سەباح ئیبراهیم

قانوونەكا بێدەنگ یا حوكمی ل جیهانێ دكەت، نە د دەستوورێن نەتەوەیان دا دبینی و نە ژی د گۆتارێن سەركردەیان دا دبینی قانوونەكە ناهێتە ڕاگەهاندن، بەلێ هەر دەمەكێ ل جهەكێ دهێتە بجهئینان، هێزێن مەزن دبێژنێ «سیاسەت»، مێژوونڤیس ژی دبێژنێ «هەڤسەنگیا هێزێ»، بەلێ یا ژ ڕاستیێ نێزیكتر ئەوە كو بێژكێ سروشتێ مرۆڤایەتی (الفگرە).
دەولەت، د بنەما دا وەكو زیندەوەرانە، ب غەریزەیا مانێ دلڤن و ل ژێدەران دگەرن، سنوورێن خۆ دپارێزن و ناهێلن چ تشتێن دی ژ وان سەركەفتیتر بن، جوداهی د ناڤبەرا دیموكراسیێ یان دیكتاتۆریێ دا نینە، نە ژی د ناڤبەرا دەولەتەكا درووشمێ ئاشتیێ بلند دكەت یان ئێكا ب ئاشكەرایی هێزێ بكاردئینت، درووشم دهێنە گوهۆڕین، بەلێ سروشت و فترەت ناهێنە گوهۆڕین و كوردستان د ناڤ جەرگێ ڤێ چەندێ دا نە یا بێبەهرە، بەلكو ئەو باشترین و ڕاستترین نموونەیە بۆ ڤێ ڕاستیا زڤر. باش بەرێ خۆ بدە نەخشەی، دێ بینی كوردستان ل خالەكێ یە كو چار جیهان لێ دگەهنە ئێك: عیراق، ئێران، توركیا و سوریا، ئانكو چار دەولەت، چار حسابات، و چار ئەجێندایێن كو د چ تشتان دا ناگونجن، ب تنێ د ئێك تشت دا نەبیت: كو دەستهەلاتا خۆ ل كوردستانێ ژ دەست نەدەن، ئەڤ جهە چو جاران ب تنێ سنورەك نەبوویە ل سەر نەخشەی، بەلكو دەروازەیا وزە و بازرگانیێ یە، و دەڤەرەكا جوداكەرە (Buffer zone) د ناڤبەرا هێزێن كو چاڤدێریا هەڤدو دكەن، سروشتێ جیۆپۆلیتیك ب روونی دبێژیت: ئەو دەڤەرێن دكەڤنە سەر یەكتربڕینا هێزان، چو جاران ئارامیا ڕاستەقینە ب خۆڤە نابینن، چونكی هەر هێزەكا جیران وێ ب پشكەكا گرێدایی ژ هەڤكێشەیا خۆ یا تایبەت دبینیت.
