سینەم چێی

سالا نوو یا خواندنێ دەستپێكەكا نوی و تژی هیڤی یە بۆ مامۆستا و قوتابیان. سەركەفتنا هەر پرۆسەیەكا پەروەردەیی ب پلەیا ئێكێ د ڤەڕێژا وێ چەندێ دایە كو مامۆستا چەندە خۆ بۆ بجهئینانا ئەركێن خۆ یێن پیرۆز بەرهەڤ دكەت. خۆ بەهەڤكرنا باش بۆ سالا نوی ب تنێ ئامادەكارییا دەفتەر و پێنڤیس و پەرتووكان نینە، بەلكو پرۆسەیەكا هایداربوون و ڤەكۆلینێیە د ئەزموونێن سالا بۆریدا.
بەرهەڤبوونا پێشوەختەیا مامۆستای گرنگییەكا مەزن هەیە ژبۆ بجهینانا ئارمانجێن پەروەردەیی و فێركاریێ. دەمێ مامۆستا ب پلانەكا زانستی و هۆشیارانە دەست ب سالا نوی یا خواندنێ دكەت، ب باوەریەك پتر پۆلێ كۆنترۆل دكەت. هەر ژ دەسپێكێ هزر و سەرنجا قوتابیان بۆ بابەتی رادكێشیت و پتر دشێت مفای بگەهینیتە قوتابیان.
ژ بۆ خۆسەلماندنێ و پێشكەفتنێ، پێدڤییە هەر مامۆستایەك بەری دەستپێكرنا سالا نوی ل كارێ خۆ یێ سالا بۆری بزڤڕیت و ب چاڤەكێ رەخنەرگرانە هەلسەنگاندنا خۆ و كارێ خۆ بكەت. مامۆستا دشێت ب ئەڤان خالان مفای ژ كێماسیێن خۆ وەربگریت:
هەڵسەنگاندنا خودی.. دیاركرنا وان خالێن لاواز یێن د شێوازێ وانەگۆتن یان ڕێڤەبرنا پۆلی دا هەین.ژ پێخەمەت باشتر كرنا وان بزاڤان بكەت.
وەرگرتنا بۆچوونان.. یا گرنگە مامۆستا گۆهداریكرنا بۆچوونێن قوتابیان بكەت بزانیت ئەو چ ژ وی چاڤەرێ دكەن و مفای ژ لایەنێ وان یێ باش وەربگریت.
چارەسەریا ئاریشەیان.. دانانا پلانێن جێگیر بۆ ڤەدیتنا ڕێكارێن نوی ل جهێ وان ڕێبازێن بەربەلاڤێن چ مفا نەگەهاندییە پرۆسێسا فێركرنێ.
مامۆستا دێ چاوا خۆ بۆ گۆتنا وانێ بەرهەڤ كەت؟ ژ بۆ بەرهەڤبوونەكا سەركەفتی بۆ سالا نوو یا خواندنێ، پێدڤییە مامۆستا ڤان ڕێكارێن پراكتیكی پەیڕەو بكەت:
نویكرنا پێزانینان.. خواندنا پەرتووكێن نوی یێن تایبەت ب بابەتێ ویڤە، هەر چەندە د سیستەمێ پەروەردێدا پەرتووك ژ لایێ وەزارەتێ ڤە دهێنە دابینكرن و دانان، لێ باشترە مامۆستا یێ ئاگەهداری نویترین پێزانینان بیت ل سەر بابەتێ خۆ.
گوهۆڕین د پلانێ دا.. دانا پلانەكێ و دابەشكرنا وانەیان ل سەر رۆژ و حەفتی و هەیڤان كارەكێ هەر سالە مامۆستا دكەت و د ئەڤێ پلانێدا رێك و شێوازێ وانە گۆتنێ ژی دهێتە دیاركرن، یا گرنگە مامۆستا پشتی هەلسەنگاندن و دویڤچوونێ د پلانێن خۆ یێن سالا بۆری دا هندەك گوهۆڕینان د پلانا خۆ دا بكەت ب تایبەت د ئەوان خالان هزر دكەت لاوازی د كاری دا هەبوویە. دڤێت ئەو گوهۆڕین و نویكارییە ب شێوەیەكی بن كو د شیان دا بیت، بهێنە بجهینان و مەرەم ژێ باشتر كرنا پرۆسێسا خواندێ بیت.
بكارئینانا تكنۆلۆژیایێ.. د ئەڤی سەردەمی دا وانە گۆتنا بێ ئامرازێن فێركاری یێن سەردەم و ڤیدیۆ و كەرەستێن نوی نابیت. ئەڤ تشتە بۆ زێدەكرنا سەرنجڕاكێشیا وانەیان دگرنگن. زێدەباری دژوارییا بارێ ژیانا مامۆستایان و هەبوونا قەیران و كێماسیان ل قوتابخانان، مامۆستا دڤێت بزاڤێ بكەت ل دویڤ شیانێن خۆ ئەڤان تشتان بۆ خۆ دابین بكەت، چونكی هەبوونا ئەڤان هۆیێن فێركرنێ دێ كارێ وی ئاسانتر لێ كەت و تێگەهشتنا قوتابیان ژی دێ باشتر بیت.
بەرهەڤبوونا ڕاستەقینە و وەرارا بەردەوام یا مامۆستایی ئەوێ چەندێ دۆپات دكەت، سالا نوییا خواندنێ دێ یا تژی بیت ژ سەركەفتن و دەستكەفتێن زانستی بۆ قوتابیان.

