه‌م هاتنه‌كۆمكرن و موله‌تا چاپێ هاته‌وه‌رگرتن و دراڤێ پێویست بۆ چاپكرنێ و كه‌سێ شاره‌زا بۆ سه‌رپه‌رشتیا چاپێ ل به‌غدا هاتنه‌دابینكرن و ل رۆژا 9 شباتا 1980ێ سێ هزار دانه‌یێن كۆڤارا په‌یڤ ژ چاپخانا (الحوادپ)ا به‌غدا ب چاپه‌كا جوان و دیزاینه‌كا هه‌ژى هاتنه‌به‌لاڤكرن و پێشوازیا خه‌لكێ پارێزگه‌هێ ل (په‌یڤ)ێ ل ئاسته‌كى بوو د دو هه‌فتیێن به‌راهیێدا ل دو په‌رتووكخانێن دهۆكێ یێن وى سه‌رده‌مى 750دانه‌ ژێ هاتنه‌ فروشتن. پشتى ده‌مه‌كێ كورت به‌رهه‌ڤى بۆ هژمارا دووێ هاتنه‌كرن، به‌رهه‌م هاتنه‌ كۆمكرن و نڤیسین د ئێك ده‌فته‌رێدا و هاتنه‌هنارتن بۆ رێڤه‌به‌ریا چاپه‌مه‌نیان ل به‌غدا ژ بۆ وه‌رگرتنا موله‌تا به‌لێ نه‌هاتنا ره‌زامه‌ندیێ ل سه‌ر چاپكرنا وێ و ده‌سپێكرنا شه‌رێ عیراقێ و ئیرانێ و ژێك دووركه‌تنا ئه‌ندامێن ئێكه‌تیا نڤیسه‌ران و پتر دژوار بوونا كاودانێن سیاسى و چه‌ند ئه‌گه‌رێن دى بوونه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ (په‌یڤ)ه‌ ئێكانه‌ بمینیت، هه‌تا پشتى سه‌رهلدانێ (په‌یڤ)ا نوو ژ هژمارا ئێكێ ڤه‌ ده‌سپێكره‌ڤه‌.
ده‌نگێ مه‌: دووه‌مین بزاڤا د ڤى واریدا ل دهۆكێ هاتییه‌ئه‌نجامدان به‌لاڤكرنا كۆڤارا (ده‌نگێ مه‌) بوو، كۆڤاره‌ك ره‌وشه‌نبیرى وه‌رزى بوو ژ ئالیێ كۆمه‌كا نڤیسه‌ر و ئه‌دیبێن گه‌نج ئه‌و ژى مینا (په‌یڤ)ێ دهاته‌ئاماده‌كرن و به‌لاڤكرن، وان ب خۆ مه‌زاختیێ چاپكرنێ دابیندكر، تنێ هژمارا 4 ب هاریكاریا ئه‌مانه‌تا گشتیا ره‌وشه‌نبیرى لاوان ل ده‌ڤه‌را ئوتونومى هاتییه‌چاپكرن، كۆڤاره‌كا ده‌وله‌مه‌نده‌ ب ناڤه‌رۆكێ خۆ، هژمارا ئێكێ ل هاڤینا 1985، دووێ ل پاییزا 1985، سیێ ل سالا 1987 و چوارێ و داویێ ل سالا 1989ێ هاتینه‌به‌لاڤكرن.
