رەمەزان زەكەریا

دەمەكە ئاریشەیەكا هزری و دوور ژ بنەمایێن مەدیایێ پەیدابووی تایبەت دناڤ دیجیتال مەدیایێ دا سەرهلدانا دیاردا كـۆپی پەیست ئەڤ دیاردەیە بوویە هۆكارێ كورتكرنا ڕێكا كاركرنێ و سادەكرنا گەهاندنا پێزانینێ ب بینەرو خوینەری و نیشانا پاشڤەچوونا هزری یا مەترسیدارە كو رحا داهێنان و پێشڤەبرنێ د ناڤ كـارێ ڕۆژنامەڤانی یێ دروستدا دا ب تەمامی ژناڤبریە، مەدیایا كوردی د بنەرەت دا ل جهێ ببیتە كەرەستێ هشیاركرنا جڤاكی نوكە ددەستێ تەمبەلاندا بوویە هۆكارەك بۆ پاشڤەبرنا هزر و تێكدانا زمانێ كوردی.
مالپەرێن ئەلیكترۆنی و ناڤەندێن دەنگوباسا ل جهێ كو ببنە ژێدەرێ بەرهەمئینانا پێزانینێن دروست و ڤەدیتن و نیشاندانا ڕاستییان پتریا جاران چ ماندیبوون بۆ دیڤچوون و ئەنجامدانا چاڤپێكەفتن و سازكرنا ڕێپۆرتاژێن مەیدانی و تایبەت ناكەن پرۆسەیا ڕۆژنامەڤانی كورت بوویە د چەند لڤینێن سەر كێبۆردێ كۆمپیوتەری دا و مۆبایلێ.
مۆدێلەكێ تەمبەلیێ دروستبوویە كو بابەتەكی ژ مالپەرەكێ ناڤخۆیی یان بیانی دهێتە كۆپیكرن ب ڕێكا وەرگێڕانا ئۆتۆماتیكی یان گوگل ترانسلێت و ب بێ پێداچوونەڤە دكەنە كوردی یان ژی ب شێوازەكێ كێم ئەخلاقی بابەتێن مالپەر و ئاژانسێن كوردی یێن دی دزن و ناڤێ ئامادەكاری و مالپەری ژێ دبەن ب ناڤێ خۆ بەلاڤ دكەن ئەڤە مەزنترین شاشی و تەمبەلییە و لادانە ل سەر مافێ ئامادەكاری و مالپەرێ ئێكەم جار بابەت بەلاڤكری، ئەنجامێ ڤێ تەمبەلیێ ژی بەرهەمئینانا زمانەكی لاواز و رۆژنامەڤانەكێ بێ داهێنان و بێ سەروبەرو تژی شاشیێن ڕێزمانی و دەستەواژێن غەریب كو چ پەیوەندی ب پێكهاتەیا زمانێ كوردی ڤە نینە و وەرگێڕانا ئۆتۆماتیكی یا بێی فلتەرێ زمانزانی بنیاتێ ڕستەیا كوردی تێكدایە.
كۆپیپەیستێ ئاستێ تام و تێگەهشتنا زمانێ دایكێ د ناڤ جڤاكی دا ب ڕەنگەكێ ترسناك لاوازكریە و مەترسییا هەرە مەزن ئەوە كو نڤشێ نوو ڕۆژانە ل سەر تۆرێن جڤاكی فێری زمانەكی ئالۆزو یێ مەدیایێ دبیت كو نە یێ ئەدەبی یێ ستانداردە و نە یێ ڕەسەنێ جڤاكییە، بەردەوامبوونا ڤێ چەندێ داهاتوویێ ئەدەبیات و نڤیسینا كوردی بەرەڤ تۆنێلەكێ دبەت كو چێككرنا وێ ب سالان ژی ناكەڤیتە سەر ئاراستەیێ خۆیێ دروست.
مەدیا بۆ وێ چەندێ كۆمپانیێن ڕیكلامێ ڕازی بكەن پێدڤی ب ڕێژەیەكا زۆر یا بینەران هەیە ژبەركو بەرهەمئینانا ڕێپۆرتاژەكێ كو دووڤچوونەكا بنكۆلكاری پێدڤی ب خەرجیا دارایی و مێشك لێدانێ هەیە خودانێن مەدیایێ ڕێكا بێ خەرجی دكەنە رێكا دروستكرنێ، مرنا داهێنانێ د مەدیایێ دا ژڤێ چەندێ دروستبووە سستبوونا نڤیسینێ لادان ژ پەیاما ڕۆژنامەڤانییا دروست و ڤالاكرنا مێشكێ جڤاكی ژ هزركرنێ.
گرنگیدان ب مافێ نڤیسەر و خاوەنداریا هزری پێدڤییەكا یاسایی یە بۆ پاراستنا ماندیبوونا ئامادەكاری و پیڤەرەكێ رەوشتی یێ سەرەكی یە بۆ ناسنامەیا هەر مەدیایەكا دروست كاردكەت، د جیهانا پێشكەفتی دا دزینا پەرەگرافەكێ ب بێ ئاماژەدان ب ژێدەرێ سەرەكی دشێت ببیتە ئەگەرێ گرتنا دەزگەهەكێ و دادگەهكرنا ئەوێ بابەت كۆپی كری و بەلاڤكری بێ دەستووریا نڤیسەرێ سەرەكی.
دەمێ مەدیا پشت ب ڤەكۆلین و دووڤچوونا لایەنێن ڤەشارتی و مەیدانی گرێنەدەت وەك كەسەكێ كورە كول دووڤ پێنگاڤێن كەسەكێ چاڤ ساخ دچیت دێ پێنگاڤا هاڤێژیت، مەدیا كوپی ژی دێ هەر وەك سێبەر و كۆپیكەرەكا بێ ناسنامە و بێ كاریگەری د ناڤ پێشكەفتنا مەدیایێ دا مینیت ژبەركو كوپی چ جاران نابیتە پێشەنگ و هەردەم دێ دبن رۆناهیا كەسێن دی دا ژیت.
بۆ نەهێلانا دیاردەیا كۆپی كرنێ پێدڤییە یاسایێن مافێ چاپ و بەلاڤكرنێ و سزادانا دارایی یا هەر پەیج و مالپەرەكی كو بەرهەمێ كەسێن دی ب ناڤێ خۆ بەلاڤ دكەن بهێتە كاراكرن و سەندیكایێن ڕۆژنامەڤانا و ناڤەندێن چاڤدێریا مەدیایێ لیستا ڕەش بۆ وان مالپەر و پەیجا درۆست بكەن كو كارێ وان دزی كۆپییە، خولێن ڕاهێنانێ كار ل سەر پێگەهاندنا ڕۆژنامەڤانێن مەیدانی و نڤیسەرێن خودان هزر بكەن نەك شارەزایێن كۆپی كو هزرا وان دەستێ كەسەك دی دابیت.