سینه‌م چێی

د ئه‌ڤی سه‌رده‌میدا و گۆهڕینێن د سیسته‌م و شێوازێ ژیانا مه‌ یا تاكه‌كه‌سی و خێزانی و جڤاكییدا دروست بووی، گوهۆڕین ب سه‌ر ئه‌رك و رۆلێ ژنێ ژیدا ئیناینه‌. ئه‌ڤڕۆ ژن نه ‌ب تنێ ل ناڤ مالێ كار دكه‌ت، به‌لکو وێ ب شێوه‌یه‌كێ به‌رچاڤ د جیهانا کار، زانست و پەرەپێدانا ئابووریدا خۆ دیاركرییه‌ و هه‌بوونا خۆ سەلماندییە. ئەڤێ چه‌ندێ گوهۆڕینه‌كا‌ مەزن و ئالنگارییەكا نوی و گران ژی ئینایە پێشیا وێ. ئه‌و ژی راگرتنا هه‌ڤسه‌نگیا خێزانی و كارێن ده‌رڤه‌یه‌، ئەڤە نە ب تنێ ئاریشەکا تاکەکەسییە، به‌لکو پرسەکە ڕەهەندێن جڤاکی و دەروونی هەنە و پێدڤی ب هزرکرنەکا كویرو گۆهڕینەکا ریشه‌یی هه‌یه‌ بۆ گەهشتن ب ئارمانجێ.
– بارێ گران یێ ناڤ مالێ و دابەشکرنا کاران:
هه‌تا نوكه‌ ژی د گه‌له‌ك جڤاكاندا كارێن ناڤ مالێ و خودانكرنا زارۆكان ب تنێ ب ئه‌ركێ ژنێ دهێنه‌ دانان. گه‌له‌ك ژن نه‌چارن پشتی ده‌مژمێرێن ب ماندیبوونێن كارێ ده‌رڤه‌یێ مال، ل مال ژی كار بكه‌ن و خزمه‌تا مال و خێزانا خۆ بكه‌ت، ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی دبیته‌ ئه‌گه‌ر ژن تووشی ماندیبوونا له‌شی و ده‌روونی ببیت. یا گرنگه‌ د ئه‌ڤان ره‌وشاندا پشكداری و هه‌ڤالینیا راسته‌قینه‌ دناڤبه‌را هه‌ڤژناندا هه‌بیت و كارێن مالێ ب ئه‌ركێ لایه‌كێ بتنێ نه‌هێنه‌ دانان.
– ئاستەنگێن کارێ ده‌رڤەی مال و سەرکەفتنا ژنێ:
زێده‌باری كارێن مالێ، ژن د كارێن ژ ده‌رڤه‌ی مال ژیدا روی ب روی ئاریشه‌ و ئاسته‌نگێن زۆر دبیت، هه‌رده‌م د جڤاكیدا و كارێن خێزانی و په‌روه‌رده‌كرنا زارۆكاندا و كارێن ده‌رڤه‌ی مالدا ژێ دهێته ‌چاڤه‌رێكرن هه‌موو ئه‌ركان ب دروستی و بێ كێماسی برێڤه‌ ببه‌ت و ئه‌ڤه‌ ژی تشته‌كێ مه‌حاله‌، چونكی ئه‌ڤ ئه‌ركه‌ هه‌موو ژ هێزا وێ دبه‌ن و دبیت گه‌له‌ك جاران هه‌ست ب ماندیبوونێ بكه‌ت، لێ دهو‌روبه‌ر ڤێ چه‌ندێ ب كێماسی ددانن و دبیت ب چاڤه‌كێ كێم به‌رێ خۆ بده‌نێ و وێ ب كه‌سه‌ك كێم خه‌م ل هه‌مبه‌ر مال و زارۆكێن وێ بزانن و ل جهێ كاری ژی گه‌له‌ك جاران هه‌موو بزاڤ دهێنه‌كرن بهێته‌ سه‌لماندن ئه‌ڤ ژنه‌ نه‌شێت ئه‌ركێن خۆ ب دروستی بجهـ بینیت و ل شۆینا ئاسانكاری بۆ بهێنه ‌كرن و پشته‌ڤانیا وێ بهێته ‌كرن، ئاسته‌نگ بۆ دهێنه ‌دروستكرن و بارێ وێ گرانتر دكه‌ن.
ڕێكێن ب ده‌ستڤه‌ئیناناهەڤسەنگییا راستەقینە:
بۆ هندێ ژن بشێت د رێڤه‌برنا ئه‌ركێن خۆ یێن مال و ده‌رڤه‌ی مال یا سه‌ركه‌فتی بیت، پێدڤیه‌ ئه‌ڤان خالان به‌رچاڤ وه‌ربگریت:
ڕێكخستنا ده‌می: دانانا پلانێن رۆژانە و حەفتیانە بۆ دابەشکرنا دەمی دناڤبەرا کار و خێزانێدا.دڤێت ژن ب دروستی كارێن خۆ ل دویڤ ده‌می دابه‌ش بكه‌ن و رێكخستنه‌كێ د كارێن خۆدا بكه‌ت.
دانانا سنۆران: فێربوونا گۆتنا په‌یڤا “نەخێر” بۆ كارێن نه‌ پێدڤی كو ئه‌ركێ وێ نینن، هەم ل کاری و هەم ل مالێ، بۆ پاراستنا ساخلەمیا خۆ یا دەروونی.
پشتەڤانیا خێزانی: ڕۆلێ هەڤژین و مالباتێ د پشتەڤانیکرنا ژنێ دا د کێمکرنا بارێ وێ یێ ڕۆژانەدا یێ گرنگه‌. دڤێت خێزان ب گشتی یا هاریكار بیت و ئه‌ڤێ چه‌ندێ به‌رچاڤ وه‌ربگریت.
ل دویماهیكێ ئه‌م دشێین بێژین: هەڤسەنگییا دناڤبەرا کارێ مالێ و دەرڤەی مالدا ب وێ رامانێ ناهێت كو مرۆڤ هه‌موو ئه‌ركان بێ كێماسی بجهـ بینیت، به‌لكو ڤه‌دیتنا هه‌ماهه‌نگیه‌كێ یه‌ دناڤبه‌را به‌رپرسیاره‌تیێن جودا و گرنگی دانا خۆ ب خۆ ژی. له‌وما یا گرنگه‌ دناڤبه‌را كارێن مال و ده‌رڤه‌ی مالدا ژن خۆ و گرنگیدانا ب ساخله‌می و ده‌روونێ خۆ ژبیر نه‌كه‌ت ب ڤی رەنگی دێ باشتر شێت هه‌ڤسه‌نگیێ راگریت. ئه‌و ژنا بشێت هه‌ڤسه‌نگیێ راگریت ب راستی دێ شێت هێزا جڤاكه‌كێ پێشكه‌فتی ئاڤا كه‌ت.