اپرا الوگن: د ڤێ قوناغێدا بزاڤه‌كا دیتر د وارێ رۆژنامه‌ڤانیدا ل دهۆكێ هاته‌هاڤێتن ئه‌و ژى به‌لاڤكرنا كۆڤاره‌كا ره‌وشه‌نبیرى وه‌رزى بوو ب ناڤێ (اپراـ الوگن) ژ ئالیێ یانه‌یا نوهه‌درا یا جڤاكى ل دهۆكێ ب هه‌ردو زمانێن عه‌ره‌بى و سریانى، یه‌كه‌م هژمارا وێ ل ته‌باخا 1986ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، تایبه‌تمه‌ندیا ڤێ كۆڤارێ د وێ چه‌ندێدایه‌ یه‌كه‌مین كۆڤاره‌ ل سنوورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ ب زمانێ سریانى دهێته‌به‌لاڤكرن، د هه‌مان ده‌مدا یه‌كه‌مین كۆڤاره‌ موله‌تداى جڤاكیڤه‌ بێته‌ به‌لاڤكرن، هه‌تا سه‌رهلدانا 1991ێ به‌رده‌وام بوویه‌.
ده‌ملده‌ست پشتى سه‌رهلدانا بهارا 1991ێ شۆرشه‌كا ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانى سه‌رانسه‌رێ ده‌ڤه‌رێن ئازادێن باشوورێ كوردستانێ ڤه‌گرت، ڤێ شۆرشێ ب هێز و شیانه‌كا مه‌زنڤه‌ سنوورێن پارێزگه‌ها دهۆكێ ڤه‌گرتن، ئه‌و هێز و شیانێن سه‌رده‌مێ رژێمێ ده‌لیڤا خۆ نه‌ ددیت بێنه‌ مه‌یدانا ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانى دگه‌ل ئه‌و هێز و شیانێن د ناڤ شۆرشا كوردستانێدا لێ ژ ئه‌نجامێ چه‌ندین ئاسته‌نگان نه‌ دكارین رۆلێ خۆ د مه‌یدانا ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانیدا بگێرن گه‌هشتنه‌ هه‌ڤ و ب هه‌ڤرا ده‌ست ب سه‌رهلدانه‌كا ره‌وشه‌نبیرى كرن، ئه‌و فاكته‌رێن به‌ریا نها مه‌ ئاماژه‌پێكرى كو دبوونه‌ ئاسته‌نگ د رێكا كارێ رۆژنامه‌ڤانیدا ل پارێزگه‌ها دهۆكێ ژناڤچوون، تنێ ئاسته‌نگا مه‌زن ما ل به‌ر سنگێ ڤى كارى نه‌بوونا چاپخانه‌یان بوو ل دهۆكێ، ئه‌ڤ ئاسته‌نگه‌ ل نیڤا دووێ ژ سالێن نوتانڤه‌ به‌ره‌ف چاره‌سه‌ركرنێ چوو، ل به‌ریا ڤێ چاره‌سه‌ریێ ئه‌ڤ ئاسته‌نگه‌ ب دو رێكان هاته‌لادان، ئه‌و ژى هنده‌ك ژ وان رۆژنامه‌ و كۆڤاران یێن د وى سه‌رده‌میدا ده‌ردكه‌تن وه‌ك به‌لاڤۆكان ب ئامیرێ چاپا ده‌ستى و پاشتر ژى ب كومپیوته‌رى دهاتنه‌چاپكرن و ب رێكا رونیو و ستێنسل و فوتوستێنسلێ دهاتنه‌چاپكرن، هنده‌ك ژى ل دهۆكێ دهاتنه‌دیزاینكرن گه‌نجێن دلسۆژ رێكا هه‌ولێرێ دگرته‌به‌ر و گه‌له‌ك جاران ئه‌ڤ رێكه‌ پتر ژ ده‌ه ده‌مژمێران بوو و ده‌مێ دگه‌هشتن یه‌كسه‌ر به‌ره‌ف چاپخانه‌یێ دكه‌تنه‌ رێ كۆڤار یان رۆژنامه‌ چاپدكر و به‌ره‌ف دهۆكێ د زڤرینه‌ڤه‌.
