ئاریشهیا وهرگێرانێ بۆ زمانێ كوردى
بهرى چهند رۆژهكا سیمینارهكا خۆش ل گهل هژمارهكا بۆش ژ رهوشهنبیرێن دهۆكێ هاته بهرههڤكرن ب دهلیڤا چاپكرنا كتێبا (مههزهلهیا ئاقلێ مرۆڤان ) كو كاك ئهحمهد جا سمى ژ عهرهبى وهرگێرا بوو كوردى (مهزله العقل البشری: دكتور علی الوردی ) و گهنگهشكهك چێبوو ل سهر ناڤونیشانا كتێبێ كو دو پهیڤ ژ سێ پهیڤان عهرهبینه ئێك كوردیه.
بهرى ههمى تشتى من دڤێت سۆپاسیا كاك ئهحمهد جا سمى بكهم و پیرۆزباهیێ ژى لێبكهم، چونكى ئهوى دهستێ خوه ل دهرگهههكى گهلهك مهزن دا ئهو ژى وهرگێرانا كتێبهكا سۆسیۆلۆجى یا دانهرهكى عهرهب ههمى دبێژنێ (العلامه) على وردى یا دوێ ژى ب رێز ئهحمهد جا سمى دهلیڤهیهك دامه ئهم بهحسێ هندهكێ ژ ئاریشهیا وهرگێرانێ ل كوردستانێ بكهین.
ئهز دبێژم ئهڤرۆ بۆ مه كوردان وهرگێران كارهكى گهلهك گرنگه و ئهز پر باوهرم ئهڤرۆ ل كوردستانێ وهرگێرێ كورد ژ دانهرێ كورد گهلهك جاران گرنگتره و ب سوودتره، چونكى كتێبخانا كوردى نه ههما لاوازه بهلێ پا د بن مهرزێ لاوازیێ دایه و ئهگهرێن هندى دخۆیانه و پێ نهڤێت دیار بكین. ژ بهر هندى دڤێت ئهڤرۆ ئهم پهنجهرێن رهوشهنبیریا كوردى ل ههمى زمانێن جیهانێ ڤهكین و بۆ ههمى بابهتێن زانیاریێ و رهوشهنبیریێ، رهوشامه ئهڤرۆ وهك رهوشا رهوشهنبیریا عهرهبیه یا بهرى 150 سالا دهما عهرهب ب دو تشتێن گرنگ رابون 1ـ وهرگێران ژ ههمى زمانان 2ـ دارشتنا ئیدیهمان (موستهلهحاتان) و ئهڤ شۆرشا زمانهوانى و رهوشهنبیرى ل مسرێ دهستپێكر پاشى شامێ و بهیرۆتێ و عیراقێ و ئهكادیمیێن عهرهبى ژى هاتن دامهزراندن و ب راستى و ژ دل خزمهتا زمانێ خوه كر.
وهرگێر كیه…؟
وهرگێر دڤێت خودانێ سێ فاكتهرێن وهرگێرانێ بت ئهو ژى ئهڤه نه: ـ
1ـ زانین و رهوانكرنا زمانێ (ژێ ) وهردگێرت.
2ـ زانین و رهوانكرنا زمانێ(بۆ) وهردگێرت.
3ـ زانیاریهكا باش ل سهر بابهتى بخوه ههبت وهك ناڤرۆك.
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهڤرۆ وهرگێرانا بسپۆرى ههیه واته وهرگێرى بابهتهكى مێژویى دبت نهشێت بابهتهكى بایۆلۆجى وهرگێرت و هتد…
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهز دبێژم وهرگێرێن سهركهفتى ئهون یێن ههمیشه ههر دو زمانێن خوه یێن وهرگێرانێ دهولهمهند دكن ب پهیڤان و هندى سامانا وان یا پهیڤان پتر بت ئهو دێ سهركهفتى تر بت، ئێك ژ فاكتهرێن هاریكار بۆ دهولهمهندكرنا زمانێن وهرگێرانێ فهرههنگن. باشترین وهرگێرێن جیهانێ گهلهك فهرههنگان بكار دئینن.
من نهڤێت گهلهك سهر ڤى بابهتێ تهكنیكى یان یێ پیشهیى باخڤم، چنكى مه بابهتهك گرنگ و تایبهت ههیه و وهك ئاریشهكێ هاته پێش ل وێ سیمینارا كاك ئهحمهد جا سمى و كتێبا وى (مههزهلهیا ئاقلێ مرۆڤان) ئهو ژى ئاریشهیا مشهبوونا پهیڤێن بیانى د ناڤ زمانێ كوردى دا، مخابن من ل وێ سیمینارێ هنده تێگههێن شاش دیتن بهرامبهر ههبوونا یان تێكهلبوونا پهیڤێن بیانى ل گهل زمانان ب گشتى و زمانێ كوردى ب تایبهتى.