سينه‌م چێى

د ئه‌ڤى سه‌رده‌ميدا تەکنۆلۆژیا بوویە پشکەک ژ مالێن مە و هه‌مى كۆژيكێن ژيانا مه‌ يا رۆژانه‌ كه‌فتينه‌ بن سيبه‌را ديجتالێ، چ باش يان خراب كارتێكرنا خۆ ل سه‌ر دكه‌ت. مۆبایل، تابلێت، ئنترنێت، تۆرێن جڤاکی و…هتد د ناڤ دەستێن هەمی ئەندامێن خێزانێ دانە، ژ زارۆکێن بچويک بگرە هەتا دگەهیتە مەزنان. هه‌لبه‌ت ئەڤه‌ پێشکەفتن و خۆ گۆنجاندنه‌ ل گه‌ل جيهانا سه‌رده‌م، پێنگاڤه‌كه‌ بۆ د جهدا نه‌مانێ، یا ب مفایە بۆ گەهاندنا زانیاریان و پەیوەندیكرنێ، لێ د هەمان دەمدا يا بوویە دیوارەکێ ستوير د ناڤبەرا ئەندامێن خێزانێدا، د دەمەکيدا کو دڤێت تەکنەلۆژیا ئامرازەک بیت بۆ نێزیکبوونا مرۆڤان، لێ نوكه‌ بوویە ئەگەرێ ڤەقەتيانا مرۆڤان و ئه‌ندامێن خێزانێ.
ئاریشە یا مەزن ئەوە ده‌مێ روينشتنا ب كۆم كو ب «دەمێ ب کوالێتی» دهێته‌نياسين كێم دبيت. هه‌رجار ل ئێڤارييان يان هنده‌ك ده‌مێن دياركرى يێن رۆژێ ئەندامێن خێزانێ ل ده‌ورێن ئێك كۆم دبوون و باس ژ رويدانێن رۆژێ دکر، لێ ئەڤرۆ هەمی ل دوور ئێك كۆم دبن و ئێك نابينن و ئاگه‌هـ ژ ئێك نينه‌، هەر ئێک د مۆبایلا خۆدا و د جیهانەکا ڤەشارتیدايه.‌ ئەڤ بێدەنگی و دويرکەفتنە، هەستێ ب هەڤدو گەهشتنێ د ناڤ خێزانێدا لاواز دکەت.
مەترسییا ڤێ چەندێ ل سەر زارۆک و گەنجان پتر دیارە. دەمێ زارۆک د ناڤ جيهانا دیجیتاڵیدا دژیێت و تێبینیا ئایدیۆلۆژی یان پەیوەندیێن راستەقینە د ناڤ مالێدا ناکەت، توشی ڤەقەتيانا جڤاکی دبيت. ئه‌و فێری گوهداریکرنا چالاک و سەرەدەریێ د گەل هەستێن مرۆڤی نابن، چونکى مۆبایل و یاریێن ئەلکترۆنی هەستێن وان دمرينن و وان دکەنە کەسێن بتنێ.
چارەسەریا ڤێ ئاریشێ د تێکدانا تەکنەلۆژیایێ دا و قه‌ده‌غه‌كرنا وێدا نینە، بەلکو د رێکخستنا وێ دایە. پێدڤييه‌ خێزان بڕیارەکا هەڤپشک بدەن بۆ ئاشکراکرنا دەمێن بێ تەکنەلۆژیا. بۆ نموونە:
١. دانانا مۆبایلان ل جهەکێ دی یێ مالێ ل دەمێ خوارن خوارنێ.
٢. دەستنیشانکرنا دەمەکێ دیارکری ب شەڤ، کو تێدا هەمی ئەندامێن خێزانێ بێ تەکنەلۆژیيا دگەل ئێک دانیشن و ئەزموونێن خۆ یێن رۆژانە پارڤە بکەن.
٣. هاندانا زارۆکان بۆ چالاکیێن دەرڤەی مالێ یان خواندنا پەرتووکان ل جهێ یاریێن ئەلکترۆنی.
ئه‌م دشێين بێژين مۆبايل و هه‌ر ته‌كنۆلژييه‌كا دى دشێن ببنه‌ ئامارزه‌ك بۆ په‌يوه‌نديكرنێ و كومكرنا زانيارييان و نه‌شێن ببنه‌ جێهگرێن هه‌ست و سۆزێن مرۆڤان. خێزان ئه‌و جهه‌ يێ مرۆڤ تێدا هه‌ست ب پاراستنێ و لێكگه‌هشتنێ دكه‌ت.ئه‌و خێزانێ نه‌شياين بكارهينان مۆبايلێ ل ده‌ڤ زارۆك و ئه‌ندامێن خێزانا خۆ كونترۆلبكه‌ن باجه‌كا گران دايه‌ و دده‌ن.كارتێكرنا ئه‌ڤێ باجێ ل سه‌ر جڤاكى ژى ديار دبيت. بلا مۆبايل دناڤ ده‌ستێن مه‌دا بن،لێ بلا نه‌بنه‌ خودانێ مێشك و دلێن مه‌ و زارۆكێن مه‌. په‌يوه‌ندييا راست و دروست ب ديتن و گوهداريكرنێ دروست دبيت، نه‌ ب نڤيسين و لايكێن تۆرێن جڤاكى نابنه‌ جهگرێ خێزانێ، كه‌نى و گرنژين و خۆشى و نه‌خۆشيێن ناڤ خێزانێ پتر ژ هه‌ر تشته‌كى بۆ مه‌ و خێزانێن مه‌ دگرنگن.ئه‌و بنه‌مايێ جڤاكه‌كێ ساخله‌من.