ئەگەر نەفت ل بن ئاخا كوردستانێ نەبایە، دا چیرۆكا وێ یا جودا بیت، بەلێ ئەرد ب دەستێ خۆ نینە كا دێ چ سەروەت و سامانەك د دلێ خۆ دا هەلگریت، و جوگرافیا ژی ڕەحمێ ب كەسێ نابەت، كوردستان خۆدانا یەدەكەكێ نەفتێ یێ بەرچاڤە، و نێزیكی تەنگاڤا هورمزە، ئەو رێڕەوێ تەنگ یێ كو دەمارێن وزەیا جیهانێ تێدا دەرباز دبن، ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت كو كوردستان نە بتنێ جهەكە ل سەر نەخشەی یە، بەلكو چەكەكێ ب هێزە د دەستێ وی كەسێ دا یێ بزانیت چاوا مفای ژێ وەربگریت، دەستەسەركرنا نەفتێ و رێیێن گەهاندنا وێ، ئێدی نە تشتەكێ زێدە یە، بەلكو ئەسلێ هێزێ یە د ڤی سەردەمی دا، دەولەتێن مەزن باش د ڤێ یاریێ دگەهن، لەوما چاڤێن وان ب چ ڕەنگان ژ كوردستانێ ڤەنابن، واشنتۆن ئارامیێ دڤێت چونكی ئاڵۆزیا گەفێ ل دابینكرنا وزێ دكەت و دەرگەهی ل بەر هەڤڕكێن وێ ڤەدكەت، تاران بەرفرەهبوونێ دڤێت چونكی كووراتییا وێ یا ستراتیژی ب وێ چەندێ ڤە گرێدایی یە یا ل رۆژئاڤایێ سنورێن وێ روو ددەت، ئەنقەرە ژی كۆنترۆل دڤێت چونكی هەر قەوارەیەكێ كوردی یێ ب هێز حساباتێن وێ یێن ناڤخۆیی تێكددەت و هەڤسەنگیا وێ یا لەرزۆك دئێخیتە مەترسیێ دا، چار یاریزان، چار پرۆژە، و كوردستان د ناڤبەرا وان دا ب زەحمەت ل وێ پاناتییا تەنگاڤ هەناسێ دكەت، بەلێ ڕاستە ئەڤ دەولەتە د دژی یەكترن، بەلێ هەر ئەڤ ناكۆكییە بوویە سەدەم كو كوردستان وەك قەوارە بمینیت و نەهێتە ژناڤبرن.
كەسێ ڕۆخیانا وێ نەڤێت چونكی ڤالاهی ژ ڕەوشا نوكە مەترسیدارترە، و كەسێ ژی نەڤێت یێ دی كۆنترۆلێ ل سەر بكەت، لەوما هەڤسەنگیا هویر دبیتە تاكە چارەسەر كو هەمی ل سەر ڕازی بن، ژ نەچاریێ نە ژ حەزێ.

سەباح ئیبراهیم

ل ڤان سالێن دووماهیێ، ئێدی وەرگر (متابع) وەك بەریا نوكە نەمایە، دیمەنێ ڕاگەهاندنێ كو رۆژەكێ ژێدەرەكێ سەرەكی یێ زانین و شرۆڤەكرنێ بوو بۆ گەلەك كەسان بوویە گۆڕەپانا گومان و دودلیێ. دگەل زێدەبوونا قەیران و شەڕان، نەك بتنێ باوەری ب نوچەیان كێم بوویە، بەلكو شێوازێ هزركرنێ بخۆ ژی هاتیە گوهۆڕین. ئەم نە ل بەرامبەر قەیرانا پێزانینانە، بەلكو ئەم ل بەرامبەر قەیرانەكا كوور یا باوەریێ نە، كو وەكریە مرۆڤ شێوازێ تێگەهشتنا خۆ بۆ جیهانێ ژ نوو ڤە رێك بێخیت.
ئەم د سەردەمێ لافاوا پێزانینان دا دژین، نوچە و شرۆڤە ژ هەمی لایەكان ڤە دهێن، بەلێ ئەڤ زێدەهیا پێزانینان نەبووە ئەگەرێ روونكرنێ، بەلكو بووە ئەگەرێ سەرداچوونێ، كەناڵێن جودا و چیرۆكێن دژبەیەك و شرۆڤەكارێن كو د هەمی تشتان دا د جودانە، و پێشبینیێن ب باوەریەكا مەزن دهێنە گۆتن و پاشێ ناهێنە دیاركرن، ئەنجامێ ڤێ چەندێ، ئێدی ئەو پرسیارا وەرگر دكەت نە ئەوە: «راستی چیە؟» بەلكو بوویە: «ئەرێ ئەسڵەن راستیەك هەیە؟» د ڤێ سەقایێ دا، شرۆڤەكرنا سیاسی پێگەهێ خۆ ژ دەست دا، ئێدی نەبووە ژێدەرێ ئێكێ وەك جاران، نە بتنێ ژ بەر شاشیێن شرۆڤەكاران، هەستەكێ زێدە ل دەڤ خەلكی هەیە، كو راستیێن هاتینە ڤەشارتن یێن هەین و نەهاتینە گۆتن، و ئەوا دهێتە نیشاندان نە وێنێ تەمامە، ئەڤ هەستە، چ درست بیت یان زێدەگاڤی تێدا بیت، بووە ئەگەرێ ئەنجامەكێ دیار: كێمبوونا باوەریێ ب شرۆڤەكرنا كلاسیك، و سەرهلدانا گومانێ وەك حالەتەكێ گشتی.