رەمەزان زەكەریا

پرسا ژینگەهێ پرسەكا نشتیمانی و مرۆڤایەتییە كو پەیوەندی ب نوكە و پاشەڕۆژا هەمووان ڤە هەیە، رۆلێ مەدیایێ وەك پرەكا پەیوەندیێ د ناڤبەرا بڕیارێن حوكمەتێ و هشیاریا وەلاتییان پێدڤیە ئەركێ خۆ ب دروستی جێبەجێبكەت، ژینگەهێ بكەتە بابەتێ سەرەكیێ رۆژێ؛ هەتا كو وەلاتی بهێنە هشیاركرن ژ پیسبوونا ژینگەهێ‌ و مەترسیا وێ‌ ل سەر ساخلەمیا گشتی بۆ وێ‌ چەندێ‌ دلۆڤانیێ ب ژینگەهێ‌ ببەن و زێدەتر وێران نەكەن.
حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب تایبەت د كابینەیا نەهێ دا گرنگیەكا زێدە ب پاراستنا ژینگەهێ هاتیە دان وەك دەركرنا رێنمایێن نوو دروستكرنا بەنداڤان بۆ پاراستنا ئاڤێ و ئەنجامدانا هەوێن پاقژكرنێ و چاندنا داران ئەڤە نیشانێن وێ چەندێ نە كو پاراستنا سروشتی و ژینگەهێ ل سەرێ كارنامەیا حوكمەتێ بوویە، بەلێ پرسیار ئەوە: ئەرێ ئەڤ بزاڤە ب تنێ دێ بنە ئەگەرێ گوهۆڕینێ ئەگەر وەلاتی هشیار نەبن وپێگیر نەبن ب پاراستنا ژینگەهێ؟
مەدیا ب هەموو جۆرێن خۆڤە (رۆژنامە، گۆڤار، تیڤی و سۆشیال میدیا) ئەركەكێ نشتیمانی ل سەرە كو ئاڤاكرن و بەلاڤكرنا هشیاریا ژینگەهێ یە،پێدڤە رێنمایێن حوكمەتێ و لایەنێن پەیوەندیدار ب زمانەكێ سادە بگەهینیتە د ناڤ مالان و كارتێكرنێن خراب یێن پیسبوونا ژینگەهێ ل سەر ساخلەمیێ نیشابدەت ب رێكا كەسێن بسپۆر و نۆشدارێن تایبەتمەند ونموونەیێن سەركەفتی یێن ژینگەپارێزیێ بكەتە مۆدێل بۆ جڤاكی گرنگ و پێدڤیە مەدیا ببیتە پەنجەرەیا دیتنا ژینگەهێ‌ و پارێزەرا وێ‌ یا ئیكانە كو خەلك ب رێكا مەدیایێ بهێتە هشیاركرن.
پێدڤییە مەدیا ببیتە ئەو پەنجەرەیا هەموو تێدا ژینگەهێ ببینن و پارێزەرێ ئێكێ یێ ژینگەهێ هەموو بڕیار و رێنمایێن حوكمەتێ بێی جێبەجێكرنا وەلاتییان د بێ مفا بن پاراستنا ژینگەهێ ئەركەكێ هەڤپشكە حوكمەت رێنمایان دەردكەت و مەدیا هشیاریێ بەلاڤ دكەت بەلێ وەلاتییە یێ كو د نێزیك دا مامەلێ ل گەل ئاخ و ئاڤ و هەوایێ دكەت،پێدڤیە هەر وەلاتییەك خۆ ب بەرپرس بزانیت د جێبەجێكرنا رێنمایان دا، چونكو ژینگەهەكا پاقژ رامانا ژیانەكا ساخلەم بۆ هەمووان دابین دكەت.
پاراستنا ژینگەهێ پێدڤی ب هشیاریا مەدیایێ و پێگیربوونا وەلاتییان هەیە، دەمێ ئەڤ دو لایەنە ب هەڤپشكی كار بكەن دێ شێین كوردستانەكا كەسكتر و ژینگەهەكا ساخلەمتر بۆ پاشەڕۆژێ مسۆگەر بكەن، ژ بەركو حوكمەتێ هەموو ئەركێن خۆ جێبەجێكرینە و گرنگە وەلاتی و رێڤینگ ل دەمێن ئاسایی و گەشت و سەیرانا پاراستنا ژینگەهێ بكەنە بەرنامەیێ خوەیێ سەرەكی، د هەماندەم دا سزایێن مەزن ب سەر وان كەسا بهێنە سەپاندن یێن ژینگەهێ تێكددەن دلۆڤانیێ ب هەناسەیا كوردستانێ نەبەن و ئەوێن پێگیر ژی یان خزمەتا ژینگەهێ دكەن مەدیا گرنگیێ بدەتێ و بهێنە پاداشتكرن.