سینەم چێی

قوتابی ب شێوەیەكێ گشتی د ماوەیێ خواندنا خۆدا دكەڤیتە بەرانبەر كۆمەكا ئاستەنگ و فشاران، لێ قووناغا دوازدێ ئامادەی وەك وەرچەرخانەك چارەنڤیسسازە د ژیانا هەر قوتابییەكێ مە دا. د ئەڤێ قووناغا خواندنێ دا كچ و كوڕێن مە دبنە سەربازێن مەیدانەكێ كو تێدا ب تنێ نمرە بڕیارێ ل سەر چارەنڤیس و پاشەرۆژا وان ددەت. ل شوینا وێ چەندێ ئەڤ سالە ببیتە دەرفەتەك بۆ پتر فێربوون و گەشەكرنا هزر و شیانێن وان، مخابن بوویە سالا ترس و كابۆسان و سترێسێن بێ دوماهیك. ب تایبەت د دەمژمێر و رۆژێن ئەزموونان دا فشارا ل سەر قوتابی دگەهیتە گۆپیتكێ و یا ڤێ بارگرانیێ دژوارتر دكەت، بابەتێن خواندنێ ب تنێ نینن، بەلكو ئەو فشارا سەمیان و دەوروبەر ل سەر دروستدكەن پتر كارتێكرنێ لێ دكەت.
خێزان ژ دلسۆزی و حەزژێكرنا وان بۆ زارۆكێن خۆ هەین دەرگەهێ داخوازیێن ژ شیانێن وان مەزنتر ڤەدكەن «دڤێت ببیە نۆژدار. دڤێت نمرەیەك باش بینی و سەرێ مە بلند بكەی…» ئەڤە ئەو رستەنە یێن رۆژانە د گوهێن قوتابی دا دهێنە گۆتن. خێزان و جڤاك ب گشتی نمرەیێن بلند دكەنە پیڤەرێ سەرەكی یێ سەركەفتن و بهایێن گشتی یێن مرۆڤایەتیێ. قوتابی دكەڤیتە بن بارەكێ گرانێ هیڤی و داخوازیێن خێزانێ كو گەلەك جاران ژ هێز و شیانێن وی یێن جەستەی و دەروونی مەزنترن. ئەڤ فشارە قوتابی دكەتە د زیندانەكا ترسا بەردەوامدا. ترسا ژ پاشەرۆژێ، ترسا ژێ بێهیڤی بوونا دایك و بابان.
ئەنجامێ ڤێ هەڤڕكییا توند و فشارا بێ دلۆڤانی دێ چ بیت؟ دەمێ ئەزموون ب دوماهیك دهێن و ئەنجام دیار دبن، گەلەك جاران قوتابی نەشێت نمرەیێن ب وی شێوەیی ب دەستڤەبینیت كو داخوازیێن خێزان و دەروبەران پێ بجه بینیت و تووشی شكەستنەكا دەروونی یا كۆژەك دبیت. ئەو لاوێ دڤیا ببیتە شانازی، نوكە هەست ب كێماسی و تاوانباریێ دكەت.ئەڤ سەرنەكەفتنە د ئاستێ چاڤەرێ كریدا نەبوو.
یا مە دڤێت بێژینە سەمیانێن خۆشتڤی، ساخلەمی و دەروونێ جەگەرا تە ژ هەر نمرەیەكا بلند و كۆلیژەكا ناڤدار گرنگترە. چ نمرە و چ ناڤوناسناڤێن جڤاكی ناهێنە گوهۆڕین ل گەل كەنكی و كەیف و ساخلەمی و ئارامییا دەروونێ كچ و كوڕێن هەوە. پێدڤییە د ئەڤی دەمێ هەستیار دا، دایك و باب و سەمیان نەبنە چەكێ فشارێ بۆ زارۆكێ خۆ، بەلكو ببنە پەناگەهەكا ئارام بۆ وان. یا گرنگە قوتابی بزانیت حەزژێكرنا دایك و بابان بۆ وان چ پەیوەندی ب بدەستڤە ئینانا نمرەیێن بلند نینە. سەركەفتنا د ژیانێ دا ب تنێ د ئەنجامێ ئێك ئەزموون دا نینە. پێدڤییە قووناغا دوازدێ ببیتە ویستگەهەك بۆ فێربوونا بەرنگاربوونا ئاستەنگان، نەبیتە ئەگەرێ ژناڤبرنا بەرەبابێ داهاتی. زارۆكێن بپارێزن؛ چونكی بهایێ ژیانا وان ژ ژمارەیەكا سەر پارچە كاغەزێ بلندترە.

سینەم چێی

پەروەردە ستوینا سەرەكی یا ئاڤاكرنا هەر جڤاكەكێ پێشكەفتییە، مامۆستا ژی ئەندازیارێ ئاڤاكرنا مرۆڤی و عەقلییە. لەوما رەوشەنبیری و هوشیارییا مامۆستای بۆ پەیاما وی یا پیرۆز ژ زانینا وی بۆ بابەتی گەلەك گرنگترە، چونكی دبیت ئەو زانینا مامۆستا بۆ قۆتابی دبێژیت پشكەك ژێ بهێتە ژبیركرن.لێ رەفتار و رەوشت بۆهەتا هەتایێ دمینن‌.
ل ڤان سالێن دوماهیێ دیاردەكا مەترسیدار د ناڤ ناڤەندێن خویندنێدا سەرهلدایە، ئەو ژی دەستێوەردانا هندەك مامۆستایانە، ئەڤجا مامۆستایێ بابەتی بیت یان ژی مامۆستایێ چاڤدێر د پرۆسەیا ئەزمووناندا ب رێكا دانا بەرسڤان بۆ قوتابیان. ئەڤ كارێ كو هندەك ب «هاریكاری» ناڤ دكەن، د راستیدا خەنجەرەكا ژەهراوی یە ل جەستەیێ سیستەمێ پەروەردێ و بهایێ پیشەیا مامۆستایێ دهێتەدان. ئەڤ رەفتارا ژەهراوی نە ب تنێ هاریكاری نینە بەلكو زیانەكا مەزنە بۆ‌ تاك ، خێزان و جڤاكی ب گشتی.
ئێك ژ وان بهانەیێن كو ئەڤ مامۆستایە بۆ خۆ دبینن ئەوە كو دبێژن: «داخواز ژ مە هاتییەكرن، ئەم ل گەل قوتابیان د هاریكار بین» ل ڤێرێ پرسیار ئەوە: ئەرێ ب راستی ئەڤە هاریكاریكرنە؟ د بەرسڤێدا دێ بێژین: نەخێر، هاریكاریكرن ئەوە ل دەمێ وانەگۆتنێ پتر خۆ ماندی بكەی و ل دەمێ ئەزموونان ژی ل ناڤ هۆلا ئەزموونان پێگیری ب رێنمای و بەهایێن رەوشتی بی. ئەڤا هوین ب هاریكاری ب ناڤ دكەن، دزیكرن، خیانەتكرن، گەندەلیكرن و كێمكرنا بهایێ تەیە وەك مامۆستا پاشی یاسا و رێسایێن كارێ تە. ب ئەڤێ چەندێ قۆتابیێ تە هەر ئەوێ تو هاریكارییا وی دكەی ل رێڤەبەریەك دی و ل دەمەك دی دێ دزی، خیانەت و گەندەلیێ كەت و ئەڤ دیاردەیە دێ وەك ڤایرۆسەك كۆژەك مینیتە د ناڤ جڤاكێ مەدا. ژ لایەكێ دیڤە دەمێ مامۆستا بەرسڤان بۆ قۆتابی دبێژیت، د چاڤێن وی قۆتابی دا بهایێ خۆ ژ دەست ددەت و ئێدی وی وەك ژێدەرێ زانین و رەوشتێ بلند نابینیت، بەلكو وەك ئامرازەك بۆ گەهشتن ب نمرەیێن بلند یێن بێ ماندیبوون زانین. رێز و بهایێ مامۆستای د ئەوێ چەندێ دیار دبیت دەمێ دبیتە پارێزەرێ دادپەروەری و راستگۆیێ و هەر ئەڤەیە كار و پەیاما وی پیرۆز دكەت.
ئەڤی كارێ نەشایستە زیانێن دویرە مەودا دگەهینیتە جڤاكی و دبیتە ئەگەر كۆشتنا داهێنان و ماندیبوونێ، قۆتابیێ زیرەك و خودان شیان سار دبیت دەمێ دبینیت، قۆتابیەكێ ماندی نەبووی هەمان نمرەیا وی، یان ژی پتر ژی ب دەست خۆڤە دئینیت. هەروەسا بەرەبابەك بێ شیان بەرهەم دئینیت، ل پارشە رۆژێ دێ نۆژدار، ئەندازیار، بازرگان، فەرمانبەرێن…هتد گەندەل بێ زانین تژی جڤاكی بن و جڤاكی بەر ب وێرانكرنێ بەن. ئەزموون پیڤەرێ جوداكرنا شیانانە دەمێ مامۆستا دەستێوەردانێ دكەت دادپەروەری دهێتە تێكدان و مافێ كەسێن شایستە دهێتە خوارن.
ب دیتنا مە باشترین چارە بۆ ئەڤێ دیاردێ ئەوە مامۆستا بهێنە هوشیاركرن ل سەر ئەڤی كارێ ب مەترسی یێ ئەو ئەنجام ددەن، رەوشەنبیریا هەستكرن ب بەرپرسیاریێ ل هەنبەر بەرەبابێن داهاتیێن جڤاكی ل دەڤ زێدە ببیت و بزاڤێ بكەن ببنە نموونەیا دەستپاكی، پارێزەرێ پاشەرۆژا ئەڤان زارۆكان و وەلاتی. ژبەر كو مامۆستا پیشەنگە و دڤێت وەك كەسەك خودان رێز و بها رولێ خۆ ببینیت، نەك ببیتە پشكەك ژ تێكچوونا جڤاكی و زێدەبوونا گەندەلیێ.

