خواندنەکا سیمیۆلۆژی و سۆسیۆلۆژی د کۆمەلا چیڕۆکێن «بەر و بیتانۆک»دا.. یا نڤیسەر «خالد سالح»ی
د. جوتیار تەمەر
تشتێ کورتەچیڕۆکێ (یان کورتێلە چیڕۆکێ) د ئەدەبیاتا کوردی یا هەڤچەرخدا دکەتە ئامرازەکێ تیژ و زندی بۆ دەربڕینێ، شیانا وێ یا مەزنە بۆ وێنەکرنا دیمەن، حەز و ئێشێن مرۆڤایەتی و نەتەوەیی. د ئهڤی چارچۆڤەیدا، کۆمەلا چیڕۆکێن نڤیسەر «خالد سالح»ی یا ب ناڤێ «بەر و بێتانۆک» وەکو نموونەکا بەرچاڤ و بهێز یا ئهڤی جۆری دهێتە نیاسین؛ کو تێدا زمانەکێ کورتکری یێ پڕی واتا، هێما و نیشانان هاتییە بەرهەڤکرن. ئەڤ خواندنە بزاڤێ دکەت کو کیانێ دهقێن ئهڤێ کۆمەلێ بدەتە دیارکرن، ئەم ژی دێ بۆ ئهڤێ مەبەسەتێ ڕێبازا سیمیۆلۆژی (بۆ راڤهكرنا هێما و زمانێ کورتکری) و ڕێبازا کۆمەلناسی (بۆ گرێدانا دەق و ژینگەهـ و دەروونێ کۆمەلایەتی یێ کوردی) تێکەل کەین.
ئەگەر ل سەر ئاستێ دەرازینکێن دهقی (Paratexts) یێن کو د ڕێبازا سیمیۆلۆژیدا وەکو کلیلێن سەرەکی بۆ ڤەکرنا جیهانا ناڤخۆیا پەرتووکێ دهێنە هەژمارتن بڕاوەستین، دێ بینین کو ناڤونیشانێ کۆمەلێ (بەر و بێتانۆک) د ناڤبەرا هەردو پەیڤێن خۆدا دژایەتییەکا دلالی یا کویر ل خۆ دگریت. پەیڤا «بەر» هێمایە بۆ ڕەقی، موکومی، چیا و ژینگەها دژوار یا مێژوویی و جوگرافی. د بەرانبەردا، پەیڤا «بێتانۆک» (مەۆجک یان مێرچکۆکا زارۆکان) هێمایە بۆ لڤین، سڤکی، زارۆکینی و گۆڕانکارییێ. نڤیسەر د ڕێکا ئهڤی ناڤیڕا ئەلەکتریکەکا داهێنانێ دروست دکەت؛ کو تێدا نیشان دەت کا چەوا ژیانا مرۆڤێ کوردی هەمیشە د ناڤبەرا قورسی و ڕەقیا دورهێلی (بەر) و لەرزین و لڤینا بێ ئارامییێ (بێتانۆک)دا دچیت و دهێت. ئەڤ زمانێ هێمایی د بەشێ دیاری و پێشکێشکرنا بەرهەمی ژیدا ڕەنگڤەدەت، دەما نڤیسەر دبێژیت: «بۆ وان کەسەکێن بەرا ل سەرێک د نژنن و د کەنە نهانی.. بەرێن ڕەق د کەنە یاری.. وێنه یێن گولان ل سەر زنار و حەلانه بەران د نەخشینن». ئەڤ پێشکێشکرنە، د نێڕینا کۆمەلناسییا ئەدەبیدا، بەلگەیێ ئهوێ چەندێ یە کو نڤیسەر دهقێ خۆ ژ ژینگەها خۆ جودا ناکەت. مرۆڤێ کوردی یێ کو جوگرافییا ڕەق و چیا کریە مالا خۆ، دشێت ئهوێ ڕەقییێ بکەتە «یاری» و ل سەر زناران نەخشێ گولان بکێشیت، کو ئەڤە ژی ئیرادەیا ژیانێ و داهێنانێ ل سەر بەران نیشان دەت.