رەمـەزان زەكـەریـا

مەدیا وەك مامۆستایێ دویێ یێ جڤاكی دهێتە ناسین، ژبەركو كاریگەریا وێ د ناڤ مالان دا هندەك جاران ژ قوتابخانە و خێزانێ ژی ب هێزترە، ئەوا ل هندەك كەنالێن ئاسمانێ و سۆشیال مەدیایا كوردی دا دهێتە دیتن خزمەتكرن نینە ب زمانێ دایكێ و ئەنفالەكا بێدەنگە دژی هەبوون و رەسەناتیا زمانێ كوردی.
ئێك ژ وان خالێن كو جهێ‌ ل سەر راوەستانێ‌ بكارئینانا بێ سەروبەر یا پەیڤێن بیانیە د ناڤ ڕستەیێن كوردی دا گەلەك ژ بێژەر و پێشكێشكاران ئەگەر پەیڤێن بیانی تێكەلی ئاخڤتنا خۆ بكەن دێ وەك كەسەكێ رەوشەنبیر و زانا دیار بیت بێی كو بزانن ئەڤ شێوازە وەك ژەهرەكێ یە بۆ زمانێ‌ دایك كو دبیتە ئەگەرێ لاوازبوونا هزری ل دەڤ گەنجان.
مەدیایا كوردی كەفتیە بن كارتێكرنا وەرگێڕانا پرانیا نووچەیان ژ ئاژانسێن جیهانی كو ب دارشتنەكا عەرەبی یان ئینگلیزی دبنە كوردی ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا ڕستێن سەیر و نەساخلەم كو ل گەل سروشتێ زمانێ كوردی ناگونجن د رستەكێ‌ دا چەند جاران پەیڤێن عەرەبی دهێنە بكارئینان كو چ گرنگیا خۆ نینە.
د سۆشیال مەدیایێ‌ دا زمانێ رەق سادە بووە مۆدێل پەیج و ئەكاونتێن مەدیایێ‌ بۆ لایك و بینەران كۆم بكەن پەنایێ دبەنە بەر زمانەكێ كو دویرە ژ ئیتیكێن رۆژنامەڤانی و رێزمانا نڤیسینا كوردی ب پیتێن لاتینی یێن شاش یان تێكەلكرنا نەزانانە یا پیتێن عەرەبی و كوردی، نڤشەك دروست كریە كو نەشێن ڕستەیەكا ساخلەم و بێ كێماسی ب زمانێ خۆ بنڤیسین، دەمێ زمان بەرەف لاوازیێ چوو هزر ژی دێ لاواز بن تاكێ كورد یێ كو رۆژانە گوهێ وی ل زمانەكێ تێكەل بیت هێدی هێدی هەست ب بیانیبوونێ د ناڤ زمانێ خۆ دا دكەت ئەڤە مەترسیەكا مەزنە ل سەر پاشەڕۆژا زمانێ دایك.
گرنگە هەر دەزگەهەكێ مەدیایێ‌ لیژنەكا زمانی یا ب هێز هەبیت بۆ پشكنینا هەر تێكستەكێ بەلاڤ دبیت و پێشكەشكار پێدڤی ب خولێن بەردەوام یێن زمانێ كوردی نە ژبەركو زمانێ وان ژ جلك و روخسارێ وان گرنگترە، پاراستنا زمانێ كوردی د مەدیایێ‌ دا ئەركەكێ نەتەوەیی ئەخلاقی و مرۆڤی یە پێدڤیە مەدیا پەناگەهێ زمانێ دایكێ بیت نەك ببیتە ئەو تیرێ كو زمانی پارچە پارچە دكەت، هندەك جاران ژی پەیامنێر بۆ وێ‌ چەندێ‌ ب خۆ باشتر نیشابدەت هندەك پەیڤا دبێژیت سەرەرای كو دروست نینە، بەلێ‌ دەنگێ‌ وی دگەهیت و یێ بینەری ناگەهیت، لەورا ئەو بەردەوام وەك خۆ دكەت ول سەر شاشیێن خۆ بەردەوامن زیان ژی ب زمانی دكەڤیت.