سينه‌م چێى

د ئه‌ڤان سالێن دووماهيێ دا بارێ ئابۆرى ل سه‌رانسه‌رى جيهانێ و ب تايبه‌تى ل كوردستانێ يێ جێگير نينه‌ و بوويه‌ ئه‌گه‌ر فشاره‌كا زۆر ل سه‌ر خێزانێ ب گشتى و سه‌رۆكێ خێزانێ ب تايبه‌تى دروست ببيت. گرانبوونا بهايێ هه‌ر تشته‌كى و كێمبوونا ده‌رفه‌تێن كارى ب تنێ ئاريشه‌كا دارايى نينه‌، به‌لكو ئاريشه‌يێن ده‌روونى و جڤاكى يێن مه‌زنن كو راسته‌وخۆ كاريگه‌رى ل سه‌ر ئارامييا خێزانێ هه‌يه‌. گه‌له‌ك جاران ئه‌و ئاريشه‌يێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ ژێكجودابوونێ يان تۆندوتيژيێ، بنياتێ وان بۆ نه‌بوونا پلانه‌كا دارايى و لێبۆرينا دناڤبه‌را هه‌ڤژيناندا دزڤريت.
ئەڤجا بۆ هندێ خێزان ب سلامه‌تى ژ ئه‌ڤان قه‌يرانان ده‌رباس ببيت، پێدڤييه‌ هه‌ڤژين ل سه‌ر بنه‌مايێ “هه‌ڤپشكيا راسته‌قينه‌“ كار بكه‌ن. پێدڤيه‌ راستگۆيى و شه‌فافيه‌ت دناڤبه‌را ئه‌واندا هه‌بيت، پێدڤيه‌ دايك و باب پێكڤه‌ روينن و بزانن چه‌ند داهات هه‌يه‌ و چه‌ند پێدڤيێن سه‌ره‌كى هه‌نه‌ بۆ هندێ بزانن مه‌زاختيێن وان ژى دێ چه‌ند بن. ڤه‌شارتنا كێشه‌يێن دارايی یێن خێزانێ ژ ئێكودو ب تنێ گۆمان و دلگرانيێ ل دويڤ خۆ دئينيت. دبيت گه‌له‌ك كه‌س هزر بكه‌ن بابه‌تێ هه‌ڤپشكيا راسته‌قينه‌، شه‌فافيه‌ت، راستگۆيى ب تنێ د رێڤه‌برنا كارگيريدا دگرنگن، لێ د خێزانێ ژيدا ئه‌ڤ چه‌نده‌ گه‌له‌ك دگرنگن. ژلايه‌كێ ديڤه‌ پێدڤيه‌ د خێزانێ دا كه‌لتۆرێ رێزبه‌نديێ هه‌بيت، واته‌ جوداكرنا پێدڤيێن سه‌ره‌كى(خوارن، ساخله‌مى، په‌روه‌رده‌…هتد) ژ يێن نه‌سه‌ره‌كى يێن كو ب تنێ بۆ كه‌يفخۆشيێنه‌ و مرۆڤ دشێت ده‌ستان ژێ به‌رده‌ت.ئه‌ڤه‌ ب وێ رامانێ ناهێت كو ئه‌ڤ كه‌سه‌ قه‌لسن، به‌لكو وێ چه‌ندێ دگه‌هينيت كو ئه‌ڤ كه‌سه‌ د شاره‌زا و هشيارن د پاره‌ مه‌زاختنێ دا بۆ هندێ تووشى قه‌رێن زۆر نه‌بین.
خالا دى يا گرنگ د ئه‌ڤێ ره‌وشێدا پاراستنا ئارامييا ده‌روونێ ئه‌ندامێن خێزانێيه‌ و رێزگرتنا ل هه‌ڤدوويه‌، نابيت ژن و زه‌لام هه‌ر ئێك ژلايێ خۆڤه‌ يێ دى تاوانبار و كێم خه‌م ل قه‌له‌م بده‌ت. پێدڤيه‌ هه‌موو لايه‌ك بزانن پاره‌ دهێت و دچيت، لێ ئه‌و خێزانێن ل ده‌مێ ته‌نگاڤياندا پشتگيرييا ئێكودو دكه‌ن، ل ده‌مێ ره‌وشێن ئاسایی و خۆش ژى دێ خێزانه‌ك بهێزتر بيت و ل ده‌مێ ته‌نگاڤيان چ تشت نه‌شێن بنياتێ وێ بهه‌ژينيت.

