موسەدەق تۆڤی

ب دەسپێكا ئەوا كو ب بهارا عەرەبی هاتییە بناڤكرن، رەوشا وەلاتێ سووریێ هاتەگوهارتن، سالا 2011 خەلكێ وی وەلاتی هەر پێكهاتەكێ ل جهووارێ خوە دەست ب خوەنیشادان و دژایەتییا ئاشكرایا دەستەلاتێ سووریێ كر. رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژی ژ مێژبوو ئەو خەلكە ل هیڤیا رۆژەكێ بوون كو ژ دەستەلاتێ بەعسا سووری رزگار ببن، لەوما تەڤایی خەلكێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ كورد و پێكهاتەیێن دیتر، پارتیێن سیاسی و سازیێن جڤاكا سڤیل ب هەموو رێ و ئامرازێن پێدڤی دەست ب سەرهلدانێ كرن. دەمێ دەستهەلاتێ دەولەتێ دیتی دێ كۆنترۆلا رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ دەستان دەركەڤیت ب پێكهاتن دگەل ئالییەكێ كوردیێ گرێدایی ب رێكخستنەكا كوردی یا دەرڤەی رۆژئاڤا دەڤەرێن كوردنشین رادەستی وی ئالیێ كوردی كرن. وی ئالی ژی دەستەلاتەكێ خوە جهی ل ژێر ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ دامەزراند، د قوەناغێن پاشتردا دەلیڤە بدەستڤەئینا و تەڤایی رێكخستنێن كوردیێن نە دهەڤبیر ل گەل وان بەربەندكرن و دژایەتییا هەر چالاكییەكا وان كر، د هەمان دەمدا دەلیڤە ب دەستڤەئینان تایبەت د قووناغا هەڕفتنا رژێما بەشار ئەسەدی دا سنوورێ دەستەلاتێ خوە بەرفرەهتر لێكر و دەستەلاتێ هندەك دەڤەر و باژێرێن دیترێن سووریێ گرتەدەست، د چ سەردەماندا كوردنشین نەبووینە بەلێ ب سەدان گەنجێن وەلاتپارێزێن كورد كرنە قوربانی بۆ گرتنە دەستا وان دەڤەر و واران، ل داویێ ب ساناهی ئەو دەڤەر ژ دەستەلاتێ وان دەركەتن و كەتنە ژێر كونترۆلا حوكمەتا نوو یا سووریێ.
مژار نە هەلسەنگاندن و رەوشا ئیدارەیا خوەسەرە، بەلێ د هلسەنگاندنا وێ دا ئەز دبێژم دگەل سەدان نەرێنیێن وێ ئیدارەیێ دەسكەفتێ هەرە گرنگێ وێ چەسپاندنا خواندنا كوردی و ڤەكرنا دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن كوردی و گرنگیدان ب وەشان و چاپا كوردی بوو، د ئەنجامدا خواندنا كوردی ب تیپێن لاتینی ب بەرفرەهی جهێ خوە ل وێ پارچەیا وەلاتی گرت و هەر كوردەكی ب چاڤێ رێزگرتنێ لێ دنێری و هیڤییەكا مەزن ب وێ پرۆسەیا خواندنێ هەبوو.
پشتی حوكمەتا ئەحمەد شەرعی هاتییە دامەزراندن، بەری هەر تشتەكی درووشمێ ئێكپارچەییا خاكێ سووریێ بلندكر، ئەڤە ژی دەسپێكەك بوو بۆ ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی یێ ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و ب دەسپێكرنا هێرشێن لەشكەری یێن سووریا نوو بۆ سەر تاخێن ئەشرەفییە و شێخ مەقسودێن كورد نشین ل حەلەبێ ل دەسپێكا ئیلۆنا 2025 پلانا ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی دەسپێكر، ئەڤ هێرشە د بەردەوام بوون هەتا مانا لەشكەرییا هێزێن هەسەدە HSD ل پاریزگەها حەسەكە سنوورداركری و ئەو ژی ب مەرج و بریارێن دەستەلاتێ حوكمەتا شامێ و هاتنا هێزێن وێ بۆ پارێزگەها حەسەكێ ئانكو رۆژئاڤایێ كوردستانێ (هەر چەندە ئەو هێزە د نهادا هێزەكا رەمزییە) بەلێ نیشانا بێ دەستەلاتكرنا ئیدارەیا خوەسەر و كونترۆلكرنا تەڤایی رۆژئاڤایێ كوردستانێ یە.
گوایە دانوستاندن د ناڤبەرا سەركردایەتییا HSD و حوكمەتا شامێ د بەردەوامن، د داخۆیانی و راگەهاندنێن سووریێ دا دیارە تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر نامینیت، دەستەلات ل تەڤایێ سووریێ دێ (مەركەزی) بیت، سیستەم ل تەڤایی وارێن دەستەلاتداریێ و رێڤەبرنێ دێ ئێك سیستەم بیت و دێ ل شامێ بریار ل سەر هێتەدان، ئانكو تشتەك ب ناڤێ دەستەلاتێ خوەجهی نامینیت، د بەرامبەر دا دەستەلاتێ ئیدارەیا خوەسەر كو د نهادا د رێزا نەمانێدا یە و هەیی و نەیی سەركردێ HSD ژەنەرال مەزلۆم عەبدی یە یێ هندەك داخۆیانییان ددەت هیڤییەك ژێ ناهێتەكرن تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر یان دەستەلاتێ خوە جهی بمینیت.
د ڤێ بگر و ڤەكێشێ دا خواندنا كوردی قوربانییا هەرەسەركەییە، ب ناڤێ ئێككرنا بەرنامەیێن خواندنێ ل سووریێ سەرێ چەند مەهەكانە تەڤایی دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ هاتینەگرتن، بزاڤێن نەهێلانا خواندنا كورد دهێنەكرن یان ژی سنوورداركرنا خواندنا كوردی وەك دەرسا بژارەیا زمانێ كوردی هەفتیێ دو دەمژمێران. پلانا نەهێلان و ژناڤبرنا خواندنا كوردی ب هزرا من پلانەكە ژ مێژە بەرنامە بۆ هاتییەدارێتن، دەربرینە ژ ئایدلو‌جیا دەستەلاتدار ل سووریێ و ئالیێن دەرڤەی سووریێ ل پشتن و پشتەڤانیێ لێ دكەن.
نێزیكی پازدە سالانە كوردی بوویە زمانێ خواندنێ ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ، زێدەباری وێ چەندێ خواندن و نڤیسین و وەشانا كوردی دیرۆكەك كەڤن ل سووریێ هەیە، ئێكەمین كۆڤارا كوردی ب ناڤێ (هاوار – HAWAR) ل 15 گولانا 1932 ل شامێ هاتییە بەلاڤكرن و ژ شامێ ڤە خواندنا كوردی یا تیپێن لاتینی دەربازی دەڤەر و پارچەیێن دێ یێن كوردستانێ بوویە، ئەڤرۆ ل دووڤ هەموو بنەمایێن مافێن مرۆڤی و بریارێن یونسكۆ و سازیێن ناڤنەتەوەیی یێن تایبەت ب خواندنا زمانێ نەتەوەیی، هیچ دەستەلاتەكێ ماف نینە زمانێ كوردی ل دبستانێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ بەربەند بكەت و هیچ لایەنەكێ كوردی د چ رەوش دا بیت ماف نینە دەست بەردانێ ژ ڤی مافێ رەوایێ كوردان بكەت.
ل ڤێرێ پێدڤی دبینم ئالی و سازی و پارتێن كوردستانی، سازیێن جڤاكا سڤیل و رەوشەنبیری و نڤیسكارێن كورد ل هەموو جیهانێ، بەرا هەمووان ژی دەستەلاتێ هەرێما كوردستانێ و نوونەرێن هەرێمێ ل پەرلەمان و حوكمەتا ئیراقێ هەڤگرتی و ئێكدەنگ پەیامێن نەرازیبوونێ بگەهیننە هەموو جهانێ و دژایەتییا خوە بۆ پیلانا نەهێلانا خواندنا كوردی ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ دیاركەن و هەر رێكەكا هەی بگرنە بەر بۆ شكەستنا ڤێ پیلاتێ.