رەمەزان زەکەریا

وەرزێ بهارێ و سەیرانان ل كوردستانێ دەلیڤەیەكا زێڕینە بۆ دەركەفتنا پەیامنێر و دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ بۆ ناڤ خەلكی دا كو جوانیا سروشتی و كەیفخۆشیا وەلاتیان نیشا بدەن، بەلێ مخابن ئەوا ئەڤ سالانە ل سەر شاشەیێن تەلەفزیۆنان و پەیجێن سۆشیال مەدیایێ دهێتە دیتن بەزاندنا هەموو سنوورێن ئیتیك و ئاكارێن ڕۆژنامەڤانیە پەیامنێریا مەیدانی ژ گەهاندنا پەیامەكا گەشتیاری هاتیە گۆهۆڕین بۆ دەستوەردانەكا بێزاركەر د ناڤ مەنجەل و ژیانا تایبەت یا خێزانان دا.
ئێك ژ دیمەنێن هەرە دوبارە د ڤان ڕاپۆرتان دا چوونا پەیامنێرایە بۆ سەر سەرێ سفرە یێن سەفرەچیان و پرسیاركرن ل سەر جۆرێن خوارنێ تە چ خارن یا ئینایە؟ كێ خارن چێكریە؟ ئەرێ تو ڕازی ژ خوارنا وێ؟ ئەڤ جۆرە پرسیارە چ مفایەكێ ڕۆشنبیری ناگەهیننە بینەری، ئەرێ ڕاستی پاشكەفتنا مەدیایێ گەهشتییە وێ ڕادەیێ كو ناڤەڕۆكا مەنجەلی ببیتە تەوەری سەرەكی یێ ڕاپۆرتەكا تەلەفزیۆنی.
یا ژ هەموویێ مەترسیدارتر ئەو پرسیارێن بێ سەروبەرن یێن كو ئاراستەی هەڤژینان دهێنەكرن پەیامنێر ل جهێ ڕێزگرتنێ ل پیرۆزیا خێزانێ دەست ب پرسیارێن خۆ دكەت تە چەند ژن ئیناینە ؟ ل مال چەند كارا بۆ تە دكەت؟ تو ڕازی ژنەكا دی بینیت؟ و دەهان پرسیارێن دی یێن چ پەیوەندی نەب سەیرانێ ڤە هەیی نە ب مەدیایێ نەب جڤاكی.
ئەڤ جۆرە پرسیاركرنە نیشانا خۆ بەرهەڤ نەكرن و كۆپیكرنا پرسیارێن سالانە یە و چ گوهۆڕینان د خۆدا دروست ناكەت و كێماسیا ڕۆشنبیریا پەیامنێری دەردكەڤیت، بەلكو سڤكاتیكرن ب كەرامەتا ئافرەت و هەڤژینی كو هاتیە سەیرانێ دا كو بهێنڤە دەت نەك ل سەر شاشێ بێتە دادگەهكرن و ببیتە كەرەستێ پێكەنین و كۆمكرنا لایك و كۆمێنتێن پەیجێن بێ بنەما.
پەیامنێرێ پرۆفیشنال پێدڤیە بزانیت كو مایك نیشانا دەستهەلاتا سنوور بەزاندنێ نینە، پێدڤیە د سەیرانێن خێزانێ دا ژبلی پرسیارێن گشتی وەك نیشادانا پاقژیا ژینگەهێ و هشیاركرنا خەلكی و بەحسكرنا خزمەتگوزاریێن گەشتیاری و كێماسیێن گەشتان و نیشادانا داب و نەریتێن جوان و فولكۆرێ دەڤەرێ ب شێوەیەكێ رێك و پێك.

رەمەزان زەكەریا

ژینگەهەكا ساخلەم كلیلا ژیانەكا درێژ و سەلامەتە بۆ مرۆڤایەتیێ، ل كوردستانێ پرسا ژینگەهێ پێدڤی ب ئاڤڕیڤەدانەكا باشتر و پلانەكا نەتەوەیی هەیە، ژبەركو هەر زیانەكا ب ژینگەهێ بكەڤیت ڕاستەوخۆ كارتیێكرنێ ل سەر ساخلەمی و ژیێ مرۆڤان دكەت، پێدڤیە درۆشمێ مە یێ سەرەكی ئەو بیت پاراستنا ژینگەهێ، پاراستنا ژیانێ یە.
ئەزموونا سەردەمێ ڤایرۆسێ كۆرۆنایێ و قەدەغەیا هاتنووچوونێ وانەیەكا مەزن دا جیهانێ، ڕێكخراوێن ژینگەهپارێز ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو د وی دەمێ كورت دا ژینگەهـ ب تەمەت سەد سالێن بۆری پاقژ ببوو، ئەڤە سەلمێنەرێ وێ چەندێ بوو كو ئەگەرێ سەرەكی یێ پیسبوونا ژینگەهێ مرۆڤە ژبەر ڤێ چەندێ پێدڤیە هشیاریا تاكێ كورد بگەهیتە ئاستەكێ كو بێ پلان و بێ بەرنامە زیانێ ب ژینگەهێ نەگەهینیت.
پاراستنا ژینگەهێ بەری كو یاسا بیت ڕەوشت و ڕۆشنبیریا تاكە كەسیە، پێدڤیە هەر مرۆڤەك خۆ ب بەرپڕسیار بزانیت پێشنیارەكا گرنگ ئەوە كو چاندنا دارەكێ ببیتە مەرجێ سالانە بۆ هەر وەلاتیەكێ، ب مەرجەكێ كو چاڤدێریا وێ دارێ ژی بكەت هەتا مەزن دبیت، هەوێن چاندنا نەمان ل كوردستانێ د بەردەوامن، بەلێ تشتێ ژ هەموویێ گرنگتر پاراستن و ئاڤدانا وان نەمامایە دا كو ل ناڤ نەچن ژبەركو چاندنا بێ چاڤدێری تێچوونەكا بێ مفایە.
مەدیا وەك دەسهەلاتا چارێ ل كوردستانێ ئەركەكێ دیرۆكی ل سەر ملێ وێ یە بۆ پاراستنا ژینگەهێ، كارێ مەدیایێ هەر ڤەگوهاستنا دەنگوباسان نینە، پرەكا ب هێزە بۆ هشیاركرنا جڤاكی، پەروەردەكرنا جڤاكی ب بەلاڤكرنا بەرنامە و پۆستەرێن هشیاریێ ل سەر مەترسییێن پیسبوونا ژینگەهێ و فشار ئێخستنە سەر دەستەیا ژینگەهێ و رێكخراوێن ژینگەهپارێزیێ دا كو سزایێن گرانتر ب سەر وان كەسان دا بسەپینن یێن ژینگێ تێك ددەن، مەدیا دشێت ببیتە هاندەر دا كو پرسا ژینگێ ببیتە مژارەكا ڕۆژانە د ناڤ خێزانێن كورد دا.
شارەزا ددەنە دیاركرن كو پیسبوونا ژینگەهێ مەترسیدارترین خالە ل سەر ژیانا مرۆڤایەتیێ، گرنگە هەموو پێكڤە ژ وەلاتیان هەتا دەزگەهێن مەدیایێ ژینگەهێ خۆ بپارێزین دا كو هەناسەیەكا پاقژ هەڵمژین و پاشەڕۆژەكا گەش بۆ نڤشێن داهاتی مسۆگەر بكەین، ژبەركو ل دووماهیێ هەر تشتێ مە دایە ژینگەهێ دێ بۆ ساخلەمیا مە ڤەگەڕیت.