سينه‌م چێى

د جيهانه‌كێدا كو چه‌ندين ساله‌ ل هه‌ر كوژيكه‌كێ وێ باس باسێ مافێ مرۆڤى، په‌ياما مرۆڤايه‌تيێ، ب ئارامى ژيان…هتد يه‌. گه‌له‌ك وه‌لات و كه‌س خۆ ل بن سيبه‌را ئه‌ڤان په‌يڤانه‌ ڤه‌شارتييه‌ و نانێ خۆ پێ دخۆن. ل بن ئه‌سمانێ كوردستانێ چيرۆكێن تراژيدى و تژى خۆين رشتن دهێنه‌ تۆماركرن. شه‌ڤا ده‌ربازبووى جاره‌كا دى ئاگرێ درۆنان هه‌وارێن خێزانه‌كا كورد بلندكرن و زارۆكێن وان كرنه‌ سێوى. ژن و زه‌لامه‌ك ب بێ گۆنه‌هى ل مالا خۆ كو په‌ناگه‌هه‌ك بوو بۆ وان و دڤيان تێدا ب ئارامى بژين و ژ هه‌ر مه‌ترسيه‌كێ خۆ بپارێزن، بوونه‌ قۆربانيێن شه‌ره‌كى كو چ په‌يوه‌ندى ب ئه‌وانڤه‌ نه‌بوو.
ئه‌ڤه‌ نه‌ كاره‌ساته‌كا ئاساييه‌، و نه‌ يا ئێكي يه‌، به‌لكو ئه‌ڤه‌ به‌ردەواميا راستييه‌كا ته‌حله‌ كو ب درێژاهييا ديرۆكێ مه‌ خۆ بێ خودان و مه‌زلوم ديتييه‌. ئه‌م يێ د ده‌مه‌كى دا دژين هه‌ر ملله‌ته‌ك بۆ پاشه‌ رۆژا خۆ يێ پلانان ددانيت، لێ ئه‌م به‌رده‌وام يێ كونجه‌كى دگه‌ريێن چ ته‌پ ب سه‌رێ مه‌ نه‌كه‌ڤن و دا پاشى ل ته‌رمێن خۆ نه‌گه‌ريێين. گه‌له‌ك يا ب ئازاره‌ ده‌مێ ئه‌م دبينين، هه‌ر شه‌ر و ئالوزيه‌كا دروست دبيت، ناڤخۆى بيت يان ده‌ره‌كى، بچويك بيت يان مه‌زن، پرميشكێن وێ دگه‌هنه‌ مه‌. بێ ئه‌م لايه‌ك بين د چ ململانێياندا، مالێن مه‌ دبنه‌ جهـ جه‌رباندنا چه‌كێن وانو خێزانێن مه‌ دبنه‌ قۆربانيێن كه‌رب و كينا ددلێ دوژمنێن مه‌دا، كه‌رب و كينه‌ك كو ئه‌م د بێ ئاگه‌هين ژێ و ب تنێ ب خۆينا ئاگرێ وێ كه‌ربێ كێم دبيت. هه‌ر لايه‌ك ب به‌هانه‌يه‌كێ هێرشێ دكه‌نه‌ سه‌ر مه‌ و ئاراميا خێزانێن مه‌ تێك دده‌ن و گيانێ كچ و كوڕين مه‌ دكه‌نه‌ قوربان.
يا ب ئازار ئه‌وه‌ مه‌ كه‌س نينه‌ بێژيتێ «به‌س» چ سه‌ر ئاستێ ناڤخۆى يان ژى ئاستێ ئاستێ نێڤده‌وله‌تى. هه‌مى ل هه‌مبه‌ر خۆينا كوردان د بێ ده‌نگن، ئێكانه‌ هه‌لوەستێ ئه‌م دبينن، دبيته‌ دوماهيك ژى ب تنێ «ئيدانه‌كرن و شه‌رمزاركرنا» ئه‌ڤان بۆيه‌رانه‌، ئيدانه‌كرنه‌ك كو نه‌ خۆين رشتن دهێته‌ راوه‌ستاندن و نه‌ زارۆكه‌كێ بوويه‌ سێوى ب خۆدان دكه‌ڤيت. دێ هه‌تا كه‌نگى ئه‌م د ئه‌ڤێ ره‌وشێدا ژين، مافێ مرۆڤى، مافێ ژيانێ ب تنێ دێ بۆ مه‌ ل سه‌ر لاپه‌ران بيت؟ نزانم كه‌نگى ئه‌م وه‌ك كورد دێ هه‌ست پێكه‌ين پشكه‌كين ژ مرۆڤێن ئه‌ڤى ئه‌ردى و مه‌ ژى به‌هر يا د مافێ مرۆڤى و ژيانكرنا ب ئاراميدا هه‌ى. هنده‌ك جاران ئه‌م هزر دكه‌ين ب تنێ مافێ خۆدان هێز و ده‌ستهه‌لات و ده‌وله‌تانه‌ بێژن دێ ئاسايشا خۆ پارێزين، ب تنێ خودان چه‌كێن گران و ئاژاوه‌گێران مافێ ژيانێ و ئاراميێ هه‌يه‌. شه‌هيدبوونا خێزانه‌كا دى يا كورد ل مالا وانڤه‌ جاره‌كا دى هه‌ستا ترسێ و د دلێ مه‌دا ئازراند. بێده‌ستهه‌لاتيا مه‌ و زۆردارييا ئه‌وان كه‌سان دوپاتكر يێن ب به‌هانه‌يێن جودا جودا هه‌ولا نه‌هێلان و ژناڤبرنا مه‌ دكه‌ن.

