باشوورێ كوردستانێ؛ لیستكڤانەك كو ئێدی د هەڤكێشەیا پەترۆل و سیاسەتا جیهانی دا ناهێت پاشگوهكرن
ئەسكەندەر جەعفەری
د سالێن داویێ دا، ناڤێ باشوورێ كوردستانێ ژ هەر دەمێ بێتر ل كێلەكا تێگەهێن وەكی وزە، بازارا جیهانییا پەترۆلێ و پێشبازیا ژئۆپۆلیتیك هاتیە باسكرن. گەشەدانێن تێكلداری هناردەكرنا پەترۆلێ ل هەرێمێ، ب تایبەت د دەما سەرۆكاتیا دۆنالد ترامپ دا، نیشا دانە كو كوردستان ئێدی نە تەنێ لیستكڤانەك هەرێمییە، لێ د هەمان دەمێ دا بوویە پارچەك ژ هەڤكێشەیێن مەزنتر ل سەر ئاستا ناڤنەتەوی. نێرینا واشنگتۆنێ ل سەر ڤێ هەرێمێ نە تەنێ ژ ڕامانا ئەولەهیێ لێ د هەمان دەمێ دا ژ دیتنگەها دابینكرن و رێكخستنا بازارا وزەیا جیهانی ژی پێك هاتیە.
باشوورێ كوردستانێ ب پەترۆلا خوە بوویە یەك ژ خالێن هلبەرینا هەری گرینگ یا وزەیێ ل رۆژهەلاتا ناڤین. پەترۆلا كەركووك و دەڤەرێن دن یێن باشوورێ كوردستانێ خوەدی باندۆرا هەڤسەنگیا دابینكرنێ د بازارا جیهانێ دانە. گرینگیا ڤان چاڤكانیان دەما كو ئەم بالا خوە ددن رێیێن هناردەكرنا وێ، پتر ئەشكەرە دبیت؛ كورد ب بۆریا ژ ڤێ هەرێمێ بەر ب تركیێ و بەندەرا جەیهانێ ڤە دبن گرێدانەك سەرەكە د زنجیرا دابینكرنا پەترۆلێ دا. ئەڤ تایبەتمەندی بوویە سەدەم كو هەرێم، تەڤی ستاتویا خوەیا تایبەت، ب باندۆر و رۆلا خوە وەكە لیستكڤانەك سەربخوە د بازارا وزەیێ دا بێتە هەژماركرن.
د دەما سەرۆكاتیا ترامپ دا، سیاسەتا زەختا هەری زێدە ل دژی ئیرانێ بوو سەدەم كو ئامریكا ل پەی چاڤكانیێن ئالترناتیڤ بیت دا كو كێمبوونا هناردەكرنا پەترۆلا ئیرانێ قەرەبوو بكەت. د ڤێ چارچووڤەیێ دا، هەولدان ژ بۆ دەستپێكرنا دوبارەیا هناردەكرنا پەترۆلێ ژ كوردستانێ وەكی پارچەك ژ ستراتژیەكە بەرفرەهتر هاتە دیتن. ئەڤ نێزیكاتی نیشا ددەت كو كوردستان ژ هێلا سیاسەتمەدارێن ئامریكی ڤە نەتەنێ وەكی هەڤالبەندەك هەرێمی لێ د هەمان دەمێ دا وەكی لیستكڤانەك گرینگ د رێكخستنا بازارا جیهانی یا پەترۆلێ دا تێت حەسباندن.
ژ بۆ كو گرنگیا ڤێ رۆلێ چێتر بێتە فامكرن، مرۆڤ دشێت باسا یەك ژ ئاستەنگیێن وزەیێ یێن هەری هەستیار ل جیهانێ واتە تەنگاڤا هۆرموزێ بكەت. ئەڤ تەنگاڤ، كو بەشەك گرینگ ژ پەترۆلا جیهانێ ژ وێدەرێ دەرباس دبیت، هەرگاڤ راستی ئالۆزیێن ژئۆپۆلیتیك هاتیە. دەمێن كو ئیرانێ گەفا گرتنا تەنگاڤێ ئان ژی ترافیكا تانكێران دكر، بازارا پەترۆلێیا جیهانی ب توندی راستی گوهەرتنێ هات و بها زێدە بوون. د رەوشێن وەها دا، گرنگیا چاڤكانیێن ئالترناتیڤ و رێیێن دن یێن هناردەكرنێ، ژ هەر دەمێ بێتر ئەشكەرە دبیت. ل ڤر رۆلا هەرێما كوردستانێ پتر دەردكەڤیت. بەروڤاژی رێیێن دەریایییێن كو ئالۆزیێن كەنداڤێ باندۆرێ دكەت سەر وان، پەترۆلا كوردستانێ ب رێیا بۆریێن بەژایی بەر ب بەندەرا جەیهانێ ل تركیێ ڤە تێت ڤەگوهاستن. هەر چەند پرسگرێكێن سیاسی یێن ڤێ ریێ ژی هەنە، لێ ژ تەنگاڤا هۆرموزێ گەلەك ئارامترە. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، دەما كو دەربازبوونا پەترۆلێ د تەنگاڤا هۆرموزێ دا سینۆردار ئان راوەستیایی بیت، هەرێما كوردستانێ دشێت وەكی چاڤكانیەك ئالترناتیڤ بێتە دیتن دا كو بەشەك ژ پێدڤیێن بازارا جیهانی بجیه بینیت.