د درێژاهییا ئهڤێ خاندنێدا، هێما و دژایەتییا سخرێ د کورتەچیڕۆکا ئێکێدا ب ناڤێ «پشیک» سەر لێدەدەن. نڤیسەر د ئهڤێ چیڕۆکێدا دەرگەهێ فەنتازیایێ د ناڤبەرا مرۆڤ و ئاژەلیدا ڤەدکەت، کو ل سەر ئاستێ سیمیۆلۆژی دشێت ب دیمەنێ دیالۆگ و شۆڕهشا ل سەر ناسنامێ کورت ببیت. پشتی پشیک نان و ماستی ژ دەستێ کاراکتەری دخۆت و تێر دبیت، مهزنی و دفنبلندی ل دەڤ چێدبیت و پرسیار دکەت: «تو ژ من ناترسی؟.. تو نزانی ئەز گوشت خورم ژ توخمی پلنگانم؟ ! ل ئهڤێرێ پرۆسەیا هەلوەشاندنا هێمایێ (Deconstruction) دەستپێدکەت؛ «پلنگ» د فولکلۆر و هزرا کوردیدا هێمایە بۆ قەهرەمانی، شەرکەری و کێویتییا چیایان. بەلێ نڤیسەر ل ئهڤێرێ ب ڕێکا سخریا ڕەشبین (Irony) ئهڤێ هێمایێ دهەلوەشینیت، دەما خودانێ پشیکێ دەڤێ خۆ دبەتە بن گوهێ وێ ب نەرمی دبێژیتێ: «خوارنا پلنگان ب هێڤییا کێلب و پەنجێن وان ڤەیە، لێ یا تە؟؟». ئەنجامێ بێدەنگکەر (المفارقە) ل ئهڤێرێ ئەوە کو پشیک ب ئهڤێ ئاخفتنێ دهێتە خار، خۆ نێزیکی ئهوی دکەت و دەست ب «میاو… میاو… میاو»ێ دکەت. ئەڤ چیڕۆکە ل سەر ئاستێ سیمایێ کۆمەلایەتی، هێمایە بۆ ئهوان مرۆڤان یان تاقمێن جڤاکی یێن کو د شێوەیدا دەعوا «پلنگینی و قارەمانیێ» دکەن، بەلێ د ڕاستیدا ل سەر دەستکەفت و خوارنا دەستێ کەسێن دی دژین، و ب ئهڤێ چەندێ نڤیسەر ماسکەکێ جڤاکی دڕقینیت.
پشتپەستن ل سەر بنەمایێ زمانێ کورتکری و پەیڤا تیژ (شعریە الاختزال)، هونەرێ کورتیلەچیڕۆکێ ل دەڤ خالد سالحی پێدڤی ب کورتکرنەکا بهێز هەیە. رستە کورتن، وێنە د بازنێن داخراو و سەربەخۆدانە، و چ زێدەهی د زمانێ ئهویدا نینن. نڤیسەر د چەند دێراندا کارەساتێ دروست دکەت و دووماهیێ (القفلە) ژ صەدمێ تژی دکەت، کو ئەڤ ئابۆرییا زمانی (الاقتصاد اللغوی) د کێمترین پەیڤدا مەزنترین واتایێ بەرهەم دهینیت. ئهو لڤینە مە بەرەڤ مرۆڤناسییا جهی و کارەساتا بەرزەبوونێ د ژینگەها کوردیدا (کۆمەڵناسییا ئەدەبی) دبەت، کو ئەڤ تەوەره دگەهیتە کۆپیتکا كویراتیا دەربڕینێ د لاپەڕێن دووماهیێ یێن کۆمەلێدا (ل سەر لاپەرە ٣٢-٣٣). جهـ ل ئهڤێرێ کەرەستەکێ مری نینە، بەلکو خودان هەست و دەنگه و هەڤپشکییا ژینگەهێ د کۆچبەرییێدا دیار دکەت. دەما نڤیسەر بهحسا کۆچ، ڕەڤ و دەربازبوونا مرۆڤان د ناڤ ئاڤ و چیایاندا دکەت، سروشت ب خۆ دبیته بوونهوهرهکێ زندی یێ کو خاترخازیێ ژ خەلکی دکەت: «ڕەزی، چەلی، پەیزی، چیا، کانییا.. و ڕەنگێ ھەلامەتا گشتێ و گۆتن: وەغەرا ھەوە خێر بیت…». ل ئهڤێرێ، ڕەز، چیا و کانی ژ پاشخانهیا جۆگرافی دەردکەڤن و دبنە کاراکتەر؛ ئەو خەمبارن ب ئهوێ وەغەرا نەچار یا کو مرۆڤێ کوردی تێدا دچیت، کو ئەڤە ژی ئاماژەکا زەلالە بۆ بیرەوەرییا تال یا کۆچبەرییا ملیۆنی، ئەنفال و وێرانکرنا گوندان.