برادهرهكى زمانێ فارسى كره نموونه كو گهلهك پهیڤێن عهرهبى لێ ههنه و یێن دى دگۆت زمانێ ئینگلیزى پهیڤێن جیرمانى لێ نه، ئێدى دگۆت بلا زمانێ كوردى ههمى پهیڤێن وى عهرهبى بن بهس رێزمان كوردى بت ههر درسته!!
راستى ئهز ل وێ سیمینارێ گههشتم هنده ئهنجامان وهك:
1ـ ئهڤه برادهره ل گهل رێزێن من بۆ وانا ههر ئهون یێن كاك ئهحمهد چوو بوو و پسیارا وان كرى ( مهزله العقل البشری) دێ ب كوردى بته چى و وه دیاره یێن گۆتینێ ههما (مههزهلهیا ئاقلێ مرۆڤان) درسته، ڤێجا ل وێ سیمینارێ نه چاربوون بهرهڤانیێ ژ بۆچوونا خوه بكهن، و من نهگۆتیه ئهڤه جهێ (شهرمێ) یه، نهخێر من گۆت مه پێخۆشه ئهڤرۆ وهرگێرێ كورد وهك مامۆستایهكێ زمانى بهێته پێش و هنده تشتێن زمانهوانى یێن نوو نیشامه بدهت ئهڤه (حهزه) نه بریارهكا رهوشتانه یه(اخلاقى) یه.
2ـ بێگومان وان برادهران هنده زانیاریێن زمانى و زمانهوانى ههنه وهلێ گهلهك ل دووڤ ڤى بابهتى نهچووینه، لهو نابت بێژى پا ههما ل زمانێ فارسى وهسانه و درسته، ئهو (وهسانه ) ب تنێ نابت، ئهو (وهسانه) ئاخفتنهكا دوور و درێژ ل سهر ههیه و چ جاران مه نهڤێت زمانێ فارسى یێ ئهڤرۆ بكهینه نموونه بۆ زمانێ خوه یێ كوردى، ما (زڕتهكى) نه بهسه؟!
ل ڤێرێ حهز دكم بهرسڤا وان بۆچوونێن د سیمینارێ دا هاتبوون گۆتن بدهم:
1ـ بهلێ ئهز دزانم زمان دهێنه پێترومهكرن ب پهیڤێن بیانى و ژ بهر گهلهك ئهگهران وهك شهڕ و داگیركرنێ، ئابوورى، ئاینى، دراوسێیهتى و هتد، لێ هندى مللهت بكارت پهیڤێن خوه یێن رهسهن بكاربینت دێ پتر خزمهتا ههبوونا خوه یا مللى كهت ب تایبهتێ مللهتێ مه وهك كورد ههتا ڤێ گاڤێ مه ههبوونا خوه یا سیاسى نینه وهك دهولهت و ئهڤه چهندین ساله عهرهب كارێ هندێ دكهن و مه (تهعریب) بكهن یان مه بكهنه تورك مه بكهنه فارس و ئامیرهتێ ههره خۆش و بكار بێ گومان زمانه. لهو ما دڤێت ئهم پتر ژ ههمى ملهتێن سهر ڤێ دنیایێ خهمخورێن پاكژى و رهسهنیا زمانێ خوه بین و هندى ژ مه بێت دهولهمهند بكهین و پهیڤێن كوردى یێن نڤستى ژ خهو راكین و بكاربێخین و گهش بكهین. مه تایبهتمهندیا خوه د ڤى وارى دا ههیه وهك مللهتهكێ بریندار و د بن گهفان دا دژیت، ئهم نه دهولهتا بریتانیانه، ئهم نه دهولهتا ئیرانێ نه، ئهم ههمیشه بهربژارێن نه مانێ نه ژ چار دهولهتان و كهس ژى “ب راستى”ل گهل مه نینه، تنێ ئهم و ئهڤ زمانه یه ڤێجا تكایه زمانێ مه ب فهلسهفا خوه نهبڕن تیكنهدهن، ئهڤرۆ زمان ههبوونه.