رەمەزان زەكەریا

پەندەكا كوردی هەیە دبێژیت: ئەگەر نەزانەك بەرەكێ بكەتە چالەكێ دا، ب سەد زانایا ناهێتە دەر، دروست ئەڤرۆ ئەو نەزان بووینە دەڤ راستێن جڤاكی و ئەو زانا ماینە بێ كار، گرنگ و پێدڤی بوو میدیا ببایە پرەك بۆ بەلاڤكرنا زانستێ زانایان، پتریا بەرنامەیێن تیڤییان ژلایێ زانایان و كەسێن خۆدان باوەرنامە و زانستخوار هاتبانە بەلاڤكرن، بەلێ زانا و رەوشەنبیر و نڤیسەرێن بووینە بینەرێن بەرنیاسێن سوشیالێ ژبەركو د رۆژەڤێ دا رووكەشی پێش ناڤەرۆكێ كەفتیە، ئەڤ چەندا دهێتە دیتن دەربارەیێ ئیهمالكرنا زانستخوازان بنیاتێ هزری یێ جڤاكی ژناڤ دبەت.
پرۆژە و بابەتێن نڤیسەر و زانایا پێدڤی ب دەمەكێ زۆر تر ژ ترێندێن بەرنیاسێن سوشیالێ پێدڤیە كو هزرێن خۆ بۆ بینەران رۆهن بكەنەڤە، میدیا ئەو دەمێ درێژ نادەتێ ژبەركو بابەتێن ترێند و كورت و بێ ناڤەرۆك پتر بابەتێن درێژو بینەران ژ خۆ كۆم دكەن و دڤێ ناڤبەرێ دا زانا وەك كەسەكێ گران و بێزاركەردهێتە دیتن و نەشێت د چەند چركەیا دا راستیەكا زانستی كورت بكەت هەتا بینەران ل خۆ بكەت.
گلەك جاران ئەو بابەتێن میدیا گرنگیێ ددەتێ مەبەست ناڤەرۆك نینە كۆمكرنا بینەرانە ب ساناهی ترین رێك، بۆ نموونە دێ چاڤپێكەفتنا كەسەكێ بەخشراو بەلاڤكەت یان ل دروستكرنا پرۆمۆی دێ سەرنجا بینەری بۆ پەیڤەكێ راكێشیت كو نەچار ببیت ب دەمژمێرا دوبارە بكەت، بۆ وێ چەندێ بینەرێ زۆر كۆم ببیت میدیا پەنایێ دبەتە بەر بابەتێن سادە، كو بلەز هەستێن بینەری بلڤینیت، نڤیسەر كو بەحسێ هیڤیێن پاشە رۆژێ یان رەخنەیەكا ئاڤاكەر دكەت، نەشێت ب تەمەت ڤیدیۆیەكا كۆمیدی یان شەڕەدەڤەكێ د ناڤبەرا دو كەسێن نەزان دا ل ناڤ لایڤەكێ تیكتۆكێ بینەران كۆمبكەت. میدیایێ جۆرەكێ نوو یێ كادرا دانایە سەر شاشەیا كو ژبەر بەرنیاسبوونا سوشیالێ باوەرێ پێ ئینایە و كرینە پێشەنگ، پتریا جاران ئەو بەرنیاس خودان چ باگراوەندەكێ زانستی نینە، بەلێ بۆینە شارەزا و ئامۆژگاریا ل جڤاكی دكەن و بینەرەكێ باش ژی هەیە، دەمێ گەنج دبینیت كو بەرنیاسەكێ سوشیالێ بێ زەحمەت دبیتە ستێر، ب نەچاری ڤیانا وی بۆ خواندناپەرتووكەكێ بابەتێن زانستی و گۆهداریكرن ل زانایەكێ كێم دبیت، ئەڤە دبیته ئەگەرێ دروستبوونا جڤاكەكێ كو ناڤەرۆكێ پشتگۆه دهاڤێژیت و گرنگیێ ب رووكەشیێ ددەت.
دەمێ زانا دهێنە ئیهمالكرن لاوازبوونا ئاستێ گشتی یێ هزری دروست دبیت، میدیا ئەگەر رێزێ ل رۆشنبیران نەگریت، دێ بیتە هۆكارێ وێرانكرنا ئەقلێ مرۆڤایەتی، پێدڤیە پێشەنگێن میدیایێ تێبگەهن كو جوانی د ڕەنگ و دەنگێن بلند دا نییە د وێ هزرێ دا یە كو نڤیسەر و زانا دشێن بیخەنە خزمەتا مرۆڤایەتیێ.
پێدڤیە ب هەر بهایەكێ بیت سەنگ بۆ زانا و كەسێن شارەزا بهێتە زڤراندن، بۆ وێ چەندێ ئەوێن حەزا زانینێ هەی بێ هیڤی نەبن ژ خواندن و بروانامەیێن خۆ، ئەگەر نوكە زانا كەفت سبەهی مە زانا نابن دێ هزركەن دێ وەك یێن بەری خۆ هێنەپشت گوه هاڤێتن، لەورا گرنگیدان ب زانا دێ بەردەوامیێ دەتە ئاڤاكرنا جڤاكەكێ ساخلەم.