ئەڤ کورتە هێزە تراژیدییا «گازییا بێ بەرسڤ» (النداو بلا جواب) بەرچاڤ دکەت و ئێک ژ تراژیدیترین دیمەنێن ئەدەبی ل سەر ئاستێ دەربڕینێ پێشکێش دکەت، دەما دبێژیت: «دەستێت پێچای د ڕەشێ دا و دەنگ ژێ دەردکەفت: دا… باب… ل لایێ دی یێ ئاڤێ دەنگ ڤەدا و دەنگێ وان د زڤڕی دگوهێ وان د داڤە بێ بەرسڤ.. دەیبابا ب نەرمی گوھێ خۆ د دانە دەنگێ گولوەریان و چ دەنگ نە دھاتنە گوھان بێژن دا… باب…». ڕاڤهكرنا ئهڤان دێران گەلەک یا پڕی ئازارە؛ دەستەواژەیا «دەستێت پێچای د ڕەشێ دا» نیشانا خەمێ، بەلا نەدیار یان توندوتیژیا کارەساتێ یە کو مرۆڤ تێدا دهێتە پێچان. ل لایەکێ دی، «داڤا بێ بەرسڤ» کورتکرنا سۆسیۆ-سایکۆلۆژی یا ژیانا مرۆڤێ کوردی یە. مرۆڤ گازی دکەت (دا… باب…)، بەلێ ل جهێ کو بەرسڤ بهێت، دەنگ دزڤریتە د گوهێ ئهوی ب خۆدا. چیا و ئاڤ بوونە وەکو «داڤ» یێن کو دەنگ تێدا دهێتە گرتن و بەرسڤ بەرزە دبیت. نڤیسەر پەیڤەکا گەلەک نەرم و جوان یا فولکلۆری وەکو «دەنگێ گولوەریان» (وەرینا بهلگ و گولان) بکار دهینیت بۆ مۆڕفۆلۆژییا مرنا زارۆک و دلسۆزان د ناڤ گێژاڤا کەتوارێ تالدا. دەیباب گۆهێ خۆ ددەنە دەنگێ گولێن خۆ یێن دوەرن، بەلێ چ دەنگ نازڤرن. مرن ل ئهڤێرێ وەکو پشکەک ژ وەرینا سروشتی دهێتە کێشان، کو ئەڤە ژی هێمایا ئهوێ چەندێ یە کا چەند مرن و ئازار د ژیانا کوردیدا تێکەلی ژینگەهێ بووینە.
دەرئەنجامێ ڕەخنەیی یێ ئهڤێ ڕێنڤیسا هویر دیار دکەت کو کۆمەلا «بەر و بێتانۆک» یا نڤیسەر خالد سالحی، نەک ب تنێ چیڕۆکێن سادە دبێژیت، بەلکو ئەو مێژوویا دەروونی و جڤاکیا ملەتێ خۆ د ناڤ قالبێ کورتترین دەقدا دپارێزیت. ڕێبازا سیمیۆلۆژی شیا ڕامانێن ڤەشارتی یێن ناڤونیشان و دیالۆگا پشیکێ دیار بکەت، و ڕێبازا کۆمەلناسی یا ئەدەبی ژی فەلسەفا «بەر» (ڕەقیا مانێ ل سەر چیا) و «بێتانۆک» (لەرزینا کۆچبەرییێ و ژدەستدانێ) تێکەل ب ژیانا مرۆڤێ کوردی کر. ب ئهڤی ڕەنگی، بەرهەم بوو ئاوێنەکا ڕاستگۆ کو تێدا هەم هێزا هونەری یا کورتەچیڕۆکێ دەرکەفت و هەم ژی ئازار و بەرهنگارییا مرۆڤێ کوردی ل گەل چیا و چارەنڤیسی ل بەر چاڤان هاتە ڕاخستن.