2ـ بهلێ راسته زمانێ ئینگلیزى پهیڤێن جیرمانى تێدا ههنه و بهلكى د رهسهندا ژ جێرمانهتیێ پهیدا بیه و زمانێ فرهنسى ژى پهیڤێن ئینگلیزى تێدانه و.. هتد.
بهلێ پا ئهڤ زمانێن ئورۆپى یێن گرۆپهكێ نه و یێن كانى و سیلاڤهكێنه ئهو بۆ ئێكودونه بیانى نه ههمى ئارینه و یێن رههكێ نه و ئهردهكێ نه (ئورۆپا)، زمانێ كوردى و عهرهبى نه گرۆپهكن ئهم زمانێ مه ئارى یه و زمانێ عهرهبى سامى یه و ژ ئهرد و ئهسمانان ژێك دوورترن.
راستى ئهز نهشێم ل ڤێرێ ب درێژاهى خوهیا بكم كو چهند تێكهلیا پهیڤان ژ زمانێن ئه ژ گرۆپهكى كارهكى نهرێنى ل هزر و شێوهیا هزرێ ل نك مللهتان دكت.
تیۆریهك ل ڤێرى ههیه تیۆریا (واتسن) ئهوا دبێژیت ئاخفتن هزركرنهكا ب دهنگه و هزركرن ئاخفتنهكا بێ دهنگه، لهو ئاخفتن یان بكار ئینانا پهیڤێن بیانى د ناڤ زمانێ رهسهنێ مللهتى دا زیانێن خوه یێن هزرى ههنه.
ب كورتى تێكهلبوون یان ههبوونا پهیڤێن ئورۆپى د ناڤ ئینگلیزى دا نه وهك ههبونا پهیڤێن عهرهبى د ناڤ كوردى دا، مهسهله نه (وهسانه)ئاریشهیا مه رهنگهك دییه.
3ـ بهلێ ئهز دزانم پهیڤێن عهرهبى د فارسى دا ههنه د پێشیا ئاخفتنا خوه دا ل سیمینارێ من نهموونهك ئینات من گۆت ل ئیرانێ ل سهر پانزینخانێن خوه دنڤیسن (استعمالی دخانیات اكیدن ممنوع است) ههما بهس (است) فارسى یه تو خودێ ئهڤه زمانه؟!
و دهما هنده برادهر فارسى دكهنه نموونه ب دهنگهكى گهلهك بلند ڤێ دبێژن، كو چ راستى دووڤ ڤێ راستیێ نینه.. نهخێر وه نینه و مه نهڤێت زمانێ مه وهك یێ فارس لێ بێت..
ههكه فارسان 80% ژ زمانێ خوه كرنه عهرهبى و بكارتێكرنا سهفهوی و شیعاتیێ مه چیه مامۆ؟ ئهم بكارتێكرنا كێ وه بكین؟ وههابیهتێ؟ و ههكه یا ژ هنده برادهران ڤه خهلكێ ئیرانێ ب وان خۆشه وهل زمانێ وان هاتبت باوهر بكن وه نینه ئهڤه كارێ خودان شاشكێن رهشن.. خهلكىِ ئیرانێ ئهڤرۆ دو جۆرن جۆرهك ئهون یێن كو نزانن ئهڤ فارسییا پێ دئاخڤن سێ چارێكێن وێ عهرهبیه، چونكى ژ بچیكاتى وهسا دئاخڤن و دخوینن و نزانن كیژ پهیڤ عهرهبیه و كیژ فارسیه زمانهكه كرێتكریه(مشوه)، جۆرهك دى ژ خهلكێ فارس ههنه ئهون یێن رهوشهنبیر و خهمخۆرێن زمانێ خۆنه ئهو باش دزانن كو چ ب سهرێ زمانێ فارسى هاتیه و ب وانا نهخۆشه و گهلهك بزاڤا ڤهگێرانا زمانێ فارسى یێ رهسهن دكهن.
على زهمانى پرۆفیسۆرێ مهزنێ مێژوویێ ل زانكۆیا تههرانێ ب ئاشكرایى دبێژیت (زمانێ فارسى كهته دبن كار تێكرنێن بیانى نه خا سمه عهرهبى بۆ گهلهك چهرخێن درێژ و نوكه ل ئهكادیمیا تههرانێ بزاڤا داهێنانێ د زمانێ خوهدا دكین).