رەمەزان زەكەریا

دوژمنێن كوردان بەردەوام كاری ل سەر تێكدانا وێنەیێ‌ هەرێما كوردستانێ دكەن، لەورا دڤێ قوناغێ دا پەخشێ كەنالەكێ كوردی ب زمانێ بیانی گەلەك یێ گرنگ و پێدڤییە، مەدیایا نوكە یا كوردی بزاڤێن باش كرینە، بەلێ گەهاندنا پەیامێن نەتەوەیی ب جیهانا دەرڤە پێدڤیە گرنگی ب مەدیایا فرەزمان بهێتەدان ل هەرێما كوردستانێ .
دەمێ پەیامێن نەتەوەیی ب زمانێن بیانی دهێنە بەلاڤكرن دبیتە هۆكار رێگری ل بەرزەكرنا راستیێ بهێتەكرن، هەتا مەدیا یا كوردی ب چەند زمانێن بیانی پەخش نەبیت، جیهان دێ پەیامێن كوردستانێ ژ مەدیایێن وەلاتێن جیران و ئاژانسێن بیانی وەرگریت، هندەك جاران وەك خۆ ڤە ناگۆهێزن دێ ب رەنگەكێ نیشادەن كو دگەل سیاسەتا وان بگۆنجیت نە بۆ بەژەوەندیا كوردان، ئەڤە ژی گەهاندنا دەنگێ كوردان ب جیهانێ هندەك جاران گیرۆ دكەت وەك مەبەست و پێدڤی ناگەهیت.
هەبوونا مەدیایەكێ ب زمانێن بیانی دێ بیتە هۆكار پەیامێن كوردان راستەوخۆ بگەهنە ناڤەندێن برڕیاردانێ ل جیهانی و ئاگەهداری پرسێن نەتەوی یێن گەلێ كورد بن، كا چ بەرامبەر دهێتە كرن ژبەركو هەر روودانەكا دروست دبیت رەنگە دەمێ خوە یێ دروست دا نەگەهیت ئەڤێ كارتێكرن ل سەر گەهاندنا دەنگێ كوردان هەبوویە ل دەرڤە.
زۆرا پێدڤی و گرنگە ئارامیا هەرێما كوردستانێ ب هەموو جیهانێ بهێتە نیشادان، جهێن شوونەواری و سروشتێ كوردستانێ ب جیهانا دەرڤە بهێتە نیاسین، كو كوردستان یان دەولەمەندە ب هەبوونا رەسەنایەتیا خۆ و ئەو پێكڤەژیانا ل كوردستانێ هەی گەلەكا گرنگە ب جیهانێ بهێتە نیاسین كو د ئاستەكێ هند یی بلند دایە ئەوێن نەشارەزا دەمێ سەرەدانا كوردستانێ دكەن جوداهیا ئاینی وەك پێدڤی نابینن هەكە مزگەفت و كەنیسە نەهێنە دیتن.
ل شەڕێ دژی داعش رۆژنامەڤانێن بیانی ل ناڤ سەنگەرێن پێشمەرگەی دابوون ب چاڤێن خۆ قەهرەمانیا پێشمەرگەی ددیت، گەلەك دەم نەچوو جیهانێ هێز و قەهرەمانی و ناڤ و دەنگیا پێشمەرگەی دیت، بۆ ڤێ قووناغێ ژی گەلەك یا گرنگ و پێدڤییە جیهان راستەوخۆ ب زاردەڤێ مەدیا هەڤ زمان پەیامێن گەلێ كورد راستەوخۆ ببینن نەك ب رێكا وەرگێڕ و ئاژانسێن وەلاتەكێ دی.