موسەدەق تۆڤی

وەك هەر تەخەكا دی یا جڤاكی مافێ رەوشەنبیرێن كوردە ب تایبەت تەخا رۆژنامەڤانان رۆژا 22 نیسانێ د بیرهاتنا دەرچوونا یەكەمین رۆژنامەیا كوردی (كوردستان 1898 – 1902) شانازیێ ب ڤێ رۆژێ بكەن، ژبەركو ئەڤ رۆژە دەسپێكەكە بۆ چەرخەكێ نوو د دیرۆكا كورداندا، ئەڤ رۆژە دەسپێكا هشیاربوون و سەرهلدانەكا نەتەوەییه,‌ ل شوونا تڤەنگێ قەلەم كەتییە مەیدانا خەباتێ و پەیڤا كوردی ژ سنوورێ ناڤ چەند دەستنڤیسەكا كەتە د ناڤا چاپخانەیاندا و سەر بەرپەرێن چاپكری و ب وێ رێكێ پەیڤا كوردی بوو مولكێ هەمووان، د وێ دیرۆكێدا پەیڤ ژ سنوورێ دبستانێن ئایینی و ژناڤە كتەكا دیاركرییا قوتابیێن وان دبستانان دەركەت ل سەرێ چیان، ل ناڤا گەلییان، ل نیڤا زۆزان و دەشتان، ل غەربیێ و دوورییا وەلاتی، ل هەر وارەكێ هەی جهێ خوە كر و زارۆكێن هەر مالەكێ ئەو پەیڤ هەمبێزكرن، گومان تێدا نینە ئەو مالا زارۆكێن وێ ب پەیڤان ‌پەروەردەببن دێ پەیڤ مزگینییا رۆژەكا گەشتر و دوارۆژەكا بەختەوەرتر دەنێ.
ل 22 نیسانا 1898ێڤە كورد بوونە خوەدیێن رۆژنامەیان، ئەگەر یەكەمین رۆژنامەیێن هەر وەلاتەكی ب ناڤەكێ رەسمیێ دەربرینێ ژ دەستەلاتی دكەت هاتبنە ناڤكرن، یەكەمین رۆژنامەیا كوردی ب ناڤێ وەلاتێ كوردان ب (كوردستان) هاتییە ناڤكرن، ئەڤە ژی شانازییا هەرە مەزنە، ژبەركو وەلات یێ هەمووانە، یێ دەستەلاتدار و خەلكێ سادەیە، یێ میر و بەگ و رێنجبەر و هەژار و كەسێن بێ دەستەلاتە، ب كورتی وەلات یێ هەمووانە و بۆ هەمووانە، چەندێ ژ وەلاتی دووربن، چەند دژە وەلات بن رۆژەكێ ژ رۆژان دێ زڤرنەڤه هەمبێزا وەلاتی، ئەگەر ب زیندی لێ نەزڤرنەڤە، دێ د ناڤ ئاخا وەلاتیدا هێنە ڤەشارتن.
د 128 سالێن تەمەنێ رۆژنامەڤانیێدا، د خوشترین كاوداندا و ناسكترین و ترسناكترین رەوشدا رۆژنامە و كۆڤار، رۆژنامەڤان و نڤیسكار ل پێشیێ بوونه، بەرییا هەمووان د چەپەرێ بەرگریێ و بەرخوەدانێدا بوونە. ب چاپخانەیێن دەسپێكی و ب نووترین چاپخانەیێن مودێرن د ئەركێ هەرە پیرۆزدا د بەردەوام بوون، ژ رۆژنامەڤانییا كاغەزێ كەتنە د رۆژنامەڤانییا بهیستی و دیتنێدا، ژ وێ ژی بەرەف رۆژنامەڤانییا ئەلكترونی و ئەنتەرنێتێ و هەتا ئەڤرۆ گەهشتییە قوناغا ژیرییا دەسكرد، رەوشەنبیر و رۆژنامەڤانێ كورد پێنگاڤ دووڤ پێنگاڤێ د گەل هەر پێشكەتنەكێ‌‌ ژیایە و پشكداری د وەرارا وێدا كرییە.
بێ گومان هەر پێشكەتنەك بەرهەمێ پێشكەتنەكا بەری خوەیه،‌ ئەو ژی بەرهەمێ یا بەری خوەیە، د هەر پێشكەتنەكێدا تو نەشێی دەست ژ یا بەری خوە بەردەی ئەگەر تە دەست ژێ بەردا ئەڤە تە دەست ژ مێژووا خوە سەربۆر و ئەزموونێن بەری خوە بەردان وی چاخی بوویە كەسەك یان جڤاكەكێ بێ رابردوو…!
ل ڤێرێ دێ هێینە دیاردەكێ كو ب بۆچوونا من دیاردەك نەرێنییە، ئەو ژی دەستبەردانە ژ رۆژنامەڤانییا كاغەزی (رۆژنامە و كۆڤاران)، هەتا بەری چەند سالەكێن كێم مە شانازی ب كۆڤار و رۆژنامەیێن خوە، ناڤەرۆك و دیزاین و تیراژا وان دكر، ل هەر دیوان و ئۆفیس و دیدارەكێ و د ناڤا لەپێن هەر كەسەكی ژ هەر ئاستەكێ رەوشەنبیری جهێ وان یێ دیار بوو… بەلێ د ڤان چەند سالێن داویێدا هەر تشتەك ل هەر جهەكی دیارە تنێ كۆڤار و رۆژنامە د دیارنینن، نە ب سودفە و نەژی ب مێڤانی بەرچاڤ ناكەڤن‌، دەمەكی دگۆتن قەیرانە و شیاندا نینه بكرین، دەمەكی یێ دبێژن سوشیال میدیایێ جهێ وان یێ گرتی‌، هەردو مهانە ژی نە د جهێ خوەدانە.
ئەگەر ل نموونەیان بگەرین ل وەلاتێن دیتر رۆژنامەڤانییا كاغەزی مل ب ملێ كەنالێن دی یێن میدیایێ برێڤە دچیت، وەلاتێن نیزیك نموونەنە بۆ ڤێ چەندێ.‌ تنێ ل وەلاتێ مە ئەز دكارم بێژم دژایەتییەكا نەرەوا یا دگەل رۆژنامەڤانییا كاغەزی دهێتەكرن و كەسێن خوەدی شیان و بریار ب دەست یێ ڤێ دژایەتیێ دكەن. یا سەیر تر چەندین رۆژنامە و كۆڤار مە هەنە، خەرجییەك باش لێ دهێتەكرن و چەند كەس پێڤەنه، لێ گەاەك ب كێمی دهێنەدیتن. گەلۆ ئەگەر چنە ل جهەكێ وەك پەرتووكخانەیێن گشتی، زانكو و خواندنگەهان، سەنتەرێن رەوشەنبیری و پەروەردەیی، ل سەر مێزێن نڤیسكار و رەوشەنبیران… و گەلەك جهێن دی رۆژنامە و كۆڤار ناهێنە دیتن. یا هێژ خەمگین تر رەوشەنبیرێن هەین د ئامادەنە خەرجی ل هەرتشتەكی بكەن، بەلێ د ئامادەنین ب هزارەكێ یان دووان كۆڤارەكێ بكرن، ئەگەر ل جهەكی ب هەروە دەسكەفت یان ب دیاری بۆ هات د ئامادەنینن چەند رۆژەكان دەژمێرەكێ ژ دەمێ خوە بۆ خواندنا وان تەرخان كەن و دێ میننە د پشتا ترۆمبێلێدا هەتا ئێك ژ وێرێ رادكەن. ب كورتی د جەژنا رۆژنامەڤانیێدا ‌ نە رۆژنامە ل بەر چاڤن و نە كۆڤار.

موسەدەق تۆڤی

بیرهاتن پەیڤەكە د ژیانا هەرتاكەكی و هەرجڤاكەكیدا جهێ جهێ خوە گرتییه، نە تاك و نەجڤاك دكارن ژ ژیانا خوە دووربكەن، ئەگەر ل رامانەكێ بۆ ڤێ پەیڤێ بگەرین، دێ بێژین دو رامانان هەلدگریت:‌ رامانەك دبێژیت: رابردوویەكه دگەل دەمی مرییە، نەمایە، نە چ پێڤەدهێت و نە ژی چ جهان دگریت‌. رامانەكا دیتر دبێژیت: رابردوویەكە هەردەم زیندوو، گەنجینەكا مفابەخشە ئەگەر ئەگەر تاك و جڤاكێن هشیار مفای ژێ وەرگرن و ب هشیاری سەرەدەریێ دگەلدا بكەن، د هەموو چەرخ و دەماندا د هەوارا مرۆڤێن هشیار دهێت و نەخشەرێیەكە بۆ بەردەوامیدانێ ب ژیانێ و بەرخوەدانێ، ل بەر رۆناهییا وی نەخشەرێی دێ بەردەوامیێ ب ژیانێ دەین.
ل ڤێرێ پێدڤییە هەریەك ژ مە هەلسەنگاندەكا خوە (چ وەك تاك یان جڤاك)‌ و بیرهاتنان بكەت، ئەرێ ئەم ئەوین یێن رامانا ئێكێ ژ مە دگریت یان رامانا دووێ..؟ ئەرێ دەمێ سالانە ئەم بیرهاتنەكێ یان چەند بیرهاتنان ساخدكەینەڤه ئەو بیرهاتنە ژ مریانە یان ژی بیرهاتنێن زیندوونه..؟ دا گەلەك دوورنەكەڤین ئەمێن د مەها ئادارێدا، ئادار كۆمەكا بیرهاتنێن كوردان و كوردستانییان هەمبێزدكەت‌‌، چاوان ئەم سەرەدەریێ دگەل ڤان بیرهاتنان دكەین..؟ د مەها ئادارێدا بیرهاتنا وەغەرا دووماهیێ یا چەند مەزنە سەركردەیێن كوردە، ب بیرهاتنا وەغەرا داویێ یا بارزانیێ نەمر ل ئێكێ ئادارێ دەسپێدكەت، ل 25 ئادارێ وەغەرا داویێ یا ژەنەرال ئیحسان نوری پاشا (1892 – 25/3/1976) یە، ل داویێ ژی 30 ئادارێ شەهیدبوونا پێشەوا قازی محەمەد (1900 – 1947)ە‌، هەرئێك ل دووڤ رەوشا سیاسی و جهێ لێ هاتییەڤەشارتن، سالانە ئەم سەرەدانا مەزارێن وان دكەین، ئەرێ سەرەدانێن مە تنێ سەیرانن..؟ یان ئەم سەرەدەریێ دگەل بیرهاتنەكا زیندوو دكەین و مفای ژ سەربۆر و رێباز و هزرا وان دكەین،هەتا چەندێ ئەم د ژیانا خوەدا د سەرەدەری و كار كریارێن خوەدا پێگیریێ ب رێبازا وان دكەین..؟ ئەز دبینم هەكە مە ب دروستی یان پرانییا مە پێگیری ب سەربۆر و رێباز و هزرا وان كربا، هەكە هەموو ژی نەبا پشكا مەزنا ڤان ئاریشە و لەنگی و شكەستنێن ئەم نها تێدا دژین ب سەرێ مە نەدهاتن، ئەگەر تنێ مە پەیرەوا وان نەمران د دادپەروەریێدا كربا دا نها رەوشا مە ل ئاستەكێ باشتردا بیت. د مەها ئادارێدا ئەم بیرهاتنا دو سەركەتنێن مەزنێن بزاڤا رزگاریخوازا گەلێ كورد پێكهاتنا 11 ئادارا 1970 و سەرهلدانا بهارا 1991 ساخدكەینەڤە، ئەرێ د هەر‌دو قوناغاندا سەرەدەرییا كارگێرییا (ئیدارییا) مە د قوناغا سەركەتنێدا و گرتنەدەستا دەستەلاتێ كارگێریدا یا سەركەتی بوویە؟ د قوناغا خەباتا چەكداریدا پێشمەرگەی و بەرپرسێ خوە ل سەر سفرەكێ و ژ قازانەكێ پێكڤە دخوار و ل مالەكێ دبوونە مێڤان و هەرهەموویان چا ژ قوریكەكێ رەشێ تەبقی ڤەدخوار، بەلێ دەمێ ئەم هاتینە باژێران و مە بەرپرسی و رێڤەبەری وەرگرتین مە هەمان سەرەدەری دگەل هەڤدو كرییە، ب هەمان گیانێ وەكهەڤی و برایینییا سەردەمێ پێشمەرگایەتیێ مە سەردەری دگەل خەلكێ خوە كرییە؟ یان ژی هندەك یێن د سەردەمێ خەباتا چەكداریدا سەوكا نانی ب برایینی وەكهەڤ ل سەر هەڤدو دابەشدكر نها ژی د جامێ نووترین ترومبێلێن وانرا ناهێنە دیتن، ئەرێ خالێن لاوازێن كارگێرییا مە د چوار سالێن پشتی 11 ئادارێ و پتر ژ 30 سالێن پشتی سەرهلدانێ چ بوون..؟ ئەگەر مە بڤێت بیرهاتنێن خوە ساخلەم بهێلین دڤێت مفای ژسەربۆرێن وان وەربگرین نەتنێ وەك سەیرانەك سەرەدەریێ دگەلدا بكەین.
هەر د مەها ئادارێدا دەهان بیرهاتنێن تراژیدی مە هەنە پیلانا 6 ئادارا 1975 و شكەستنا شۆرشا مەزنا كوردستانێ، كیمیا بارانا حەلەبجە ل 16 ئادارا 1988 بیرهاتن ب خوە پرسیارەكێ ژ مە دكەن، ئەرێ ئەم ژی نە بەرپرسین ژ پشكەكێ ژ هۆكارێن روودانا ڤان كارەساتان؟ پشتی روودانا كارەساتان مە شرۆڤەكرنەك بۆ وێ پشكا هۆكاران یێن ئەم ژێ بەرپرس كر و مە چاوان سەرەدەری دگەلدا كر؟ یان ژی هەرئێكی هاڤێتە سەر پشتا یێ دی و ئەو ژی كرنە ئامرازەك بۆ دژایەتیی و شكاندنا هەڤدو؟
گەلەك نموونە هەنە بەلێ دا كو مژار درێژ نەبیت مە ب كورتی ئاماژە ب چەند نموونەكان كر و مێژوو دبێژیتە مە بیرهاتن نە تنێ بۆ سەیران و ئاهەنگانە بەلكی ژ بۆ مفا وەرگرتنێنە ژ سەربۆران و پێداچوون و هەلسەنگاندن و دەسنیشانكرنا خالێن لاوازە دا كو ببنە شیرەت و پەند بۆ داهاتووی.