بەلێ مرۆڤ بێی لێكدەرەڤە (تفسیر) ناژیت. دەمێ باوەریا خۆ ب شرۆڤەكرنێ ژ دەست ددەت، ژ گەریانێ نەراوەستیت، بەلكو بەرەڤ بەدیلێن دی دچیت، ل ڤێرێ پێشبینی، فەلبازی (نبو‌وات) و تیۆرێن پیلانگێڕیێ (نڤریات المۆامرە) وەك بەدیلەكێ ئامادە دیار بوون، ئەڤ شێوازێن هزركرنێ تشتەكێ پێشكێش دكەن كو شرۆڤەكرنا سیاسی پێشكێش ناكەت: «پشتڕاستی» ل شوینا گومانێ، و «بەرسڤێن قاگع» ل شوینا ئەگەران و ژبەر هندێ، ئەم یێ دیمەنەكێ سەیر دبینین، كو هندەك كەس ب پێشبینیێن غەیبی پتر باوەر دكەن ژ راپۆرت و شرۆڤەكرنێن سیاسی یێن ل سەر بنیاتێ پێزانینان هاتیە ئاڤاكرن.
بەلێ مەترسی نە بتنێ د بەلاڤبوونا ڤان هزران دایە، بەلكو د كارتێكرنا وان یا كوور دایە ل سەر هشیاریا جڤاكی، دەمێ ئەڤ شێوازێ هزركرنێ كۆنترۆلێ دكەت، شرۆڤەكرنا ئەقڵانی پاشدكەڤیت، و ترسا ب كۆم زێدە دبیت، و مرۆڤ ژ هزرڤانەكی دگوهۆڕیت بۆ وەرگرەكێ سادە، بەلكو یا ژ وێ مەترسیدارتر ئەوە كو جڤاك ئامادە دبیت بۆ قەبوولكرنا هەر سیناریۆیەكێ، كو چەند زێدەگاڤی ژی تێدا بیت، بێی دیڤچوون یان پرسیار، ل ڤێرێ پێشبینی ژ هندێ ددەركەڤن كو بتنێ هزر بن، و دبنە ئامرازەكێ كارتێكرنا دەروونی كو دشێت رایەكا گشتی دروست بكەت.
د ناڤ ڤێ راستیێ دا، دشێین بێژین ئەم د جۆرەكێ «شەڕێ هشیاریێ» دا دژین، ئەگەر ب شێوەیەكێ رێكخستی یان ب مەبەست ژی نەبیت، ناڤەرۆكا بپەرۆش پتر بەلاڤ دبیت، و خوارزمیات (Algorithms) وان تشتان بهێز دكەن یێن دبنە ئەگەرێ ترس و شۆكێ، و راگەهاندن ژی مەیلا هندێ هەیە روودانان مەزن بكەت دا كو سەرنجا خەلكی رابكێشیت، ئەنجام ژینگۆكا نموونەییە بۆ بەلاڤبوونا دلتەنگییا ب كۆم، كو تێدا پێشبینی ل سەر ترسێ دژین، و ترس ژی ل سەر پێشبینیان مەزن دبیت.
ئەم نەشێین بێژین هەمی تشت درەون، چونكی ب راستی جیهان د ناڤ كێشە و فشارێن مەزن دا دەرباز دبیت، و گەلەك دەڤەر د قووناغێن هەستیار دا دەرباز دبن، بەلێ كێشە ئەوە ئەڤ فشارە هندەك جاران دهێنە مەزنكرن ب رەنگەكێ وەسا دهێتە وێنەكرن كو وەكی دووماهیكا جیهانێ یان روودانەكێ گەردوونی یێ مەزنە، ل ڤێرێ فەرە ئەم جوداهیێ بكەین د ناڤبەرا شرۆڤەكرنا ل سەر بنیاتێ پێزانینان، و د ناڤبەرا سیناریۆیێن ل سەر بنیاتێ ترسێ یان حەزا بپەرۆشكرنێ.
