دهولهتا كوردى …. خواندنهك سوسیولوژى
سهرێ دوو مههایه بابهت بابهتێ ریفراندومێ یه ئهوا كو ژڤانه ل 25 ى ئهڤێ مههێ بهێته كرن ,و سوحبهت سوحبهتا سهرخوهبوونا كوردستانێ وراگههاندنا دهولهتا كوردستانێ یه باشورێ كوردستانێ ..
رهنگه ئهڤه جارا ئێكێ بیت د دیروكا مللهتێ كورد دا بابهتهك ب ئهڤى رهنگى گرنگى پێ هاتبیته دان و ب ئهڤى قهبارێ بهرفرهه بهربهڵاڤ بیت و بكهڤیته بهر گهنگهشێ ودان و ستاندێ چ لسهر ئاستێ كوردستانێ یان وهڵاتێن دهورو بهر و ههتا بگره وهڵاتێن بیانى نهخاسمه یێن زلهێز و خودان بڕیار زێدهبارى ناڤهندێن سیاسى و ئهكادیمى ..
ههكهر ئهم پێداچوونهكێ ددیروك و جوگرافیا سیاسى یا دهڤهرێ دا بكهین دێ بۆمه دیار بیت كۆ ( كورد) ب ئهڤێ ههژمارا خۆ یا مهزن و بهرچاڤ و خودان كویراتیهكا دیرووكى وكهلتوور و زمان وجوگرافیهكا تایبهت مللهتێ ئێكێ یه بێ سهروهرى و بێ دهولهت ماى ههتا رۆژگارێ ئهڤرو !
ههلبهت ئهڤێ ( بێ دهولهتیا ) كوردان ژى ئهگهر و هوكارێن خۆ یێن دیار و جودا جودا ههبوینه و نابیت ب ئێك یان دو هوكار ڤه بهێته گرێدان ..
– خانى و دهولهتا كوردى : ب هزرا من دئهڤێ مژارێ دا كهسێ مینا ههلبهستڤان وهزرمهندێ مهزن ئهحمهدێ خانى دهستێ خۆ نه دانایه سهر ئهڤێ برینى و ئهگهرێن ئهڤێ بێ دهولهتیێ ؛یا ئێكێ بۆ
فاكتهرێ جوگرافى وجهێ كوردستانێ ڤهدگهرینت دهماكودبێژیت:
ئهڤ رۆم و عهجهم ب وان حهصارن كورمانج ههمى ل چار كنارن
ههردو گه ره فانقهبیلێ كورمانجبو تیرێقه چاكرینه ئامانج
وئهگهرێ دووێ بۆ دوبهرهكى وبێ تفاقیا كوردان بخوه ڤهدگهرینت:
لهو پێكڤه ههمیشه بێ تفاقن دائم ب تهمهررودو شقاقن
گهر دێ ههبوا مه ئتتفاقهك ڤێكرا بكرا مه ئنقیادهك …
– ئیبن خهلدون كو ب سهركێشێ جڤاكناسیێ دهێته ههژمارتن ( 1332 – 1436) ئهوژى بۆ وێ چهندێ دچیت كۆ پێكهاتا جڤاكى یا عهشیرهتگهرى و خێلهكى فاكتهرهكێ نهرێنى و ئاستهنهگه بهرامبهر دهلهتهكا ب هێز و مهدهنیهتێ .. ژبهركو ههمو دهمان ئهڤ دهستههڵاتێن تهقلیدى ( خێل , عهشیر ) نه دئامادهنه خۆ مل كهچ بكهن بۆ دهستوور و یاسان و ههر دهم بهر ژهوهندى یا خۆ ژدهرڤهى ئهڤى چار چۆڤهى دا دبینن , و دئهڤێ دهربارێ دا چهند وهڵاتێن ئهفریقى ههمبهر وهڵاتێ مصرێ دكهت نموونه كۆ ل ئهڤان وهڵاتێن