موسەدەق تۆڤی

مژارەكە هەر چەند مەهەكان جارەكێ یا دوبارە و چەند بارە دبیتەڤە، ب تایبەت ئەڤ چەندە ل سنوورێ پارێزگەها دهۆكێ یا بەرچاڤە و زوو زوو بەرگوهێن مە هەمییان ب تایبەت دۆستێن پەرتووكێ دكەڤیت كو پەرتووكا فلانی یان بیرهاتنێن فلانكەسی ژ بازارێ پەرتووكفرۆشان هاتنەڤەكێشان و هەر لبەكا ل هەر جهەكی هەی چ ل وەشانخانەیێ یان ئومبارەكێ دەست ب سەردا هاتەگرتن. ئەڤ دیاردەیە ئێك ژ دیاردەیێن نەرێنی یێن دیرۆكی یە و هندی چاپ و بەلاڤكرن پەیدابووین گەلەك جاران ل چاپخانەیان یان ل با‌زارێ پەرتووكفرۆشان دەستێ ب سەر گشت لبێن پەرتووكەكا چاپكری دا هاتیەگرتن، یان یێن هاتینە سۆتن یان ژی یێن هاتینە زڤراندن بۆ كارگەیێن كاغەزێ و سەر ژنوو یێن ریسایكلین كرین یێن كرینەڤە كاغەز و رەنجا نڤیسكاری ب هەروە چوو ئەگەر چەند مەهەك یان سالەكێن زیندانێ نەخواربن یان گیانێ وی ژی نە ببیتە قوربان.
د دیرۆكا هەڤچەرخا كوردستانێ دا چەندین بۆیەرێن ب ڤی رەنگی هەنە، دەمێ ل سالا 1968 نڤیسكار محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلانی بۆ جارا ئێكێ‌ پەرتووكا «مەم و زین»ا خانی ل ستەنبۆلێ – تركیا چاپكری، شەش هزار لب ژێ چاپكرن، هەروەك وی پێشبینی كربیت، بلەز سێ هزار لبێن بەرگكری ب رێكا خویندكار و گەنجێن كورد هاتنەبەلاڤكرن، هند بوو هەتا پولیسێن دەولەتێ زانی بلەز كۆمەكا پۆلیسان ب سەر جلدخانەیێ (جهێ بەرگكرنێ) دا گرتن و سێ هزارێن مایی ل كامیۆنان باركرن و هەتا نها ژی یێن دچن. ل داوییا سالێن حەفتییان سەیدایێ دیرۆكنڤیس عەبدولرەقیب یوسف بەرگێ دووێ ژ پەرتووكا خوە یا ئەرەبی (الدولة الدوستكية قي كردستان الوسطي) چاپكر، چاپكرن داویهات، هێژ پەرتووك ژ چاپخانەیێ نە دەركەتی راپۆرتان كارێ خوەكر و رەشەكێن دەستهەلاتی ل چاپخانەیێ دەست ب سەر هەموو لبێن پەرتووكێدا گرت و بەرەف وی جهی بر یێن پەرتووكان وەك مرۆڤان لێ ب ساخی ژێرئاخدكەن.
تنێ دو نموونە ‌بوون ژ سەردەمێ رژێمێن شۆفێنیێن دژە كورد مە بەرچاڤكرن، هەروەسا د وان سەردەمان دا هەتا ئاستەكی د شیانێن دەستەلاتان دا هەبوو رێگریێ ل چاپكرن و بەلاڤكرنێ بگرن، بەلێ نها دەستهەلاتێ ڤی وەلاتی ل سەر بنەمایێ ئازادییا هزركرنێ و رادەربرینێ هاتییە دامەزراندن، ب فەرمی مە راگەهاندیە سانسۆر ل سەر میدیا و چاپ و بەلاڤكرنێ نینە و مرۆڤێ ڤی وەلاتی یێ ئازادە. وێ ژی ژبیر نەكەین دەستهەلاتی وەك دەمێن بۆری شیانێن رێگریێ ل چاپكرن و بەلاڤكرنێ نینن، یێ بڤێت بەرهەمەكی چاپ بكەت رێگری لێ بێتەكرن ل ڤی باژێری چاپنەكەت، دێ ل باژێرەكێ دی، ل دەولەتەكا دی، ل دەرڤەی سنووران چاپكەت، ئەو ژی د شیانێن وی دا نەبوو، سۆشیال میدیا هیڤیا دكەت، سەدان كەنال و مالپەر و ساید ئامادەنە ل سەرانسەری دونیایێ بەلاڤەكەن.‌
ب كورتی دەم دەمێ ئازادییا دەربڕینێ یە، چەند سنووران بۆ دابنی و بەربەندان بێخییە د رێكێ دا، شیانێن تە وەك دەستهەلات و خوەدی هێز د بەرتەنگن و د ئەنجامدا دڤێت خوە ژبۆ راستیێ ب چەمینی هێژ خەلكەكێ دی یان هێزەكا دی تو نە چەماندی.
بێینە سەر كاكلكا مژارا خوە، بەربەندكرن و ڤەكێشانا پەرتووكان ژ بازاری، ئەز دبینم دیاردەكا پاشڤەرۆ و نە د بەرژەوەندییا گشتی دایە، دبیت پرسیار بێتەكرن: ئەگەر خوەدیێ پەرتووكێ سنوورێن ئازادیێ دەربازكرن و هەڤرویشی كەسایەتییا هندەكان یان پێكهاتەكێ یان جوینەكێ كەسان بوو، یان ئەوا د پەرتووكێ دا یێ بەرانبەر ب زێدەگاڤی دزانیت. ل ڤێرێ دێ بێژین دیرۆك مەیدانەكا مەزنە و جهێ ب هزاران ئەرێنی و نەرێنییان تێدا هەیە، پاكترین مرۆڤ دێ تووشی نەرێنییان بیت و خرابترین مرۆڤ ژی دێ هندەك كارێن ئەرێنی كەت‌، د هەمان دەم دا دبیت ئەوا ئەم ب ئەرێنی دزانین هندەكێن دی ب نەرێنی بزانن، د ئەنجامدا ئەگەر هەلسەنگاندن و بیركرنەڤا مرۆڤان هزركرنەكا گشتی و د بەرژەوەندییا گشتی دا بیت و دوور بیت ژ بەرچاڤكا بەرژەوەندیێن تاك و ئەشیرەتی و دەڤەركانێ، ئەگەر نیازێن هەردو ئالییان د پاك بن زمانێ دیالۆگ و لۆژیك و هەڤدو گەهشتنێ تاكە چارەسەرە، بەلێ چ جاران سنووردانان، قەدەغەكرن، ڤەكێشانا چاپكرییان ژ بازاری چارەسەرییا ئاریشە و پرسگرێكان ناكەن.