ئێك ژ ههره گرنكترین بزاڤێن پاكرنا زمانێ فارسى دیوانا شاهنامه بۆ یا هۆزانڤانێ مهزنێ فارسى فیردهوسى ئهوێ ل چهرخێ دهههمێ زاینى ژیاى و ل 60 هزار دێرێن (بهیتێن) ههلبهستێن دیوانا شاهنامێ خوه رستهیهكا عهرهبى تێدا نینه و نهڤیایه بكاربینت. دیاره هنده برادهر ل دهۆكێ ههنه ژ فیردهوسى یێ مهزن زمان زاناتر و وخهمخۆرترن بۆ زمانێ فارسى!!.
رزا شاهێ بههلهوى ل سالێن بیستێ ژ چهرخا بۆرى دا ئهكادیمیا زمانهوانى ل ئیرانێ دامهزراند ههر بۆ نههێلانا پهیڤێن عهرهبى و فرهنسى د ناڤ زمانێ فارسى دا وهلێ شا شك رهشا ئهڤ كاره خسته جۆره دژمنیهكى ل گهل ئیسلامێ و قورئانێ.
پرۆفیسۆر مهحموود حیسابى وهزیرێ فێركرنێ ل دهمێ حوكمێ بههلهوى زانایهكێ مهزنێ فیزیایى یه د جیهانێ دا ههمیشه ل گهل هندێ دا بۆ زمانێ فارسى بێته پاكرن و مللهت ب رێیا خواندنێ بزڤرت ڤه سهر رهسهناتیا زمانێ فارسى یێ پهتى..
شاهێ ئیرانێ ل سالێن شێستان ناڤهكێ نوو ل خوهكر ئهو ژى (ئاریا میهر) بوو و دو مهبهست ژێ ههبوون ئێك سیاسى كو مللهتێن ئارى ل ئیرانێ ئێك ملهته ههمى ئارینه (فارس و كورد و بلۆچ) و ئهڤه دژى لافاوا عهرهبچیاتیا عهرهبا و جهمال عهبدولناسڕى بۆ دهمێ ئێكهتیا عهرهبى هاته دامهزراندن (الجمهوریه العربیه المتحده) و جهمال عهبدولناسڕى قهسێن خۆش بۆ كوردان گرێلهدكر و ئستگهههكا كوردى ل قاهیرێ ڤهكر و بارزانیێ نهمر بوو مێڤانێ وى و ب فهرمى پێشوازى لێ هاتهكرن و یا دوى دڤیا زمانێ فارسى یێ فهرمى پاك ورزگار بكت ژ عهرهبى و ههمى مللهتێن ئارى ل ئیرانێ پێ بخوینن و بنڤێسن وهك زمانهكێ ستاندهرد و فهرمى (ئهز ژ لایێ سیاسى ڤه و وهك كورد و زمانێ كوردى نه ل گهل پرۆگرامێ شاهى مه، لێ هاریكرنا وى بۆ شۆرشا 11/ئیلۆن/1961 ژ وى دهمارى بوو.. ئاریاتى. مهبهستا من خوه شاهێ ئیرانێ و بهرى وى بابێ وى نهڤیاینه هنده عهرهبى دزمانێ واندابت).
پشتى خومهینى هاتى ههمى بزاڤێن فارسیكرنا زمانێ فارسى تێك چوون و عهرهبى سهر ژنوى زال بۆ ل سهر زمانێ فارسى ب كار تێكرنا حهو زێ (الحوزه).
ب كورتى.. بههرا پتر ژ رهوشهنبیر و زمان زانێن فارس حهز دكن زمانێ خوه ژ پهیڤێن عهرهبى پاك بكهن بهلێ پا لاوهكێ كورد ل دهۆكێ یێ بشاه بیت كو زمانێ فارسى گهلهك پهیڤێن عهرهبى لێ ههنه و بلا زمانێ مهژى وهسا بت ئهز ڤێ تێناگههم.. ئهرێ ئهڤه نه ژێ ستاندنا خودێ یه؟! ئهو عهرهبى ل سهر وانا هاته سهپاندن پتر ژ مه ته چیه برا ل دهۆكێ؟ ته دڤێت زمانێ ته وهكى وانا بت؟ و مه دهلیڤه هه یه كو وهكى وانا ل مه نه هێت واته رۆژ بۆ رۆژێ پهیڤێن كوردى یێن رهسهن د زمانێ خوه دا بچینین و كا چاوا (شكرا) یان (ممنوون) بۆ (سوپاس) ب هزاران پهیڤ دێ هێنه كوردیكرن. چاوا رئیس بوو سهرۆك و محافز بوو پارێزگار و مودیر بوو رێڤهبهر و صباح الخیر بوو رۆژباش و سهدههانێن دى وهسا دێ هزارههانێن دى ژى بنه كوردى ب ئانههیا خودێ و شییانێن گهنجێن مه.