ئهفریقى ژبهر كو هێزا خێلهكى و عهشیرهتگهرى گهلهك یا خورت و بهێز بۆ نههێلا دهولهت بهێن ئاڤاكرن , ل دهمهكى ئهڤ سیستهمێ خێلهكى و عهشیرهتگهرى ل وهڵاتێ مصرێ یا لاواز بو دهولهتهكا ب هێز وخودان دهستههڵات هات ئاڤا كرن ودهسههڵاتا وێ بهرفرهه بو
– جڤاكناسێ ناڤدارێ تورك ودوستێ مللهتێ كورد ئیسماعیل بێشكچى دئهڤى بوارێ سیستهمێ جڤاكێ كوردى دا دبێژیت گرنگتر ژگهۆرینا ئهڤان رموزێت ( خێلهكى و عهشیرهتگهرى ) ئهوه كۆ ئهڤێن جهێ ئهوان دگرن ژ ئهوان باشتر بن و پتر دخزمهتا هاوڵاتیان دا بن, و بویهرێن سالێن بیستان وسیهان یێن چهرخێ بورى دئینیت بهرچاڤ دهما دهستههلاتا كهمالیزمێ ئاغاو و ناڤدارێن كورد بۆ دهڤهرێن دوور سورگون كرین (نهفى كرین), لێ پشتى چهندین سالان ل دهما ڤهگهرانێ خهلكێ وان پتر ب گهرمى پێشوازى ل ئهوان كر ژبهركو ئهو ( ئهفهندى یێت ) حكومهتێ ل جهێ ئهوان داناین گهلهك ژ ئهوان پتر زۆلم و زۆردارى ل خهلكێ دكر .. ئانكو فورم و شێوێ سیستهمێ دهێته راگههاندن نههند گرنگه هندى كو چهسپاندنا عهدالهتێ و دادپهروهریێ گرنگه بۆ جڤاكى ..
– پروفیسورێ جڤاكناس عهباس وهلى د دهربارا دهرفهتێن دیرووكى بۆ
مللهتێ كورد هاتینه پێش بۆ ب دهستڤهئینانا مافێن خۆ دبێژیت دماوێ ئهڤان سهد سالێن بورى دا ههتا ئهو ههر سێ دهرفهت و دهستهكهفتێن بۆ مللهتێ كورد هاتینه پێش ( رێككهفتنا سیڤهر, پشتى جهنگا جیهانى یا ئێكێ , كومارا مههاباد پشتى جهنگا جیهانى یا دووێ , ئهزموونا فیدرالى یا ههرێما كوردستانێ ) دبێژت ئهڤ چهند دهستكهفته ژى پتر كاودانێن بابهتى (موچوعی)یێن جیهانى و دهورو بهر روخساندینه وچێكرینه ژئهوێ چهندێ كو مه كوردان چێكربن ..
– و دهربارێ جڤاكێ مهیێ كوردى جڤاكناسێ ئیراقێ یێ ناڤدار دكتور علی الوردی دبێژیت ئهز رێكێ نادهم خۆ كو دناڤ بابهتێ جڤاكێ كوردى دا بچم ژبهركو ئهز دناڤدا نهژیامه ومن هند شارهزاییى لسهر نینه و نهكو ئهز ژدهرحهق دهرنهكهڤم ..
كورتیا بابهتى ئهڤ فاكتهرێن نهتهوه خوه لسهر دگریت و ژجڤاكێن دى جودا دكهت ل دهف مللهتێ كورد ههبوینه( دگهل بهرچاڤ كرنا جوداهیا كاودان و دهرفهتان) كو ههتا ئهڤروكه شیایى خۆ ب پارێزیت ودناڤ جڤاكێن دى یێن دهور و بهردا نههێته بوهژین و هیڤیێن سهرخوهبونێ و دهولهتبوونێ ژدهست نهدهت!