موسەدەق تۆڤی

پشتی پێكهاتنا ئیراقێ و تركیا ل داوییا 1925 ل سەر ئاریشەیا ویلایەتا مووسلێ، ویلایەتا مووسلێ (باشوورێ كوردستانێ) وەك ویلایەتەكا سەر ب دەولەتا ئیراقێ هاتەراگەهاندن و ل كۆما مللەتان هاتەپەسەندنكرن.
ب ڤێ پێكهاتنێ ب رەنگەكێ فەرمی كوردستانا بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ ب كوردستانا ئوسمانی دهاتەنیاسین بوو پشكەك ژ سێ دەولەتێن نوو دامەزراندی تركیا و سووریا و ئیراقێ. كورد و كەمینەیێن نەتەوەیی و ئولیێن ل گەل وان دژین بڤێت و نەڤێت بوونە وەلاتیێن وان دەولەتان یێن ل سەر هزرەك نەتەوەیی بەرتەنگ هاتینە دامەزراندن. د ناڤا سنوورێ ڤان سێ دەولەتان دا كورد ژ تەڤایی مافێن مرۆڤایەتی و نەتەوەیی هاتنە بێبەهركرن، نە بەس هند، ل تركیا و سووریێ وەك نەتەوە نەهاتنە پەژراندن، تركیا ب تركێن چیاییێن هۆڤ و پاشڤەمای ‌ناڤكرن، هەوڵ و بزاڤێن دەولەتا تركان بۆ هندێ بوون وان (تركێن چیاییێن) هۆڤ و پاشڤەمای ب پلانەكا بشافتنا نەتەوەیی بكەنە تركێن تورانیێن دوور ژ ژێیاتییا خوەیا نەتەوەیی و دیرۆكی، ژ هۆڤاتی و پاشڤەمانێ رزكاركەن و تركەكێ كەمالیێ مودرێن ژێ چێكەن. ل سووریێ كورد نە وەك نەتەوە و نە وەك خوەجهێن وی وەلاتی هاتنە نیاسین، بەلكی ب كۆمەكا كەسێن مشەخت و قەچاخ و رەڤی ژ وەلاتێن دەوروبەر هاتینە د ناڤا خاكێ سووریا عەرەبی دا هاتنە ناساندن، ب تایبەت پشتی سالا 1946 سووریا ژێر دەستەلاتێ فرەنسا دەركەتی و دەولەتا سەربەخوە دامەزراندی، بەرنامەیێ سەرەكیێ دەولەتێ ب شافتنا نەتەوەیی یان دەرێخستنا وان مشەخت و قەچاخان بوو.
هندیكە رەوشا كوردانە ل ئیراقێ‌ حاشا ل بوونا وانا نەتەوەیی نەهاتكرن، كێمەك مافێن رەوشەنبیری هەبوون، بەلێ ژ گەلەك مافان د بێ بەشبوون و سال ل دووڤ سالێ ب تایبەت پشتی عەرەبێن شۆڤێنی راستەوخوە دەستهەلات گرتییە دەست بزاڤێن سنوورداركرنا مافێن كوردان و گوهۆرینا رۆخسارێ نەتەوەیێ هندەك دەڤەرێن كوردستانێ هاتنەكرن، كورد كەتنە د هەلوەستێ بەرخوەدانێ بەرانبەری سەرەدەرییا دەولەتا ئیراقێ بەرانبەری وانا.
د ئەنجامێ رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ و پارچەیا رۆژهەلاتێ كوردستانێ رۆژ ل دووڤ رۆژێ پتر دۆزا كوردان كەتە د قادا ناڤبەرا كوردان و دەولەتێن دەستەلاتدار، د ناڤبەرا وان دەولەتان ب خوە، د ناڤبەرا كوردان و وەلاتێن دەرڤە و ناڤەندێن جیهانی. بێی ڤیانا هەرچار دەولەتان دۆزا كوردان باندۆرەك مەزن كرە سەر هەرچار دەولەتان. خەبات و قوربانیدانا كوردان و گوهارتنا رەوشا سیاسی و میدیایی هەڤسەنگیێن ناڤدەولەتی ل جیهانێ بوونە هۆكار ل هەرسێ دەولەتێن ئیراق، تركیا و سووریا رەوشا كوردان بێتە گوهارتن. ل بەراهیێ ل ئیراقێ ژ ئەنجامێ خەباتا بەردەواما دەهان سالان و شەڕێ كەنداڤی ل 1991 كورد بوونە خۆدان دەستەلاتەكێ دیفاكتۆ و ل پشكەك ژ باشوورێ كوردستانێ دەستەلاتدارییا فیدرالیزم ‌راگەهاندن، پشتی شەرێ ئیراق ـ ئەمریكا یێ 2003 باوەریپێئینانەكا ئیراقی و ناڤنەتەوەیی وەرگرت.
رەوشا باشوور و خەباتا چەندسالییا كوردێن باكوور هۆكار بوون رەنگە ڤەبوونەك بەرەف كوردان دروست ببیت و كورد ژێر سیهوانا ئازادییەكا سنووردای بكارن هندەك بزاڤێن سیاسیێن مولەتدای و چالاكیێن رەوشەنبیری و هۆنەری و میدیایی ئەنجامبدەن و رەوش بەرەف پێش چوو و د سالا چوویی دا پرۆسەیا ئاشتیێ ل تركیا و باكوورێ كوردستانێ كەتە د رۆژەڤێ دا، پرۆسە‌ د پێشڤەچوونێ دا یە.
هندی پەیوەندی ب رۆژئاڤایێ كوردستانێ ڤە هەی، زێدەباری خەباتا ئالیێن سیاسیێن وێ پارچەیێ و باندۆرا شۆرشێن باشوور و باكوورێ كوردستانێ و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ و روودانێن ئەوا ب بهارا عەرەبی دهاتە ناڤكرن رێخۆشكەربوون سالا 2011 دەستهەلاتێ ئیدارەیا سەربەخوەیا باكوور و رۆژهەلاتا سووریێ وەك دەستەلاتەكێ كوردی بێتە دامەزراندن و هەتا نها پێنگاڤێن باش د وارێن رەوشەنبیری و كوردیكرنا خواندنێ و ئاڤاكرنا ‌ دەستەلا‌تە‌كا‌ كوردی دا هاڤێتینە. ب كورتی رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ پێنگاڤێن باش بەر ب پێش ڤە چوویە، بەلێ ل هەرسێ پارچەیان ژی روو ب رووی مەترسییەكا مەزن و نیازێن خرابێن دەستهەلاتدارێن دەولەتان دبیتەڤە. لەوما تنێ سەرەدەرییەكا هوور و حەكیمانە و هشیارا سەركردایەتییا كوردی ب مەرجێ هەڤگرتنەكا راست و بێی نیازا بەرپێكان ل هەڤدو بگرن دێ شێت بەرسینگێ ڤێ مەترسیێ و نیازخرابیێ بیتەڤە.
دێ ب باشوورێ كوردستانێ دەسپێكەم، ب ئاشكرایی باخڤین دۆزا كوردی نەمایە و د ناڤخۆیا هەرێمێ دا یا دبیتە دۆزا شەرەنیخا حزبی و دژایەتییا هەڤدو، شكاندن و لاوازكرنا حوكمەتا هەرێمێ، خراپتر پشتی نێزیكی 14 مەهان ژ هلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ‌ هێژ رێگری ل روینشتنا پەرلەمانی و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ دهێتەكرن. دۆزا كوردی یا دبیتە دۆزا سەرۆككۆمارێ ئیراقی بۆ كێ بیت و فلان وەزیر و بیڤان پلە بۆ كێ بیت، ل شوونا هەڤگرتنا ئالیێن كوردی، یێ هەڤگرتن و هەڤكاریێ ل گەل مەزنترین دوژمنێن دۆزا كوردان دكەن سەخمەرات شكاندندنا ڤێ حزبا كوردستانی، كوردان دەلیڤەكا زێرینا دایە دەست دوژمنێن دۆزا كوردان پتر ئاگرێ ناكۆكییا كوردی كوردی خۆش كەن و دەستهەلاتێ هەرێمێ لاواز كەن و ئەوا مە ب دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر (مادەیێ 140) ب ناڤدكر یا ژبیرا مە بریەڤە و رۆژ ب رۆژێ پرۆسەیا عەرەبكرنێ یا ژ سنوورێن هەرێمێ نێزیك دبیت.
ل باكوورێ كوردستانێ كورد ب پرۆسەیا ئاشتیێ ناڤدكەن بەلێ دەستهەلات و حوكمەتا تركان ب تركیا بێ تیرۆر ناڤدكەت، د هەردو ناڤكرنان تشتەك نینە ب ناڤێ دۆزا كوردان، سەركردایەتییا ئالیێ كوردیێ چەكدار پێنگاڤێن باش بەرەف پرۆسەیا ئاشتیێ هاڤێتینە بەلێ دەولەتا تركان تنێ ب تركیا بێ تیرۆر د ئاخڤیت و دۆزا كوردی یا ژ فەرهەنگا هەردویان دووردكەڤیت.
رۆژئاڤایێ كوردستانێ هەر ل بەراهییا دامەزراندنا ئیدارەیا خوە، خوە ژ پەیڤا كوردستان و دۆزا كوردان دوورگرتییە، ب ناڤێ كانتۆنان دەسپێكر، پاشێ كرنە ئیدارەیا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و هندی مژوولی دامەزراندنا دەستەلاتەكێ حزبیێ تاكرەو و دووركرنا حزبێن دی یێن كوردی بوو مژوولی ئاڤاكرنا پارچەكا ئازادا كوردستانێ نە بوو، نها ب تنێ روو ب رووی دوژمنەكی بوویە ل شوونا حزبەكا عەرەبییا شۆڤینی كەتییە د بەرۆكا پێكهاتەكا تیرۆریستییا عەرەبییا توندرەودا.
خالەكا هەڤپشك د ناڤبەرا هەرسێ پارچەیاندا هەیە، ئەو ژی حكومەتێن چوار پارچەیێن كوردستانێ د یەكگرتینە د دژایەتییا دۆزا كوردی دا و هەرئالییەكێ سیاسیێ دژایەتییا دۆزا كوردی دكەت ب نوونەراتییا دەولەتەكا داگیركەرا كوردستانێ دكەت. ژ دەسپێكا سەرهلدانا 1991ێ كۆمبوونێن ناڤبەرا ئیران، تركیا و سووریا بۆ دژایەتییا دۆزا كوردی د ئاشكرا بوون، وان ژی حاشایی لێ نەكر. پشتی نەمانا رژێما بەعسی و هەتا نها دژایەتییا ئیرانێ و تركیا ناهێتە ڤەشارتن و هەڤپەیمانییا وان و حەشدا شەعبی و هێزێن ئیراقی د 16 ئۆكتۆبەرێدا ب رۆژا نیڤرۆ بوون. نها ژی تركیا ب ناڤێ تركیا بێ تیرۆر بزاڤا ژ ناڤبرنا نیمچە دەستهەلاتێ كوردیێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ دكەت و هەموو رەنگە هەڤكارییان دگەل رژێما تیرۆریتستییا ئەحمەد شەرعی دكەت بۆ ژناڤبرنا دەسكەتێن كوردێن سووریێ. هەروەسا سووریا نها هەردەمێ جهێ پێ خوە ببینیت دێ ژ سووریا رژێما ئەسەدی خرابتر بیت بەرامبەری دۆزا كوردی ل هەر جهەكێ بیت. ب كورتی هەرسێ د ئێكگرتینە د پرۆسەیا ژ ناڤبرنا دۆزا كوردی دا.
ل داویێ دێ بێژین دەم هاتییە و گەلەك درەنگە، دڤێت‌ كورد د بەرگریێ دا ژ دۆزا كوردی د هەڤگرتی بن.