رەمەزان زەكەریا

پتریا دەزگەهێن مەدیایی ل دەمێ رۆمالكرنا پرسێن جڤاكی دكەڤنە شیاشیا رۆمالكرنێ دا، شاشی‌ و كێماسیێن رۆمالی دبنە ئەگەرێ زێدەكرنا گرژیێ و دووركەفتن ژ ئارمانجا سەرەكی یا رۆژنامەڤانی كو گەهاندنا راستیێیە، بۆ راكێشان و ب دەستڤەئینانا سەرنجا بینەران، مەدیا گرنگیێ ب لایەنێن هەستیار و سۆزدارێن روودانێ ددەت، وەك وێنەیێن دلتەزین و دیمەنێن توندۆتیژیێ‌، ئەڤ شێوازە دبیتە ئەگەرێ ڤەشارتن و ژبیركرنا ئەگەرێن دروست و رێكێن چارەسەریێ یێن روودانێ.
مەدیا دەمێ ب درێژی گرنگیێ ب روودانێ ددەت وەك تاوانەكێ، ب لەز ڤەدگەڕێت بۆ هۆكارێن جڤاكی و ئابووری و دەروونی یێن كو ئەڤ روودانە ژێ پەیدا بووی، پتریا رۆمالكرنێ ل سەر كێ و چ كر؟ رادوەستیت و كێم رۆمالكرن ل سەر چەوا روودا؟ و چەوا دێ چارەسەربیت ؟ دهێتە رۆمالكرن، ئەڤ كێماسییە دبیتە ئەگەرێ نەدروستكرنا پێزانینەكا دروست بۆ بینەری ل سەر ئاریشەیێ، جڤاك هەست دكەت كو پرسیارێن ئالۆز ب چارەسەریێن ب ساناهی یان گرتنا چەند كەسان دێ چارەسەربن.
رۆمالكرنا پرسێن روودانێن جڤاكی ب تایبەت یێن هەستیار وەك توندۆتیژیا خێزانی، هندەك مەدیا رۆلێ خوە یێ پیشەیانە ژبیردكەن ب بەلاڤكرنا وێنە و ڤیدیۆیێن نە ساخلەم بێی رازیبوونا كەس و كارێن قوربانییان، ئاشكراكرنا ناسنامەیا وان كەسێن ل ژێر دەستێن یاسایێ نە، یان بەلاڤكرنا پێزانین كەسی زیانێن مەزن دگەهینتە خێزانێن قوربانیان.
ل دەمێ لەزكرنا پێشكێشكرنێ یان ژ بەر كێمیا ڤەكۆلین و نەئەنجامدانا كۆنترۆلا راستیێ، مەدیا دكەڤنە د شاشیەكا مەزن دا كو پێزانێن نەراست بەلاڤ دكەن، رۆژنامەڤان ب تنێ پشتێ ب پێزانێن سۆشیال مەدیایێ و ژێدەرێن نە فەرمی گرێدەت بێی كو وان ژێدەران ب دروستی كۆنترۆل بكەت، ئەڤە دبیتە ئەگەرێ ژ دەستدانا باوەریێ د ناڤبەرا خەلك و دەزگەهێن مەدیایی دا د رەوشێن هەستیاردا، بەلاڤكرنا نە راستیان دبیتە ئەگەرێ ئالۆزیێ و زێدەكرنا گرژیێ د جڤاكێ دا، بەرپرسیاریا مەدیایێ بۆ پرسێن جڤاكی تنێ گۆتن و رۆمالكرنا روودانان نینە، بەلكو پێشكێشكرنا وێنەیەكێ دروست و دروستكرنا دەلیڤەیەكێ بۆ دانوستاندن و چارەسەریێ یە، پێدڤیە مەدیا شاشیان و كێماسییان راست بكەتەڤە بۆ خزمەتكرنەكا باشتر یا جڤاكی و پێدڤیە ژبلی نیشادانا روودانێ وەك دیاردەیەكا مەترسیدار، رێكێن چارەسەریێ ل گەل دا بەلاڤ بكەت بۆ دروستكرنا ئاشتیا جڤاكی و كێمكرتا توندۆتیژیێ كو مەدیایێ رۆلەكێ كاریگەر هەیە ل بەلاڤكرنا پەیامامان دا، وەك وانەیەك بۆ دوبارەنەبوونا ئاریشە و روودانێن جڤاكی.