ب كورتی ئەم ل بەرانبەر گوهۆڕینەكا كوور د هشیاریا مرۆڤی دانە، دەمێ باوەری ب راگەهاندنێ دهەرەست، و شرۆڤەكرن باوەرپێكرنا خۆ ژ دەست ددەت، «غەیب» دهێتە پێش دا كو ڤێ ڤالاتیێ پڕ بكەت، ل ڤێرێ كێشە نە ڕوودانێ دایە، بەلكو د وان مێشكان دایە یێن ل دەورێ وێ دروست دبن، چونكی ئەو جڤاكێ باوەریا خۆ ب ئەقڵی ژ دەست بدەت، و ل شوینا شرۆڤەكرنێ «باوەركرنا كوێرە» دانیت، دێ پتر كەڤیتە بن كارتێكرنێ، و ب ساناهیتر دهێتە برێڤەبرن، و كێمتر دشێت ل راستیێ بگەهیت وەكی خۆ.

سەباح ئیبراهیم

د جیهانەكێ دا كو روودانێن سیاسی و ساخلەمیێ ب لەزاتیەكا بێ وێنە برێڤە دچن، ئێدی ئاستەنگ بتنێ نە ئەوە كو ئەم دویڤچوونا وان روودانان بكەین، بەلكو یا بوویە شیانێن ژێكجوداكرنا راستیێ و ئەو تشتێ وەكی راستیێ دهێتە نیشادان، د ناڤ ڤی دیمەنی دا، هندەك چیرۆك بەلاڤ دبن كو ئایین، سیاسەت و زانستی تێكەل دكەن و هندەك راڤەكرنان ددەن كو ل دیار ب هەڤگرتی دیاردبن، لێ د ناڤەرۆكا خۆ دا فەقیرن ژ بەلگە و میتۆدێن زانستی.
د ڤی بیاڤی دا، ئاراستەیەكێ زێدەبوویی دیاردبیت بۆ گرێدانا روودانێن هەڤچەرخ، وەكی خوەپێشاندانێن ل ئەوروپا یان گرژیێن ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست، ب بناڤێ «پێشبینی» یان راڤەكرنێن غەیبی، هەرچەندە ئایین پێگەهەكێ سەرەكی د هەستێن جڤاكان دا هەیە، لێ سەپاندنا ڤان راڤەكرنان ل سەر راستیەكا سیاسی یا ئالۆز رەنگە ببیتە ئەگەرێ خواندنەكا شێواندی بۆ روودانان. چونكی پەیوەندیێن نێڤدەولەتی، لڤینێن جەماوەری و هەڤڕكیێن هەرێمی، ب ئەگەرێن رۆهن دهێنە رێڤەبرن كو پەیوەندی ب بەرژەوندی، هەڤپەیمانی و فشارێن ئابووری ڤە هەیە و نە یا دروستە ئەم وان كورت بكەین د چارچۆڤەیێ «سزا» یان «سیناریۆیێن غەیبی» یێن نەساخلەم دا.
هێزا راكێشەرا تیۆرێن پیلانگێڕیێ ژ وێ چەندێ دهێت كو دشێن یاریێ ب هەستێن دلگرانی و ترسێ یێن مرۆڤان بكەن. ئەڤ تیۆرە پرانیا جاران ل سەر بنەمایێن وەكی مەزنكرن، تەمومژ و ئاماژەدان ب هەبوونا «زانینەكا نهێنی» دهێنە ئاڤاكرن كو بتنێ هندەك كەسێن كێم دزانن. ئەڤ جۆرە ئاخفتنە هەستەكێ ساختە یێ جوداهی و تێگەهشتنا كویر ددەتە وەرگری، د دەمەكێ دا كو نەبوونا بەلگەیێن باوەرپێكری سیفەتێ هەرە دیار یێ ڤان چیرۆكانە.