موسەدەق تۆڤی

د دەمەكی دا كو سەرێ چەند سالەكانە هندەكان (الفاتحە) ل سەر رۆژنامەڤانییا كاغەزێ خواندنییە، ل داوییا 2025 نڤیسكار و رۆژنامەڤانێ دێرین مامۆستا مومتاز حەیدەری كۆڤارەك نوو، ب جۆر و ناڤەرۆك و كوالێتییەكا دەگمەن و دەولەمەند ب ناڤێ (دەقی مێژوویی) بەلاڤكر، د نرخاندنا كۆڤارێدا ئەز دكارم بێژم بزاڤەكا هێژا و بەرهەمەكێ سەنگینە و نموونەیێن وەك وێ د رۆژنامەڤانییا كوردی دا نینن. ‌
ژ سالا 1979ێڤە د رێكا ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد و سەندیكا رۆژنامەڤانێن كوردستانێ را مومتاز حەیدەری دنیاسم، كەسەكێ خوەدی شیان و پێنگاڤێن وی كوردانە و وێرەكانە و بەرهەمدارن. لەوما ژی دەمێ من بهیستی مولەتا بەڵاڤكرنا كۆڤارەكا نوو ب ناڤێ (دەقی مێژوویی) وەرگرتییە، من پێشبینی دكر دێ كۆڤارەكا نەمر بیت، جهەكێ دیار د پەرتووكخانەیا كوردیدا گریت و رۆناهییەكا گەش دەتێ، دەمێ من كۆڤار دیتی هێژ ژ پێشبینییا من مەزنتر بوو، هەژی بوو بێژمێ ب ڤی بەرهەمی تو هەژی دەستخوشیێن مەزنتری.
دەقێ‌ مێژوویی كۆڤارەكە سێ مەهان جارەكێ ب كوردی و عەرەبی دەردكەڤیت، ئارمانج ژ كۆڤارێ زیندیكرنەڤا دەق و دیكیۆمێنتێن مێژووییە، خودان و سەرنڤیسەرێ وێ مومتاز حەیدەری یە، دەق و دیكیۆمێنتێن تەمەنێ وان ژ پێنجی سالان پێڤە هەمبێز دكەت، دەقێن د ناڤا بەرپەرێن كۆڤارێدا دەگمەنن و ب ساناهی ناكەڤنە دەستێن خواندەڤان و ڤەكۆلەرێن نها، ب كورتی ئەز دكارم بێژم كۆڤار گەنجینەكا هەمەرەنگ و دەولەمەندا دیرۆكا كوردانه، هەركەسێ دەست بدەتێ دێ تێرا خوە و هندی وی بڤێت ژێ وەرگریت.
د پەیاما كۆڤارێ دا زمانێ دایكێ وەك ستوونا پشتێ و ناسنامەیا بوونا نەتەوەیی دایە نیاسین، لەوما ژی دەقێن د كۆڤارێدا بەلاڤكرین دەربرینێ ژ رەسەناتییا نەتەوەیی و نیشتمانی دكەن، دلسۆزی و هەلوەستێ جوامێرانەیێ نڤیسكارێن وان بەرچاڤدكەن. تنێ مەرجێ كۆڤارێ بۆ بەلاڤكرنا دەق و دیكیۆمێنتێان ئەوە، تەمەنێ وان ژ پێنجی سالان وێڤەتر بیت و هەژی بەلاڤكرنێ بیت و‌ ب رێنڤیسا نها یا ئەكادیمییا كوردی پەسەندكری بێنە نڤیسین.
شووتبلێن پڕانییا وان نڤیسكاران یێن ژ سەردەمێ رۆژنامەیا (كوردستان)ا دایك (1898) هەتا بەری (50)سالان پشكداری د بەرپەرێن كۆڤار و رۆژنامەیێن كوردی دا كری د كۆڤارا دەقی مێژوویی دا د دیارن، هندەك ژ وان دەقان دەقێن دەگمەنن، كتەك یان كتەكا كێم ژێ ماینە، د رێكا(دەقی مێژوویی) ڕا كەتنە بەردەستێ هەموو خواندەڤانان. لێگەریان و دیتنەڤا ڤان دەقان بەرهەكێ رەنج و ماندووبوون و پەیوەندیێن بەرفرەهێن خودانێ كۆڤارێ و پەرتووكخانەیا دەولەمەندا وینە.
كت كتە دەق دیكیۆمێنتێن د یەكەمین ژمارەیا كۆڤارێ دا جهێ خوە گرتی هەژی ڤەكۆلین و دووڤچوون و هەلسەنگاندنێنە، د نڤیسینەكا كورت دا جهێ هندێ نینە، بەلێ وەك نموونه دێ‌ ئاماژە ب كتەكا وانا دەین و درێكا وان را پتر خواندەڤای ب ناڤەرۆكێ كۆڤارێ ئاشنا بكەین، ژ وانا:
– د بەرپەرێن 54 – 58 كۆڤارێ دا دەقەكێ زانا و نڤیسكارێ دێرین شێخ محەمەدی خاڵ (1904 – 1989) ژێر ناڤێ كەڵكی گۆڤار و رۆژنامە هاتییەبەلاڤكرن، د بنیاتدا ئەو نڤیسین ژ ژمارە 1 كانوونا دووێ 1946ێ یا كۆڤارا گەلاوێژ (1939 – 1949)دا هاتییە بەلاڤكرن، ب دیتنا من هەكە یەكەمین نڤیسین نە بیت ب كوردی ل دۆر گرنگییا رۆژنامەڤانیێ هاتبیتە نڤیسین، ئێكە ژ 4- 5 نڤیسینێن هەتا وێ مێژووێ د وی واریدا هاتینەنڤیسین. شێخ محەمەدێ خاڵ پشتی بەرچاڤكرنا گرنگییا رۆژنامەڤانیێ دبێژیت: ئەگەر كەسێن هشیار و خودان هەستا نەتەوەیی و خودان هزرێن بلند و سەنگین و مفا وەرگرتی ژ سەربۆر و ئەزموونێن جیهانی سەرپەرشتییا وان كۆڤار و رۆژنامەیان بكەن ئەڤە خەلكەك ب پارەیێن ڤی و یێ دی ناهێنەخاپاندن و وەلاتێ خوە نافرۆشن…ئاستەكێ هەرێ بلندێ دلسۆزیێ بۆ گەل و وەلاتی د گۆتارێدا دیارە و یا هێژ گرنگتر نڤیسەری پێشبینییا رۆلێ گرنگێ سەرپەرشتێن كۆڤار و رۆژنامەیان و باندۆرا وان ل سەر جڤاكی كرییە. ئەز د بینم ئەگەر هەردو پەیڤێن كۆڤار و رۆژنامە ژ ناڤا گۆتارێ راكەین ل شوونا وان ساید و ماڵپەران دانین گۆتارا شێخ محەمەدێ خاڵ شیرەتەكە بۆ ئەڤرۆ پتر ژ سەردەمێ نڤیسكاری مفا ژێ دهێتەوەرگرتن.
– دەقەكێ دی یێ كۆڤارێ زیندیكری و دانایە بەردەستێن خواندەڤای نامیلكەیا (خلاصەی مسئلەی كورد)ە، رەفیق حیلمی (1898 – 1960) ئەڤ دەقێ ب زمانێ فرەنسی‌ ژ پەرتووكا (عراق و عصبە اڵامم – L, IRAQ et la sosiete des nations) وەرگێرایە كوردی و سالا 1934ێ ل (موصل)ێ چاپكرییە، سەعید عەبدوڵڵای ئەڤ دەقە ب ڕێنڤیسا نها یا كوردی ئامادەكرییە. دەقەك دیرۆكییە، مژارێن گرنگێن پەیوەندی ب باشوورێ كوردستانێڤەهەی هەمبێزكرینە، روودانێن پشتی شەرێ جیهانیێ ئێكێ هەتا سالا 1927 وەك شۆرشێن شێخ مەحموودێ نەمر، ئینتیدابا ئینگلیزی و دامەزراندنا دەولەتا ئیراقێ، پەیمانا سیڤەر یا سالا 1920 و بزاڤێن دبلوماسیێن كوردان و مژارێن دی.
– پەرتووكا (ارشاد المژنبین) دەقەكێ دی یێ دیرۆكییە عەزیز زەندی (1898 – 1972) سالا 1926 ل مەهابادێ ژ زمانێ ئینگلیزی وەرگێرایە كوردی و سالا 1945 ل ئەمریكا چاپكرییە. پەرتووك ئامۆژگارینە بۆ گونەهباران، چیرۆكا دروستبوونا گەردوون و ژیان و مرۆڤانە ژ ئەلندا دیرۆكێ هەتا پەیدابوونا ئایینێ مەسیحی و ل خاچدانا عیسا پێغەمبەری… گرنگییا زیندیكرنەڤە و بەلاڤكرنا ڤی دەقی پتر گرێدایی گرنگییا وی یا دیرۆكییە و دەقەكێ دەگمەنێ بەری سەدسالانە‌، پ. د سەروەر عەبدولڕەحمان ب ئەركێ ئامادەكرنا ڤی دەقی رابوویە.