سینه‌م چێی

هه‌یڤا ره‌مه‌زانێ ل ده‌ڤ موسلمانان، هه‌یڤا په‌ره‌ستن، خۆراگریی و هه‌ستكرن ب ئازارێن هه‌ژاران و نه‌دارانه‌. ژ لایه‌كێ دیڤه‌ ده‌لیڤه‌یا رێكخستنا ۆوتینه‌كێ ساخله‌مێ خوارنێ یه‌ بۆ مرۆڤی. مخابن د ئه‌ڤان سالێن دۆماهیێ دا و ل گه‌ل پێشكه‌ڤتنا ته‌كنۆلۆیایێ و زالبوونا سۆشیال میدیایێ ب سه‌ر پترییا بیاڤێن ژیانا مه‌ دا، دیار‌ده‌یه‌كا نه‌جوان و دویر ژ به‌هایێن دینی و جڤاكی د ناڤمه‌دا به‌لاڤبوویە، ئه‌و ژی پێشبركێیا به‌لاڤكرنا وێنه‌یێن سفره‌یێن ره‌نگاو ره‌نگ و خه‌ملاندی. ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژ لایێ جڤاكی، ئایینی و ره‌فتاری ڤە زیان یێن هه‌ین ب ئه‌ڤی ره‌نگی:
ژ لایێ ئایینیڤه‌ ره‌مه‌زان مه‌ها په‌رستن و گرنگیدانه‌ ب لایه‌نێ گیانی یێ مرۆڤی و نێزیكبوونا ژ خۆدێ یه‌. ده‌مێ كه‌سه‌ك وێنه‌یێ سفره‌كا تژی جۆرێن خوارنێ به‌لاڤ دكه‌ت، ب مه‌ره‌م بیت یان بێ ئاگه‌هی دكه‌ڤیته‌ د ریمه‌تكرنێدا و د ئاینێ ئیسلامێدا ئه‌ڤ ره‌فتاره‌ ده‌ركه‌ڤتنا ژ به‌هایێن دینی دهێته‌هژارتن. ب ئه‌نجامدانا ئه‌ڤی كاری پتر ژ په‌رستنا خۆدای و ئارامییا گیانی كه‌یف و سه‌قایه‌كا مادی نیشان دده‌ت.
ژ لایێ مرۆڤایه‌تی و جڤاكی ڤه‌، ئه‌ڤه‌ مه‌زنترین زۆلمه‌ ل هه‌ستێن هه‌ژاران دهێته‌كرن. د جڤاكا مه‌دا گه‌له‌ك خێزانێن هه‌ژار و كێم داهات و ئێتیم هه‌نه‌ كو دبیت ل سه‌ر سفره‌یێن وان خوارنێن گه‌له‌ك ساده‌ و كێم هه‌بن. ده‌مێ ئه‌ڤ كه‌سه‌ وێنه‌یێن سفره‌یێن شاهانه‌ دبینن، هه‌ست ب كێماسی و بێهێزیێ دكه‌ن. ب تایبه‌ت زارۆك كو بۆ وان یا ب زه‌حمه‌ته‌ بزانن بۆچی مالێن وان وه‌كی یێن خه‌لكی نینن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ دلنه‌خۆشی و خه‌مباریا هه‌ژاران و هه‌ست ب جوداهییه‌كا چینایه‌تی بهێته‌كرن د ناڤ جڤاكێ دا.
ژ لایێ ره‌فتاریڤه‌، ئه‌ڤ كاره‌ دیارده‌یا نمایشكرنێ ل ده‌ڤ مرۆڤی دروست دكه‌ت، مرۆڤ ل شوینا هزر د قه‌بوولبوونا رۆژیا خۆ دا بكه‌ت، دكه‌ڤیته‌ خه‌ما هندێ كا دێ چا‌وا وێنه‌كێ جوان بۆ لایك و كۆمێنتان به‌رهه‌ڤ كه‌ت. ئه‌ڤ چه‌نده‌ مرۆڤی به‌ر ب هه‌ڤركییه‌كا نه‌ساخله‌م دبه‌ت كو هنده‌ك خێزان بۆ هندێ ژ كاروانێ سۆشیالێ نه‌ڤه‌مینن و وه‌ك ده‌وله‌مه‌ند بهێنه‌ به‌رچاڤ خۆ دئێخنه‌ بن بارێ قه‌ران. زێده‌باری وێ چه‌ندێ ئه‌و هه‌می خارنێن دهێنه‌ نمایشكرن ناهێنه‌ خوارن و دهێنه‌ ب هه‌ده‌ردان و د ئاینێ ئیسلامێدا ئه‌ڤه‌ ب ئیسراف هاتیه‌ هژمارتن.
ب كورتی ئه‌م دشێین بێژین ره‌مه‌زان هه‌یڤا به‌خشینێیه‌، نه‌ك هه‌یڤا نمایشكرنێ. یا جوان و گونجای ئه‌وه‌ ئه‌م خارنێ ب نه‌په‌نی بده‌ینه‌ هه‌ژاران، نه‌ك وێنه‌یێن خارنا خۆ نیشانی وان بده‌ین.بلا سۆشیال میدیا ببیته‌ جهێ به‌لاڤكرنا كه‌لتۆر و ره‌وشتێن جوان، نه‌ك مینبه‌ره‌ك بۆ بێزار بوون و برینداركرنا هه‌ستێ هنده‌ نه‌داران.

سینەم چێی

پەروەر‌دە و فێركرن پرۆسەیەكا هەڤپشكە د ناڤبەرا خێزانێ و قۆتابخانێ دا، قۆتابخانە ب تنێ نەشێت هەمی ئەركێن پێگەهاندن و فێركرنا زارۆكان ب ستوڤە بگریت. پێدڤی ب هاریكارییا بەردەوام یا دایك و بابان هەیە. سەرەدانێن سەمیانێن قۆتابیان بۆ قۆتابخانێ نە ب تنێ پێدڤییەكا كارگیرییە، بەلكو بنەمایەكێ سەرەكی یێ سەركەڤتنا قۆتابییە د ژیانا وی یا زانستی و جڤاكێ دا.
سەرەدانا سەمیانان بۆ قۆتابخانێ گەلەك یا گرنگ و مفادارە بۆ قۆتابی و پرۆسەیا پەروەردەی. ئێك ژ گرنگترین وان خالان ئەوە كو قۆتابی هەست ب هندێ دكەت، دایك و بابێن وی گرنگیێ ب كار و مژویلاهیێن وی ددەن و ئەڤ چەندە ژی پالدەرەكێ دەروونی یێ بهێزە بۆ وی پتر هەولان بدەت پلەیێن بلندتر بدەستڤە بینیت. ئەڤ سەرەدانە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا هەماهەنگیێ دناڤبەرا مامۆستایان و سەمیاناندا، بۆ هندێ هەردوو لا ژ رەوشا قۆتابی و ئاریشەیێن وی یێن زانستی و رەوشتی د ئاگەهدار بن و پێكڤە بزاڤا چارەكرنا وان بكەن.
سەرەرای گرنگیا سەرەدانان، لێ هندەك سەمیان كێم سەرەدانا قۆتابخانێ دكەن یان هەر ناكەن.ئەڤێ چەندێ ژی گەلەك ئەگەر یێن هەین ژ وان ژی: مژویلیا زێدە یا دایك و بابان ب كار و بژوییا ژیانێڤە و نەبوونا دەمەك ڤالا. هندەك سەمیان هزر دكەن، ئەگەر قۆتابخانە پەیوەندیێ پێنەكەت، واتە قۆتابیێ وان یێ بێ ئاریشەیە و پێدڤی ب سەرەدانێ نینە كو ئەڤە ژی هزركا شاشە. هندەك جاران ژی كێمیا ئاستێ رەوشەنبیریا پەروەردەی ئەگەرەكە سەمیان رۆلێ خۆ یێ گرنگ د ناڤ قۆتابخانێ دا نەزانن. خالەكا دی یا سەمیانان ساردكەت و پاشڤە دبەن ژ سەرەدانكرنێ شێوازێ سەرەدەریكرنا مامۆستا و ستافێ قۆتابخانێڤە ب تایبەت ئەگەرئاستێ زارۆكێ وان یێ لاواز بیت. سەمیان ژی هەنە بۆ خۆ وەك شانازییەكێ دبینن دەمێ ل دیوانەكێ دبێژیت هێشتا ئەز بۆ زارۆكێن خۆ نەچوومە قۆتابخانێ.
بۆ هندێ پەیوەندیەك رێكوپێك و باش د ناڤبەرا خێزان و قۆتابخانێدا هەبیت، شارەزایێن وارێ پەروەردەی ئامۆژگارییا وێ چەندێ دكەن كو سەرەدان ب شێوەیەكێ زنجیرەی و رێكخستی بن. یا گرنگە دەمێ سەرەدانان نەگەلەك دویری ئێك بن و نە ژی گەلەك نێزیكی ئێك. سەرەدانێن سەمیانان نە گەلەك د دویری ئێك بن، بۆ هندێ دا نەبیتە ئەگەرێ مژویلكرنا كارگیری و مامۆستایان. دێ یا باش بیت ئەگەر سەمیان هەر 3 بۆ 4 حەفتیان جارەكێ سەرەدانا قۆتابخانێ بكەن. ئەڤ دەمە بەسە بۆ هندێ سەمیان ئاگەهداری گۆهرینێن ئاستێ قۆتابی یێ زانستی و رەوشتی ببن. د ئەڤی ماوەیدا سەمیان دشێت پەیوەندییەكا بهێز ل گەل سەمیانێن زارۆكێن خۆ دروست بكەت. ئەم دشێین بێژین سەرەدانێن سەمیانان كلیلا سەركەڤتنێن زارۆكێن وانن، پێدڤیە هەمی دایك و بابان ب ئەڤێ بەرپرسیاریێ راببن و قۆتابخانێ ب مالا دوویێ یا زارۆكێن خۆ ببینن، بۆ هندێ پێكڤە كار بكەن بۆ پێگەهاندنا بەرەبابەك ژێهاتی و خودان بەرپرسیاری.