ئێك ژ وان بوارێن كو زێدەترین چەواشەكاری ب سەر دا هاتی، بابەتێ پێكۆتانان (لقاحات) بوو، هندەك گۆتگۆت بەلاڤ بوون كو دگۆتن پێكوتان دبنە ئەگەرێ نەخۆشیێن مەترسیدار وەكی شێرپەنجێ، یان كار دكەنە سەر جینێن مرۆڤی. لێ راستیێن زانستی پێچەوانەی ڤێ چەندێ دسەلمینن. جینێ ب ناڤێ p53، یێ كو رۆلەكێ گرنگ د پاراستنا لەشی دا دژی هندەك جۆرێن شێرپەنجێ دگێڕیت، ب چو شێوەیان نەهاتیە سەلماندن كو پێكوتان كار لێ بكەن. هەروەسا، سیستەمێ كاركرنا پێكۆتانان ل سەر هاندانا سیستەمێ بەرگریێ یە بۆ ناسینا ڤایرۆسان، بێی كو چو دەستێوەردانێ د ترشێ ناوكی (DNA) یێ مرۆڤی دا بكەت.
ئەو كەسێن دبێژن توندوتیژی و تیرۆر بتنێ ژبەر «ئایینی» یە یان «نیشانێن دوماهیا جیهانێ نە»، ئەڤە یا درست نینە و مروڤی چەواشە دكەن. راستی ئەوە كو ئەڤ گرۆپێن توندڕەو ژبەر ڤان ئەگەران پەیدا بووینە: ژ لایەكێ دی ڤە، گرێدانا دیاردەیا توندوتیژی و تیرۆرێ ب راڤەكرنێن ئایینی یان «پێشبینیان» كورتكرنەكا زیانبەخشە بۆ راستیەكا گەلەك ئالۆز. گرۆپێن توندڕەو د ناڤ بارودۆخێن سیاسی و ئەمنی یێن دیاركری دا پەیدا بوون، وەك ئەنجامێ شەڕ و ئالۆزی و ڤالاهیێن دەستهەلاتێ، و ئەڤ گرۆپە ژ لایێ زۆربەی هەرە مژنا موسلمانان ڤە بەریا هەر كەسەكێ دی دهێنە رەتكرن. كورتكرنا ڤێ دیاردێ د چارچووڤەیەكێ غەیبی دا هاریكاریێ د تێگەهشتنا وێ دا ناكەت، بەلكو رەنگە ببیتە ئەگەرێ چەواشەكرنا رایا گشتی.
د ناڤ ڤی واقیعی دا، گرنگیا هوشیاریا رەخنەگرانە وەكی ئامرازەكێ سەرەكی بۆ سەرەدەریێ دگەل لەهیا پێزانینان دیار دبیت. بەرپرسیاریەت ئەڤرۆ بتنێ ڤەگوهاستنا نووچەیان نینە، بەلكو پشتراستبوونا ژ وانە، و تێگەهشتنا سیاقێ وان، و ژێكجوداكرنا تشتێ پشت بەستنێ ل سەر بەلگەی دكەت ژ وی تشتێ ل سەر گۆمانان دهێتە ئاڤاكرن. د ناڤبەرا سۆز و ئەقڵی دا، پەنابرن بۆ مەنتق و زانینێ رێكا هەرە ب سلامەتە بۆ تێگەهشتنا جیهانا دەوربەری مە.
ناهێتە قەبوولكرن كو ئالۆزیێن جیهانێ د ناڤ چیرۆكێن سادە یان راڤەكرنێن گشتی دا بهێنە كورتكرن. راستی پتریا جاران ئالۆزترە، و پێدڤی ب بزاڤەكا زێدەتر هەیە بۆ لێگەرێیان و شرۆڤەكرنێ. د سەردەمەكێ دا كو دەنگ تێكەل بووین، دەستگرتن ب ئەقل و زانینێ نە هەلبژارتنە، بەلكو پێدڤیاتیەكا حەتمی یە.