موسەدەق تۆڤی

هەلبژارتنێن ئەنجوومەنێ نیشتمانیێ ئیراقێ داویهاتن، ئەنجام هاتنەراگەهاندن، نێزیك دێ هێنە پەسەندكرن و ئیراق بیتە خۆدی پەرلەمانەكێ نوو. گومان تێدا نینە هەر هەلبژارتنەك دڤێت بێتەهەلسەنگاندن، هەر ئالییەك، حزبەك، پێكهاتەك ئایینی نەتەوەیی دێ ب بەرچاڤكا خوە و بەرژەوەندیێن خوە هەلسەنگینیت، چنكو دەمێ چوویە د هەلبژارتنان دا چەند ئارمانجەك ژێ هەبوونە.
تنێ كەسێ ب بەرچاڤكا هەمووان دهەلسەنگینیت وەلاتییە، وەلاتی د خەما هەموواندایە و بەرژەوەندییا گشتی تاكە ئارمانجێ وی یە، وی ئەو دڤێت یا هەمووان یان ژی رێژا هەرە پترا خەلكی دڤێت. ئەز ژی وەك وەلاتییەك دێ ئێك ژ ئەنجامێن هەلسەنگاندنا خوە بەرچاڤكەم: بەری هەرتشتەكی دڤێت بێژم ل پڕانییا دەڤەران هەلبژارتن ب ئارامی برێڤەچوون و هەتا ئاستەكێ بەربژێر و ئالگرێن وان و حزبێن ل پشت وان د سەقایەكێ هێمن و دوور ژ هەراسانكرنا یێ بەرامبەر سەرەدەری دكر.
تنێ یا تێبینی دهاتەكرن و پشتی راگەهاندنا ئەنجامان ژی باشتر بەرچاڤكەت: سیبەرا عەشیرەتیێ بوو د هەوا هەلبژارتنان دا. ناهێتە ڤەشارتن هەتا نها عەشیرەتێ باندۆرا خوەیا گرنگ د جڤاكا مەدا هەیە، ڤێ باندۆرێ‌ هەردو ئالیێن ئەرێنی و نەرێنی هەنە. د هەلبژارتنان دا هەر حزبەك و ئالییەك د خەما وێ چەندێ دا بوو مفا ژ ئالیێ ئەرێنی وەرگریت و پترییا دەنگان ب وێ رێكێ دەستڤەبینیت. ئەنجام ژی ل دووڤ وێ ئاراستەیێ هاتن و ئەڤ ئاراستەیە د بیتە هێزەك بۆ ئالیێ سەركەفتیێ ئێكێ د هەلبژارتنان دا كو ئارمانجێن خوەیێن گشتی دەستڤەبینیت.‌ بەلێ مخابن ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ژ هەلبژارتنەكێ بۆ یا دی پتر یێ جهێ خوە دكەت، ئەڤ هەلبژارتنە ب داویهاتن، یێ بۆ چارسالێن پاشتر بەرهەڤییان دكەت، ب ڤی رەنگی سال ل دووڤ سالێ هزرا عەشیرەتی پتر یا بەلاڤە دبیت و یا جهێ هزرا نەتەوەیی و وەلاتینیێ دگریت و ژێیاتی بۆ عەشیرەتێ یا گەفان ل ژێیاتیێ بۆ وەلاتی دگریت.
د هەوا هەلبژارتنان دا ب ئاشكرا رویسپیێن هندەك عەشیرەتان دگۆت: دڤێت بەربژارێ مە سەربكەڤیت، سەركەتنا فلان بەربژاری/ بەربژارێ سەركەتنا عەشیرەتێ یە، سەرنەكەفتنا وی/ وێ شكەستنا عەشیرەتێیە، رەوشەنبیرییەكا وەسا بەلاڤەدكر ئەگەر كەسەك دەنگێ خوە بدەتە بەربژارەكێ خۆدان شیانێ بێ لایەن یان ژ عەشیرەتەكا دی ئەڤە دێ گونەهەكێ كەت. ڤەرێژا ڤێ چەندێ ژی ئەوە: كەسەك ژ عەشیرەتێن بچویك ‌دەرناكەڤیت، چەندێ خۆدان شیان و رەوشەنبیر و ئەزموون بیت ئەگەر عەشیرەتەك مەزن ل پشت نەبیت دەرناكەڤیت، هۆسا مەرجێ سەرەكیێ بەربژاری كو: خۆدان شیان، رەوشەنبیر و لۆژیك و زمانزان بیت نەما مەرجێ سەرەكی دێ پشتا عەشیرەتێ بیت.
پشتی راگەهاندنا ئەنجامان ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ڤە پتر خوە دیاركر: یێن بەربژارێن وان نەدەركەفتین جادەگرتن، هاتنوچوونا وەلاتییان ئاستەنگكر، ترومبێلێن رەسمی سۆتن، بەربارانكرن و سۆتنا تایەرە و سەلكێن گلێشی و هەرتشتەكێ كەتییە بەردەستان ئەنجامدا، تنێ ژبەركو بەربژارێ وان نەدەركەتییە. ئەگەر كەسێن خێرخواز ژ مەزنە بەرپرسان د هەوارێ نەچووبان و خەم ژێ نەخواربا، پێشبینی دهاتەكرن رەوش خرابتربا. ل ڤێرێ چ گومان تێدا نینە كەسێن خۆنیشادەر و هاتینەسەرجادەیان و كارێن نەرێنی كرین كەسێن دیتر ل پشتا وان هەنە، هەر ئەو كەسێن ب بەرچاڤكەكا بەرتەنگا عەشیرەتی هاندانا وان دكر دەنگی بدەنە فلانی هەر وان ژی هاندانا وان كرییە بۆ ڤان رەنگە كریاران. پرسیار ل ڤێرێ ئەوە دەمێ كەسەك خوە بەربژاردكەت یان رویسپیێ عەشیرەتەكێ یان ئالییەك پشتەڤانیێ لێ دكەت مەرجەك هەیە دڤێت سەركەڤیت یان گرەنتییەك ژ ئالیێ پەیوەندی ب پرۆسەیا هەلبژارتنانڤە هەی وەرگرتییە كو دێ دەركەڤیت..؟ د پرۆسەیێ دا دەركەتن و نە دەركەتن هەنە، هەردو ژی باهرا بەربژێرانە و هەرئێك دێ بەرۆكا هندەكان گریت، بەربژێر دڤێت د بەرهەڤبن بۆ هەردووان، بەلێ ئەگەر ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ڤێ چەندێ قەبوولنەكەت، وی دەمی د ڤێت هەرهەموو ئالی و كەسێن پەیوەندیدار پێشبینیێ بكەن دێ نەرێنیێن عەشیرەتیێ بنە بارگرانییەك مەزن ب ساناهی نەهێنە كۆنترۆلكرن.
دێ مژارا خوە ب بیرهاتنەكێ ئینم سالا 1980 دەستەلاتێ بەعسییان بریارا هەلبژارتنێن جڤاتا نیشتیمانییا ئیراقێ دا، ناهێتە ڤەشارتن دڤیا ئەنجام وەسا باتە وەك رژێمێ دڤیان، نە حزبێن ئۆپۆزیسیۆن هەبوون و نەژی كەسەك دشیا دژایەتییەكا ئاشكرا یا دەستەلاتی بكەت، زێدەتر بناڤدا ناچین، دێ هێینە بیرهاتنێ: وێ سالێ دهۆكێ تنێ پێنج ئەندام بۆ جڤاتا ناڤبری هەبوون، نڤیسكاری رەحمەتی سالح عەلی گولی ئێك ژ بەربژاران بوو، كەسەك ژ مالباتەكا هەژار، نڤیسكار رەوشەنبیر خودان هەستا نەتەوەیی بوو، د بەرنامەیێ وی یێ هەلبژارتناندا ژی هەستا وی یا نەتەوەیی و هندەك ئارمانجێن وەلاتینی بەرچاڤدبوون، هەرچەندە رەنگە رێگرییەك ل بەلاڤبوونا بەرنامەیێ وی یێ هەلبژارتنان هاتەكرن و ئاستەنگ بەرامبەری هەوا وی هاتنەچێكرن، بەلێ د ئەنجامدا سالح عەلی گولی تەمەت هەرچار بەربژارین دی كو هەرئێك ژ وان پشتگەرمێ عەشیرەتەكێ بوو دەنگ ئینان و سەركەفتنا وی دەنگڤەدا. نهێنییا سەركەتنا سالح عەلی گولی د وێ چەندێ دا بوو كو ل دووڤ ئاست و شیانێن وی دەمی وی دەربڕین ژ دۆزەكێ دكر كو دۆزا نەتەوەیی بوو، نە تنێ پشتگەرمێ عەشیرەتەكێ بوو، بەلێ دەنگ ژ هەموو باژێر و عەشیرەت و پێكهات و ئایینێن سنوورێ پارێزگەهێ ئینان.