ئەڤ نە تەنێ ژ بۆ داخوازكەرێن وزەیێ یێن وەكی ئەورۆپا و رۆژهەلاتا ناڤین، لێ د هەمان دەمێ دا ژ بۆ كۆمپانیێن ناڤنەتەوی یێن پەترۆلێ ژی گرنگە. گەلەك ژ ڤان كۆمپانیان دخوازن چاڤكانیێن دابینكرنێ هەبن دا كو مەترسیێن كو ژ كریزێن هەرێمی چێدبن، كێم بكەن. هەبوونا وان كۆمپانیان ل هەرێما كوردستانێ و ڤەبەرهێنانا وان د پرۆژەیێن پەترۆلێ دا ل هەرێمێ نیشان ددەت كو باوەریا وان ب شیانا دابینكرنا دۆمدار یا وزەیێ ل كوردستانێ هەیە.
لێ بەلێ، هەلوەستا كوردان د ڤێ هەڤكێشەیێ دا جارنا ژ هێلا سیاسی ڤە راستی پرسگرێكێ هاتیە. ناكۆكیێن دەمدرێژ د ناڤبەرا حوكمەتا ناڤەندییا ئیراقێ ل بەغدایێ ب حوكمەتا هەرێما كوردستانێ رە ل سەر كۆنترۆلا چاڤكانیان و بەلاڤكرنا داهاتێن پەترۆلێ ئێك ژ ئاستەنگیێن سەرەكەیێن ژ بۆ دامەزراندنا ڤێ رۆلێ بوونە. ئەڤ ناكۆكی جارنا بوونە سەدەما راوەستاندنا هناردەكرنا پەترۆلێ و تێكچوونا بازارێ، كو نیشان ددەت ئارامیا ناڤخوەیی چقاس گرینگە ژ بۆ لیستنا هەبوونا رۆلەكە جیهانی.
هەروسا گرێداییبوونا ب رێیا هناردەكرنێیا ب تركیەیێ رە فاكتۆرەك دنە كو هەرێمێ راستی زەختێن ژئۆپۆلیتیك تینیت. تێكلیێن د ناڤبەرا هەولێر و ئەنقەرێ دا، هەروەسا تێكلیێن تركییێ ل گەل بەغدایێ و لیستكڤانێن دن ل ناڤچەیێ، دشێت راستەراست باندۆرێ بكەن سەر هناردەكرنا پەترۆلا كوردستانێ. ژ بەر ڤێ یەكێ، كورد نەچارن كو بەرژەوەندیێن خوە ب بەرچاڤگرتنا ئاكتۆرێن هەرێمی و ناڤنەتەوی رە هەڤسەنگ بكەن.
ژ لایێ دن ڤە، رۆلا باشوورێ كوردستانێ د ئابووریا جیهانی دا نە تەنێ ب هناردەكرنا پەترۆلا خاڤ ڤە سینۆردارە. ئەڤ هەرێم دشێت د پێشەڕۆژێ دا ببیت ناڤەندەك ژ بۆ پالاوتنا پەترۆلێ، پەترۆكمی و ڤەگوهەستنا وزەیێ. پێشخستنا پێشەسازیا وزەیێ، كشاندنا ڤەبەرهێنانا بیانی و ئافراندنا چارچووڤەیێن قانوونێن زەلال د ناڤ وان فاكتۆران دا دشێن ڤێ گرینگیێ خورت بكەن. د رەوشەك وەسا دا، باشوورێ كوردستانێ نە تەنێ وەكی هناردەكارەك پەترۆلێ، لێ د هەمان دەمێ دا وەكی ناڤەندەك وزەیێ ل هەرێمێ ژی دئێت دیتن.
ژ بلی مژارا ئابووری، رۆلا ئەولەهیێیا كوردان ژی بوویە ئالیكار كو پێگەها وان خورت ببیت. د سالێن داوی دا، ئەو وەكی یەك ژ هێزێن بەژایییێن هەری گرینگ د شەڕێ ل دژی داعشێ دا هاتنە ناسین، و ڤێ رۆلێ، پێگەها سیاسییا وان ل سەر ئاستا ناڤنەتەوی خورت كریە. تێكەلبوونا ڤێ رۆلا ئەولەهیێ ب شیانا ئابووری رە، ب تایبەتی د مژارا پەترۆلێ دا، باشوورێ كوردستانێ كریە لیستكڤانەك پرئالی ل هەرێمێ.
ب گشتی، پێشكەتنێن سالێن داوی نیشاددەن كو باشوورێ كوردستانێ ئێدی نە تەنێ هەرێمەك عەردنیگارییە، لێ د هەمان دەمێ دا بوویە پیڤانەك ب باندۆر د هەڤكێشەیێن وزە و سیاسییێن جیهانی دا. دەما كو د ئاستا جیهانێ دا ئەولەهیا وزەیێ ژ هەر دەمێ گرینگتر بوویە و رێیێن ڤەگوهەستنا پەترۆلێیێن بەرێ راستی گەفێ تێن، هەرێمێن وەكی باشوورێ كوردستانێ دشێن رۆلەك دیاركەر د ئافراندنا هەڤسەنگیێ د بازارێ دا بلەیزن. تەڤی كو پرسگرێكێن ڤێ ژی هەنە، لێ هەكە ب پلان بێتە برێڤەبرن، دشێت پێگەها هەرێمێ د ئابووریا جیهانی دا پتر خورت بكەت.