قوناغا سه‌رهلدانێ كو یه‌كه‌مین سه‌رده‌م بوو د دیرۆكا كورداستانێدا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ب ئازادى و دوور ژ سانسۆرێ و گه‌فێن ده‌وله‌تێ و بێ ترس ده‌ردكه‌ت چه‌ندین تایبه‌تمه‌دیێن خۆ هه‌نه‌، ژ وانا:
• ره‌وشه‌نبیر، نڤیسكار و رۆژنامه‌ڤانێن كورد یه‌كه‌مین جار بوو ڤێ ئازادیێ ب خۆڤه‌ دبینن، ئه‌ڤ سه‌قایێ ئازاد هانده‌ر بوو كو ئه‌و ژى هه‌موو شیانێن خۆ د ڤى واریدا دیاربكه‌ن و پرانیا وان ژى ب تایبه‌ت د دو سالێن به‌راهیێدا ب گیانه‌كێ پێشمه‌گایه‌تى و خۆبه‌خش كاردكر.
• ئه‌ڤ سه‌قایێ ئازاد دگه‌ل بوونا هه‌ڤركیا حزبیا هنده‌ك جاران نه‌ره‌وا ژى بوونه‌ ئه‌گه‌رێ وێ چه‌ندێ هه‌موو حزبێن كوردستانیێن سه‌ر مه‌یدانا پارێزگه‌ها دهۆكێ و گه‌له‌ك جاران رێكخراو و كۆمه‌له‌یێن سه‌ر ب وانڤه‌ رۆژنامه‌ یان كۆڤار چ نه‌بیت به‌لاڤۆكا خوه‌ ل سنوورێ پارێزگه‌ها دهۆكێ هه‌بیت.
• ئه‌ڤ سه‌قایه‌ هاریكار بوو گه‌له‌ك ژ رێڤه‌به‌رى و فه‌رمانگه‌هێن ده‌وله‌تێ ژى ده‌ست ب به‌لاڤكرنا كۆڤارێن تایبه‌ت ب خۆ بده‌ن.
• یا گرنگ د ڤى سه‌ربوریدا گه‌شبوون و پێشڤه‌چوونا رۆژنامه‌ڤانیا كوردىـ دیالێكتا كرمانجیا ژوورى بوو، كو یه‌كه‌مین جار بوو د دیرۆكێدا ئه‌ڤ دیالێكته‌ ڤێ ده‌لیڤا هاریكار بۆ پێشڤه‌چوونا خۆ ببینیت و ببیته‌ زمانێ رۆژنامه‌ڤانى و سازیێن دیترێن راگه‌هاندنى.
ئه‌م دكارین قوناغا پشتى سه‌رهلدانێ ژى ب سه‌ر دو قوناغاندا دابه‌شبكه‌ین:
– قوناغا سه‌رهلدانا 1991ـ شه‌رێ ئازادكرنا عیراقێ ل نیسانا 2003ێ.
– قوناغا نیسانا 2003 و هه‌تا نها.
ئه‌نجام
د ڤێ پێداچوونێدا ئه‌م دكارین چه‌ند ئه‌نجامه‌كان ده‌سنیشانبكه‌ین:
– هه‌مان ئه‌گه‌ر و فاكته‌رێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ گیرووبوونا به‌لاڤبوونا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ب چاڤ یا ملله‌تێن ده‌وروبه‌رڤه‌، ئه‌گه‌رێ گیرووبوونا په‌یدابوونا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى بوون ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان.
– هه‌ر ژ ده‌سپێكا سه‌دسالییا بیستێ ڤه‌ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ره‌نگه‌ ئاشناییه‌ك ئه‌و ژى كێم و لاواز دگه‌ل رۆژنامه‌ڤانیێ و پاشتر رۆژنامه‌ڤانیا كوردى هه‌بوویه‌.
– ژ ده‌سپێكا سالێن چلان ژ سه‌دسالییا بیستێ ره‌وشه‌نبیرێن كورد ب دروستى كه‌تینه‌ وارێ نڤیسین و پشكداریێ د رۆژنامه‌ڤانیا كوردى دا.
– یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ ژ ئالیێ كه‌سایه‌تیه‌كێ خه‌لكێ به‌هدینانڤه‌ هاتبیته‌ به‌لاڤكرن رۆژناما (الجبل) یا رۆژانه‌ بوو، ئه‌وا ژ ئالیێ محه‌مه‌د بریفكانى ڤه‌ د ناڤبه‌را 31 ئیلوونا 1948ـ 17 كانوونا دووێ 1954ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن.
– به‌لاڤۆكا الغد: یه‌كه‌مین كۆڤاره‌ چاپكرى ژ ئالیێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ و سازیه‌كا ده‌ڤه‌رێ (دواناڤنجیا دهۆكى) و ل ده‌ڤه‌رێ ب خۆ هاتبیته‌ به‌رهه‌ڤكرن، ل زڤستان و بهارا 1958ێ دو هژمار ژى ل مووسلێ هاتینه‌چاپكرن، ب هزرا من ئه‌ڤه‌ ده‌سپێكا ساده‌یا كارێ رۆژنامه‌ڤانیه‌ ل ده‌ڤه‌رێ.
– رۆژناما (الحقیقه‌ـ راستى) یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یه‌ ل نێزیكترین سه‌نته‌ر بۆ ده‌ڤه‌را به‌هدینان هاتبیته‌به‌لاڤكرن، خولكێ ده‌ڤه‌رێ پێڤه‌ هه‌بیت و گرنگى ب ده‌ڤه‌رێ دابیت به‌رپه‌ره‌ك یان كێمتر بۆ دیالیكتا ده‌ڤه‌رێ ته‌رخانكربیت.
– رۆناهى: چریا ئێكێ 1960ـ ته‌باخا 1962ێ یه‌كه‌مین كۆڤارا كوردى یه‌ ب دیالێكتێ كرمانجیا ژوورى ل عیراقێ و باشوورێ كوردستانى و ژ ئالیێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌را به‌هدیناڤه‌ هاتبیته‌ به‌لاڤكرن به‌لێ ل ده‌رڤه‌ى سنوورێ جوگرافیێ ده‌ڤه‌رێ.
– چیا یه‌كه‌مین كۆڤارا كوردى یه‌ ژ ئالیێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێڤه‌ به‌لێ ل ده‌رڤه‌ى ده‌ڤه‌رێ هاتبیته‌ به‌رهه‌ڤكرن و هژمارا وێ یا دووێ ل 1971ێ ل چاپخانا دهۆكێ هاتییه‌چاپكرن. ئه‌ڤه‌ دێ بیته‌ یه‌كه‌م كۆڤار ل ده‌ڤه‌رێ دهێته‌چاپكرن، به‌لێ به‌رهه‌ڤكرنا وێ ل ده‌رڤه‌ى سنوورێ ده‌ڤه‌رێ بوو.
– تاكه‌ هژمارا كۆڤارا ره‌وشه‌ن ئه‌وا ژ ئالیێ رێڤه‌به‌ریا په‌روه‌ردا پارێزگه‌ها دهۆكێ ب كوردى و عه‌ره‌بى ل ئادارا 1972ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن، یه‌كه‌مین كۆڤاره‌ ل دهۆكێ هاتبیته‌به‌رهه‌ڤكرن و هه‌ر ل دهۆكێ هاتبیته‌چاپكرن و پرانیا نڤیسكارێن وى ژى ژ دهۆكێ بوون و ب تیراژا 2000دانه‌یان هاتبوو به‌لاڤكرن، ئه‌ز دبینم ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌مین پێنگاڤا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى یه‌ ل ده‌ڤه‌رێ.
– ده‌سپێكا دروستا رۆژنامه‌ڤانیا كوردى ب هه‌موو رامانێن رۆژنامه‌ڤانیێ ڤه‌ ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان پشتى سه‌رهلدانا 1991ێڤه‌ ده‌سپێكریه‌.