موسەدەق تۆڤی

د رێورەسمێن دەسپێكرنا پرۆژەیێ كەمەرا كەسكا هەولێرا پایتەختدا، بەرێز مەسرور بارزانی سەرۆكوەزیرێن هەرێما كوردستانێ و جێگرێ سەرۆكێ پارتی ب شیرەتەكا زانایێ ناڤدارێ جیهانا ئیسلامی مەولانا جەلالەدینێ رۆمی دەمێ دبێژیت: گول ل بەر بارانێ شین دبن نە ل بەر دەنگێ ئەور و بریسییان دەست ب چاندنا ئێكەمین نەمام (شتل) ژ پرۆژەیێ چاندنا چەند ملیون نەمان بۆ شینكرنا كەمەرا هەولێرێ كر.
شیرەتەكا بهادارە، باران ئارامییە و ئەور و برسیی پرانییا دەمان بەروڤاژی ئارامیێنە، كەسەكێ ئارام و مفا ژ شیرەتان وەردگریت و ل بەر رۆناهییا ئەزموون و شیرەتێن ناڤدارێن دیرۆكێ كاروانێ خوە ددەتە رێ، ب ڤێ شیرەتێ ئێكەمین نەمام د پرۆژەیێ چاندنا ب ملیۆنان نەماندا چاند، پشتگەرم ب خۆدێ و كەلتوورێ مالباتا خوە و خەلكێ كوردستانێ كاروانێ ئاڤەدانی و پێشڤەبرنێ یێ ددەتە رێ.
ب درێژییا دیرۆكێ هەر وەلاتەكێ بەرەف پێش چووبیت، هەر شارستانییەكا هاتبیتە ئاڤاكرن د سەقایەكێ ئارام و تەنادا و ب شیانێن كەسەكێ ئارام و تەنا هاتییەئاڤاكرن، ب ئارامی بەرێ بنیاتیێ هەر پێشكەتنەكێ هاتیەدانان و د سەقایەكێ تەنادا گەهشتییە ئارمانجێ خوە و خەلكەكی بەرێ وی خوارییە و ل ژێر سیبەرا وی ڤەحەویانە و پێنگاڤێن دوورتر بەرەف پێشكەتنێن مەزنتر ‌هاڤێتینە. كەسەك نەشێت تنێ نموونەیەكێ ژ دیرۆكێ بینیت وەلاتەك، باژێرەك،‌ گوندەك د نەئارامیێدا پێشكەتبیت، ب قێری و قیژییان ب گەف و حنگە حنگ و گرمە گرمێ، ب جڤین و كرێتی و زمانرەشییان پێنگاڤەكێ بەر ب پێش چووبیت.
بەرێز سەرۆكوەزیرێن هەرێمێ ب ئارامی دەست ب كارێ كابینەیا خوە كریە، ب ئارامی بەرسڤا هەرنەرازیبوونەكێ و دژایەتییەكێ دایە و شیایە د دژوارترین كاودانێن ئابووریێن حكومەتا هەرێمێدا مەزنترین پرۆژەیان ئەنجامبدەت، شیایە وەلاتەكێ پڕی جادە و رێكێن هاتنوچوونێ ب پێشكەتیترین ئەندازەیێن هەڤچەرخ ئاڤاكەت، شیایە نووترین شێوازێن چاندنێ بینتە د ڤی وەلاتی دا و پێشكەتیترین كارگەهێن بەرهەمێن چاندنێ ل جهێن جودایێن كوردستانێ بێختە د خزمەتا وەلاتییان دا و مفا ژ كەرەستە و بەرهەمێن ناڤخۆیی وەرگریت و ببنە خێر و بێر بۆ تەڤایی وەلاتییان. شیایە خەونا دێرینا خەلكێ هەرێمێ بجهبینیت و پترییا هەرێمێ ببیتە خوەدیێ كارەبا 24 دەمژمێری و گەلەك پێڤەناچێت دێ هەموو هەرێمێ ڤەگریت، كورت و كرمانجی هەر ب ئارامی بێی كو خوه ب قێری و قیژیێن خەلكەكیڤە مژوولبكەت و گەفێن هندەكان كاروانێ وی ژ رێكێ گیرووكەن یێ بەرەف پێش دچیت و سەركەتنان دەستڤەدئینیت و وەلاتی دگەهینتە ئاستەكێ شارستانی خۆیی و بیانی پەسنا سەركەتنێن وی دكەن. تنێ كتەكا كێم هەنە یێ بەرێ رۆژێ ب بیژینگێ دگرن سەخمەرات بەرژەوەندیێن خۆیێن بەرتەنگ یان بەرژەوەندیێن خەلكەكێ بیانیێ نەیار ل هندەك دەڤەران یێ رێگریێ ل پێشڤەچوونێ دكەن و یێ دبنە ئاستەنگ دڕێكا ئاڤاكرن و پێشڤە برنا وان دەڤەران‌.
ب كورتی پێنگاڤێن مەسرور بارزانی د ئارامن، ب تەناهی یێ بەر ب پێشڤەدچن، ئەڤ پێشچوونە ژی یا پارتی دیموكراتی كوردستانە، یا تەڤایی كوردستانییان یا لیستا 275 بەربژارێن دلسوزێن وێنە، لیستەك خودانی ڤان پێشەنگان بیت دێ بەرەف سەركەتنا پتر ژ ملیون دەنگان چیت.

عـەمەر هـەرگـۆشی

جاران دا بێژن جان و روحا كوردان ئێكە و برینا وان ل كودەرێ بیت، ئێك ژانا گیانەكیە و زۆرداریا ل سەر وەلاتیان ل كودەرێ بیت ژان ئێكە، پێدڤیە خەلكێ كوردستانی پتر د هەوارا هەڤدو بچن و پتر خەمخۆرێن هەڤدو بن، ئەڤرۆ كوردان زۆر پێدڤی یا ب خۆشەویستیێ و رێز و تەبایێ هەی، جهێ داخێ یە كو كورد نوكە خۆدانێن پەیامەكا ئێكگرتی نینن و چاڤا لایەنێن كوردی ژێكدویر كەفتینە ب ڤێ رەنگی ژی دویركەتن د ناڤ تاكێن جڤاك و پێكهاتێن وێ دروست بوویە، هندەك لایەن ل سەر هندێ كاردكەن كو جوداهیان د ناڤبەرا ئەندامێن جڤاكا دا مەزن بكەن رەشبینیێ و كەربوكینان زێدە بكەن، ل ئەگەرا وێ چەندێ ژی گیانێ دوبەرەكی و ناڤچەگەری و توندرەوی چێدبیت و نەك هەر د هەوارا ئێك ناچن د تەنگاڤیان دا و هەڤكاریا ئێكودو ناكەن بەلكی كەیڤا وانا دهێت كو هندەك تووشی كارەساتان و مالوێرانیان ببن، ئەوە ب راستی ئەنجامێن هزرێن چەوتن و ئێكە ژ بەدبەختیێن گەلێ مە، ل سەر مرۆڤی پێدڤیە كو د هەمی كاڤدانان دا خەم خورێ گەلێ خۆ بیت و ل گەل خۆشی و ناخۆشیێن میللەتێ خۆ تێكەل بیت، ئەو كارەساتا لالەزار كەیفا هندەك كەسان یا ئینای، بەلێ ب راستی دڤیا دلێ هەمی كوردەكی ژانێ بكەت دەما كو خوین ژ گیانێ وەلاتیەكی كورد دهێت، ئەڤ رۆندكا ژ چاڤێن هەر دایك و بابەكێ كورد بهێت لازمە خەما هەمی كوردەكی خۆدان وژدان بیت، ژبلی هندێ كو ئەوا ل لالەزار روویدای زیانێن گیانی هەبوون كاریگەریەكا خراپ ل سەر ناڤودەنگێ هەرێمێ و دیموكراتیەت و شكۆمەندیا هەرێمێ هەبوو، لەوما دڤیا كورد ل هەر جهەكی بن دلێ وان ب ڤێ كارەساتێ خۆش نەبیت و ل هەر جهەكی بپەرۆشبن، ئەركێ هەمی كوردەكییە ل بەرانبەر كریارێن هۆسا هەلوەستێ نەتەوەیی هەبیت و هەولبدەت ئەو كریارێن وەسا تەشەنە نەكەن و دوبارە نەبنەڤە، چونكی ئەو كریار دێ دەرزات د ناڤبەرا پێكهاتێن كوردی دا فرەه كەن و دێ بنە ئەگەرا رق و كینا د ناڤ جڤاكێ دا و شوین پێن دوژمن و ناحەزان د ناڤ رێزێن گەلێ كورد دا ب هێزترلێهێن كاریگەریەكا مەزن دێ كەتە سەر رەوشا ئێمناتیێ و ژیانا خەلكێ كوردستانێ.
پێدڤیە لایەنێن كوردی روویێ راستەقینەیێ ئاشتیخوازی و مرۆڤ دۆستیێ گەلێ كوردستانێ نیشا گەلێن جیهانێ بدەن و هیچ بەهانەكێ نەدەنە دەست ناحەز و دوژمنێن كوردستانێ كو پێگەهێ حوكمەت و پەرلەمانێ كوردستانێ ل سەر ئاستێ ناڤچێ‌ و جیهانێ سڤك بكەن وە هەمی جاران گرفت و كێشەیێن ناڤخۆ ب رێكێن گفتوگۆیێ‌ وە برایەتی و ب گۆرەی قانوونێ بهێنە چارەسەركرن.
دڤیا ئەم هەمی بزانین كو باب و باپیرێن مە ب خوینێ و ئارەقا ماندیبوونێ ناڤودەنگێ گەلێ كوردستانێ یێ پاراستی و وەك مللەتەكی ئاشتیخواز و بندەست یێ هاتیە ناسكرن، هەرگیز رەوا نینە ئەڤرۆ ئەم د ناڤ خۆدا ل دژی هەڤدو دەست بدەینە چەكی، ئەڤە كارەكێ نارەوایە و نابیت دلێ چ كوردەكی ب ڤێ چەندێ خۆش بیت.
لەوما حەقە كو دۆمان ژ سلێمانیێ بلند دبیت ل دهۆكێ بێهنا مە تەنگ ببیت، چونكو ئەم ئێك گیانین و ئێشا مە ئێكە.