ئهز نزانم چاوا كهسهكى رهوشهنبیر دبێژیت بلا ههمى پهیڤێن مه عهرهبى بن نه گرنگه بهس ههما ژ لایێ رێزمانێ ڤه درست بت!! نزانم ههكه زمانهك د جیهانێ دا ههبت پهیڤێن وى یێن مللهتهكى بن و رێزمانا وى یا مللهتهك دى بت!!
دووماهى: دبینم كو ژ بلى ئهركێ زمانهوانى ئهركهكى كوردینیێ ژى ل سهر ملێ وهرگێران ههیه ئهو ژى بوێرن هندى ژ وان بێن كوردینیا زمانێ كوردى گهش بكهن و كهساتیا پهیڤا كوردى بچهسپینن ب رێیا بكارئینانا پهیڤێن كوردى یێن رهسهن ژپێش یێن بیانى ڤه و چالاككرنا پهیڤێن نڤستى یێن د ناڤ فهرههنگان دا نڤێساى و ل دووڤ واتهیێن پهیڤان بچن و بلا بزانن كو وهرگێران نه ژ دانانێ ساناهیتره و نه ئهرزانتره نهخێر ئهڤرۆ وهرگێران پیرۆزه و گرنگه و بلا وهرگێر لهزى نهكت بلا كتێبێ ب شهش ههیڤان وهرنهگێرت بلا ب سالهكێ بت بهس وهرگێرانهكا موكم بت و پر ژ خزمهتا زمانێ كوردى بت نه سهر ژنوى رابین پهیڤێن بیانى بچینین والله چیه؟ مه بهرامبهر ڤێ پهیڤێ نینه كورو چاوا نینه؟ ههره لێبگهره لهزێ نهكه.. ئهز نزانم بۆچى مه ئهڤرۆ بۆ (محكمه) پهیڤ ههبت بۆ (مههزهله) نهبت بۆ (مصلحه) پهیڤ ههبت بۆ (مههزهله) نه بت؟ ما ئهڤه نه (مههزهلهیه)؟ بۆ ملهتهك ئهڤرۆ پهیڤا (عقل) نهبت ؟ بۆ هنده ب زهحمهت دئێخن؟ مانێ عهرهبا ژى (عقل ) بۆ mental بكار نهدئینان (عقل) ئیدیه مه د عهرهبى دا چونكى عقل وهك زمان د رهسهندا(گرێك)ه یان (گرێدان)ـه وه وهكو (مهجاز) پهیڤا عقل عهرهبان ب خوهبكارئینا بۆ گرێدانا مرۆڤى ژ كارێ شاشى و عقال یان (عهگال) ئهو وهریسێ دهرسۆكا سهرى گرێدت.. و (اعقل و توكل) واته حێشترا خوه گرێده پاشى بێژه ب هیڤییا خودێ..كه واته عهقل = گرێدانا رهوشتێ ژ بهرهلایێ یان كونترۆلكرنا ژیانێ ب هنده گرێدانانڤه. گهلۆ بۆ ئهم رهنج و بۆچوونێن مللهتێ عهرهبى بكهینه یا خوه و بۆ (ژیر) نه (عقل) بت؟ فهرههنگێن مه وهدبێژن. ڤێجا بۆ (مههزهلهیا ئاقلێ مرۆڤان)من د گهلهك فهرههنگان دا پهیڤا (ههنهك) مهلا تهها و هندهك دى دبێژنێ ههنهك نه حهنهك بۆ (هزل) ئیناینه ههر وهسا ترانه و یارى و لاقادى. ئهڤ ههر چار پهیڤه دا جهێ (مههزهله) گرن و ب جوانى و ب پشتراستى ههر وهسا پهیڤا (ژیر) د فهرههنگێن كوردى دا وهكو (عقل) هاتیه راڤهكرن و بكارهاتیه ل نڤێسینان. ڤێجا بۆ نابت ئهم ڤان پهیڤێن رهسهن بكاربینین بابۆ…؟ و د بندا ب تیپێن هوور بلا ب عهرهبى نڤێسیبا دا خویندهڤانێ ههكه نه زانیبا چیه دا زانت مانێ گهلهك كورد ب تایبهتى گهنج نزانن (مههزهله) چیه لێ دزانن ترانه و یارى و ههنهك چنه .. ما نه؟