سینەم چێی

هەروەك دهێتە گۆتن:»بۆ ئاڤاكرنا گەلەكی، پەروەردە پێدڤییە؛ بۆ وێرانكرنا ئەوی، بتنێ پەروەردێ ژناڤببە بەسە» ئەڤە بەرسڤەكا ئالۆزە بۆ پرسیارەكا هزری و جڤاكی یا كویر یا كو هەردەم مە گوهـ لێ دبیت:بۆ ئاڤاكرن و یان وێرانكرنا بەرەبابەكی د ناڤ جڤاكەكیدا چەند سال دڤێن؟ بەرسڤا ئەڤێ پرسیارێ ب هندەك هژمارێن ماتماتیكی و دیاركرنا هندەك سالان ناهێتەدان، بەلكو پرۆسەیەكە یا گرێدای بهایێن پەروەردەی، كەلتۆری، ئابووری و سیاسیە. ئاڤاكرن و وێرانكرنا دوو رویێن ئێك دراڤینە. ئێك ژ ئەوان پرۆسەیكا درێژ خایەن و ب سەبرە و یا دی دشێت گەلەك بلەزتر بیت.
ژناڤبرنا بەرەبابەكی پێدڤی ب چ شەڕێن كلاسیكی و لەشكەری نینە، بەلكو ئەڤرۆ چەكێن هەرە كاریگەر ئەون یێن گیان و ئیرادا بەرەبابەكی دكەنە ئارمانج و دشێت د دەمەكێ كێمدا ئارمانجا خۆ بجهـ بینیت، رەنگە د ناڤبەرا 10 بۆ 20 سالاندا ئەڤ كارە بهێـتەئەنجامدان. ئەڤە ژی ب چەند رێكان دهێتە كرن:
– لێدانا پەروەردەیێ: كێمكرنا بهایێ خواندن و لاوازكرنا سیستەمێ پەروەردەیێ و بەلاڤكرنا نەزانینێ، بنەمایێ سەرەكی یێ وێرانكرنێیە، دەمێ بەرەبابەك ب زانین و هزركرنا رەخنەگرانە فێر نەبیت. دێ بیتە نێچیرا هەر ئایدۆلۆژیایەكا پویچ و بەلاڤۆكەكێ.
– ژناڤبرنا بهایێن كەلتۆری: دەمێ بهایێن جڤاكی یێن بلند وەكی راستگۆی، رێزگرتن، هەڤكاری…هتد دهێنەپشتگوههاڤێن و ل جهێ ئەوان خۆپەرستیو مادەپەرستی دهێنەگرتن، جڤاك ژ ناڤدا دڕزیت. دویرئێخستنا بەرەبابێ نوی ژ زمان و دیرۆك و كەلەپۆرێ ئەوی، ئەوی دكەتە كەسەك بێ ناسنامە و شوناس.
– بەلاڤكرنا بێهیڤیبوونێ: دروستكرنا هەستەكی كو داهاتوویێ تارییە و چ دەرفەت نینن، دەرگەهی ل بەر كوچبەریێ و بێكاریێ و پشت بەستن كەسێن دی ڤەدكەت. گەنجەكێ بێهیڤی نەشێت خۆ و وەلاتەكی ژی ئاڤا بكەت.
– ئازراندن و زێدەكرنا ناكوكیێن ناڤخۆی: دابەشكرنا جڤاكی ل سەر بنەمایێن سیاسی، ئایینی، عەشیرەتگەرای، هێزا گەنجان هێزا گەنجا د شەڕ و ناكوكیێن ناڤخۆی و بێمفا دا بكاردهێت، ل شوینا ئەو هێزە بۆ ئاڤاكرنێ بهێتەبكارهینان بۆ خرابیێ دهێتەمەزاختن.
ب دیتنا مە دەه سال بەسن تۆڤێ وێرانیێ بهێتەچاندن و دەه سالێن پاشتر دێ بەرێ ئەوێ یێ تال هێتەدیتن. ل ڤێرێ پرسیارەك بۆ مە دروست دبیت:ئەر‌ێ د ئەڤان دەهـ سالێن چووی توڤێ چ ل كوردستانێ هاتییەچاندن؟ ئەرێ ئەڤا د ئەڤان سالێن بۆریدا بوویە ئەگەر ئەڤ هەمی بێهیڤبوونە و نائومێدی و پەریشانی و سەرگەردەانییا ل دەف گەنجێ مە پەیدا بووی، هەولەكا پلان بۆ دارێژتییا دۆژمنێن مەبوویە؟ یان ژ نەزانیینا مەبوویە د برێڤەبرن و ئاڤاكرنا بەرەبابەكیدا؟ ب دیتنا مە پێدڤییە ب هوشیارانەتر مە سەرەدەری دگەل ئەڤی بابەتی كربا و مە مەترسییا ل سەر ئاڤاكرنا بەرەبابەكێ باش زانیبان. نوكە ژی ئەگەر مە بڤێت ئەڤان كاریگەرییان كێم بكەین، دڤێت هەول بدەین باشتر هزر د ئاڤاكرنا بەرەبابەك بهیزتر و هوشیارتر دا بكەین، كو سەبارەت بەهایێن نەتەوەی و كەلتۆری خودان بەرپرسیاری بیت. ئەڤێ ئاڤاكرنێ ماوەیەك پتر دڤێت.ئەڤ بەرپرسیارییە نوكە ل سەر ئەڤی بەرەبابییە ئەوێ كار ب دەست و جڤاكی ب رێڤە دبەت، پێدڤییە مفای ژ خەلەتیێن خۆ وەربگرین بۆ هندێ بەرەبابێ پشتی بیست یان سیه سالێن، بەرەبابەك بیت خزمەتا گەل و وەلاتێ خۆ بكەت.