مـوسـەدەق تـۆڤـی

ئێك ژ پێدڤیێن هەرە گرنگ بۆ هەركەسەكی تایبەت كەسێ خێزاندار ئەوە خودانێ ئاڤاهییەكی بیت ئەو و خێزانا خوە تێڤە بژبن. هەروەسا ئەركێ دەستهەلاتێ یە ئاڤاهی یان پارچە ئەردەكی بۆ وی كەسی دابین كەت، ئەو پەیداكرنە ب دانێ بیت یان ب رێكا سازیێن هەروەوەزی بیت. دگەل زۆربوونا هژمارا مرۆڤان و كۆچبەربوونا خەلكی ژ گوندان بۆ باژێران و دروستبوونا ئاریشەیێن نیشتەجێبوونا خەلكی ل باژێران، ل گەلەك وەلاتان حوكمەتان خوە ل ڤێ مژارێ كرە خودان، هەر حوكمەتەكێ ب رێكەكێ‌ و شێوازەكی چ راستەخۆ بیت یان ب رێكا كۆمەلەیێن هەروەزیێن نیشتەجێكرنێ، دەست ب دابەشكرنا پارچەیێن ئەردی ل سەر فەرمانبەران كر كو پرانییا خەلكێ باژێران ژێپێكدهات و ب رێكا پێشینە (سلفە) یان هاریكارییا وان د ئاڤاكرنێ دا كر. ب ڤی رەنگی ل دووڤ سیستەمەكێ و هەژی و هەژیتر هەر فەرمانبەرەك (راستترە بێژین هەر مووچەخۆرەك) دبوو خودان خانی، د ڤی سیستەمی دا سالێن خزمەتێ، باوەرنامە، مووچە، خێزانداری و هژمارا زارۆكان بەرچاڤ دهاتنەوەرگرتن.
دەمێ ئەرد بەرەف كێمبوونان ڤە دچوو و زێدەبوونا دابەشكرنا ئەردی زیان دگەهاندە بەرژەوەندیێن نەتەوەیی و وەلاتینیێ، وەك كێمبوونا بەروبیاڤێ پێدڤی بۆ چاندنێ و پرۆژەیێن پیشەسازی و ئابۆریێن دیتر بیرۆكا ئاڤاهیێن بلند (ئەپارتمان) هەر ئاڤاهییەكێ ب دەهان شوقە ب خوەدگرتن كەتە د پرۆسەیا نیشتەجێكرنێ دا حكومەتێ، سازیێن هەرەوەزی، سازیێن وەبەرهێنان و سەرمایەداریێ دەست ب ئاڤاكرنا ئەپارتمانێن بلند كر و هەر ئەپارتمانەكێ ب دەهان بەلكی ب سەدان شوقە ب خۆڤە گرتن، د ڤێ پرۆسەیێ دا هەم پێدڤیێن خەلكەكی بۆ نیشتەجێبوونێ دابینكرن هەم سنوورەك ژبۆ رێژەیا كێمبوونا ئەردی بۆ پێدڤیێن دیتر هاتەدانان.
د هەردو پرۆسەیێن نیشتەجێكرنێ دا جۆرێ ئەردی ب گرنگی ‌ل بەرچاڤوەردگرت، ئەو ژی هندی د شیان دا بیت ئەردێ چاندنێ ل كێمیێ نەدەت و دابەشكرنا ئەردی و ئاڤاكرنا ئاڤاهیێن بلند ل ئەردێ بەردین (صخری) بیت ئانكو ئەردێ ب كێر چاندنێ نەهێت یان مفایێ وی بۆ چاندنێ یێ كێم بیت.
پشتی سەرهلدانا 1991 و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ‌ پتر ژ هەروەلاتەكێ دی پێدڤی ب دابەشكرنا پارچەیێن ئەردی بوو، سەدان هزار فەرمانبەر و پێشمەرگە و زیندانیێن سیاسی و پەنابەرێن زڤرینەڤە و كادرێن حزبی و سازیێن راگەهاندنێ و هونەرمەند رۆژنامەڤان و نڤیسكار و پێشەكار و یێن دی پێدڤی ب پارچەیێن ئەردی بوون، حوكمەتا هەرێمێ مەردانە و ب دەستبەلاڤی دەست ب دابەشكرنا پارچەیێن ئەردی كر و هەتا نها ژی یا بەردەوامە، بەلێ بەلاڤكرنەكا بێ سەروبەر و بێی بەرچاڤوەرگرتنا هندەك بنەما و رێنمایێن قانوونی و هەژیایتی و هەژیتریێ، مفاداربوون و نە مفا‌داریێ و نەبوونا دادپەروەریێ دەست ب دابەشكرنێ كر. زێدەباری باندۆرا شەرەنیخا حزبایەتی و مایتێكرنا حزبان و مایتێكرنا كەسێن خوە ژ دەستهەلاتی بلندتر دبینن، یا ژ هەمووێ خرابتر گرنگی و پێدڤییا ئەردی بۆ ئەڤرۆ و پاشە رۆژێ ل بەرچاڤوەرنەگرت، ئەردێ پێدڤی بۆ چاندنێ بەرەف كێمیێ بر، شاش نابم‌ ‌ هەكە بێژم فەرمانا ئەردێ خێر تێدا هەی راكر، نە كەسێ هزر ل بەرژەوەندییا گشتی كر نە ل پاشەرۆژێ. د دەمەكی دا د شیان دا هەبوو و شوینگر ژی هەبوون ئەردێ چاندنێ ژ دەست نەدەن، نموونە گەلۆ ئەگەر ل شوینا ژ دهۆكێ بەرەف دەشتا سلێڤانەییان؛ ژ دهۆكێ بەرەف زاویتە چووباین هەردو ئالیێن جادا بێسرێ – زاویتە و گەلیێ دهۆكێ زاویتە كربانە پارچەیێن ئەردی و دابەش ببانە باشتر نەبوو ژ ئەردێ چاندنێ..؟ هەمان قەربوویا ل دەشتێ هاتیەدان ل ناڤ چیا هاتبا دان باشتر نەبوو؟ ئەرێ مفایێ ئابووریێ ئەردێ دەشتێ پتر بوو یان یێ رێكا زاویتە..؟ د ئەنجام دا هەردو ژ دەست مە چوون، ئەردێ دەشتێ مە كرە خانی و پاشتر یێ رێكا زاویتە ژی خەلكەكی كرە خانی و ڤیلە و ئاڤاهیێن تایبەت. ئەرێ ل شوونا دەهان پارچەیێن ئەردی دەهان ئاپارتمان هاتبانە ئاڤاكرن و هەر ئێكێ دەهان شوقە تێدابان ل شووینا ئەردی دابانە خەلكی پتر د بەرژەوەندییا هەردو ئالییان دا نەبوو..؟
ئەڤ سالە ژی هەمان كریارا دهێتە ئەنجامدان بێی كو مفا ژ سەربۆرێن سالێن چووی بێتەوەرگرتن، بەرهەڤیێن بۆ دابەشكرنا دەهان هزار پارچەیێن ئەردی دهێنەكرن، هەر یێ بەرە ب دەشتێ ڤە دچن بێی ڤەكۆلین و هەلسەنگاندنا سەربۆرێن سالێن چوویی، ل سنوورێ هندەك باژێرڤانییان ئەرد نەمایە و یێ پەنایێ دبەنە بەر باژێرڤانیێن دی، ل سنوورێ دهۆكێ ئەرد نەمایە یێ بەرەف ئالیێن سكرێ میسلێ و فەیدیێ و سنوورێن دوورتر دچن، ئەرێ كەسەك نینە هزرەكێ بكەت فەرمانبەرێ دهۆكێ دێ چاوا شێت ل وێڤەی فەیدیێ ئاڤاكەت..؟ دێ مەزاختی ڤێت هەتا خزمەتگوزارییان دگەهیننێ..؟ دێ چاوان هاتنوچوونێ كەن..؟ گەلۆ ل شوینا چێكرنا ئاپارتمان و شوقەیان و فرۆشتنا وان بۆ بیانییان و گوهۆرینا دیموگرافیا نەتەوەیی یا باژێری ئەو شوقە ب هەڤكارییا د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێمێ و كەرتێ تایبەت ل دووڤ هندەك رێنمایی و مەرجان دابانە وەلاتیێن دهۆكێ باشتر نەبوو. نها نەخشەیێ باژێری یێ دهێتە بەرچاڤێن من دهۆك یا دگەهیتە گەلیێ زاخۆ ل وێڤەی گەلی ژی زاخۆ یا دگەهیتێ و ئاپارتمان و شوقەیێن مە یێ پڕی بیانی دبن، نموونەیێن من ژ پارێزگەها دهۆكێ بوون، بەلێ ژ ئەنجامێ دووڤچوونێ ئەز دبینم ل پارێزگەهێن دی ژی هەمان رەوشە، كێمەك باشتر یان خرابتر و د ئەنجامدا ئەمێن دمینین حوكمەتەكا بێ خاك..!