رەمەزان زەكەریا

دلپیسی چ جاران ڤیانێ زێدە ناكەت، چەند خالان ب دووڤ خوە را دئینیت، نەمانا باوەریێ و درەوكرن و نەهێلانا ڤیانێ و دروستكرنا ماسكا دگەل ئێك دوو، هەتا دگەهیتە رادەیێ بێزاربوونێ،چ جاران ئەو مرۆڤێن دگەل ئێك دل پیس خۆشتڤی بن یان هەڤژین، ژیانا وان وەك درامایەكێ دهێتە دیتن ل هەمبەر كامیرەیێ رۆلەكی دگێڕیت ل پشت كامیرێ رۆلەكێ‌ دی.
باشترین گرۆڤە ئەوە مرۆڤ ئێك دوو ئازاد بكەت، ئازادی ب رامانا تێكگەهشتنێ، نەك بەرەلایێ مرۆڤ نەشێت چاڤدێر بیت ل گەل كەسەكێ ژیانا خوە، ژبەركو جاران مرۆڤ ژ خوە بێ ئاگەه دبیت، دەمێ كەسەك سەرا راستیێ دهێتە ئیشاندن ، نەراستەوخۆ نەچار دبیت بۆ ئارامیا خوە بەرامبەر كەسێ دل پیسێ بەرامبەر درەوا بكەت، خیانەت و درەو دناڤبەرا ژن و مێران دا پتر دەر ئەنجامێ دل پیسیێ یە وەك ئاگرەكی ئارام رۆژ بۆ رۆژێ زێدە دبیت هەتا خێزانەكێ ب دروستی دسۆزیت.
پتریا جاران دل پیسی دناڤبەرا هەڤژینان دا دروست دبیت، ئەگەر ئەو پرۆسەیە ل سەر بنەمایێ باوەریێ و تێكگەهشتنێ دروستبوو چ جاران دل پیسی دروست نابیت دێ هەردەم ئارامی د ناڤبەرا وان دا هەبیت، زەلام یێ هەیی ب رادەیەكێ دل پیسە گەلەك نەچار نەبیت هەڤژینا خوە نابەتە نوژداری هەم دا خەلكی نەبینیت و ئەو خەلكی نەبینیت، بالندەیێ ناڤ قەفەسێ یێ ئارامە هەتا دەلیڤەكێ بۆ فرینێ دبینیت.
گرنكترین خال د ناڤبەرا خێزان و هەڤژینان دا دروستكرنا بناغەیەكێ مۆكم یێ باوەریێ یە ، هەتا خێزان ل سەر هندەك خالان نەهێتە ئاڤاكرن حالەتێن دل پیسی و نەمانا باوەریێ دێ بنە هۆكارێ ژناڤبرن و تێكدانا پیرۆزیێن خێزانی و كێم رۆژ دێ بۆرن بێ نەخۆشی و شەڕێن خێزانی و هەڤژینی، ژبلی كو نەخۆشیەكا دەروونیە و ڤایرۆسەكێ بێ ڤاكسینە.
كەسێ دل پیس، هەر جار گۆمانێن خراب د هزرا خوەدا دروستدكەت و كێم جاران ب ئاخفتنا بەرامبەرێ خوە رازی دبیت و هەست دكەت ب تنێ ئەو دروستە هەموو مرۆڤ شاشن، ئەڤ جۆرە رەفتارە وەدكەن دەمێ كەسەك سەرا راستیێ بهێتە ئیشاندن نەچار دبیت بۆ پاراستنا خۆ درەوان بكەن، رەفتارێن نەساخلەم ژی بكەت هەتا دگەهیتە رادەیێ مەترسی دا ژبەركو درەو وەك خیانەتێ خالا دووماهیا هەر پەیوەندییەكێ یە و دان و ستاندن ل سەر ناهێنەكرن.

رەمەزان زەكەریا

راگەهاندن ل هەرێما كوردستانێ ب دەستهەلاتا چارێ دهێتە نیاسین پشتی دەستهەلاتا (یاسا دانان و جێبەجێكرن و دادوەری ) بەلێ پرسیارا سەرەكی ئەوە راگەهاندن شیایە ب دروستی رۆلێ خوە ل پاراستنا خێزانی دا ببینیت؟ بەرسڤ نەخێر، ژبەركو هەموو دەزگەهێن راگەهاندنێن كوردی وەك: رادیۆ، تیڤی،رۆژنامە، گۆڤار ، وێب سایت، بەرنامەیەك نینە بۆ كۆمكرنا خێزانان پتر ب رەوشنبیریا خێزانی و پاراستنێ ڤە گرێدایی بیت، بەلێ ب دەهان بەرنامە هەنە بۆ تێكدان و ژناڤبرنا خێزانان.
ڕێكخراوا مافێن مرۆڤی ل كوردستانێ ئامارا شەش هەیڤیێن دەستپێكێ یێن سالا 2025 پارێزگەها دهۆك بەلاڤكرینە و تێدا هاتیە 526 خێزان ژێكڤە بووینە و هەمبەر سالا بۆری گەلەك زێدەبووینە و سالا 2024 ب تنێ 396 حالەت هەبووینە و ئەڤ ئامارە گەلەك مەترسیدارن پێدڤیە راگەهاندن ب پلە ئێك و مامۆستایێن ئاینی و پتر كار بكەن بۆ دروستكرنا ئاشتیا خێزانی و پاراستنا بنەمایێن خێزانێ ئەوا نوكە دهێتە دیتن تۆنێلەكا تارییە و دووماهیا وێ چ رۆناهی دیار نینە.
گرنگ و پێدڤیە راگەهاندن پتر رۆلێ خوە ب گێڕیت ل پاراستنا بنەمایێن خێزانێ و هەموو كەنالان بەرنامە یێن جۆرا و جۆر هەنە بەلێ بەرنامەیێن خێزانی نینن ، بۆ نموونە كەنال هەیە بەرنامەیێ دانانا چەوانیا مكیاجی هەیە، بەلێ بەرنامەیەك نینە بەحسێ پیرۆزیا خێزانێ بكەت و ئێكگرتن و تێكگەهشتنا خێزانێ بكەت.
ئەو خالا سەرەكیا خێزان ئالۆزكری و بەرەڤ ئاقارەكێ نەدیار بری، بەربەلاڤبۆوونا ب كارئینانا تۆرێن جڤاكی و نەزان بووینە دەڤ راست و ئامۆژگاریان ل جڤاكی دكەن، هەتا سۆشیال و راگەهاندن نەهێنە رێكخستن رەوشا جڤاكی رۆژ بۆ رۆژێ دێ بەرەڤ خرابیێ چیت و ئامارێن ژێكڤەبوونێ دێ زێدەبن، كەس مفا دار نینە ژ ڤێ رەوشا جڤاك تێدا دەرباز دبیت، دو كەس ب تنێ ژێك ڤە نابن دو خێزان و بنەمالە ژێك ڤە دبن كاریگەریا بلندبوونا رێژەیا ژێكڤەبوونێ دێ وەك رەژیێ بیت ئەگەر هەمووان نە سۆزیت دێ هەمووان رەش كەت و پرۆسەیا پێكئینانا ژیانا هەڤژینیێ ژی دێ بیتە ترسەك ل دەڤ گەنجان كو نەشێن ب ساناهی خوە لێدەن.