دپلۆمـاسـیا پـاڕالێل یا حـوكمەتـا هەرێما كـوردستانـێ
عومران میكائیل
دپلۆماسیەتا پاڕالێل زێدەتر وەك دپلۆماسیەتا نەدەولەتی یان یا هەرێمی دهێتە نیاسین ڕەنگڤەدانا بزاڤێن حوكمەتا هەرێمێ یە بۆ دیاركرنا پێگەهێ خۆ ل سەر ئاستێ نیڤدەولەتی جودا ژ دپلۆماسیەتا فەرمی یا دەولەتا ئیراقێ.
د سیستەمێ نیڤدەولەتی یێ سەردەم دا دەولەت ئێدی بتنێ ئەكتەر نینن د دارشتنا پەیوەندیێن دەرڤە دا هەرێمێن فیدراڵی و كیانێن نەدەولەتی بزاڤێ دكەن رۆڵەكێ دیار بگێڕن بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن خۆ یێن ئابووری و سیاسی و كولتووری هەرێما كوردستانێ وەكی كیانەكێ دەستووری د ناڤ دەولەتا ئیراقێ دا نموونەكا دیار و سەركەفتی یا بكارئینانا دپلۆماسیەتا پارالێل ئەڤ جۆرە دپلۆماسیەتە هاتیە كێشان وەك رێكەكا دیار دگەل دپلۆماسیەتا بەغدا دا كو بشێت دەنگێ گەلێ كورد بگەهینتە ناڤەندێن بڕیاربدەست ل جیهانێ و پاراستنێ ل قەوارەیێ خۆ یێ سیاسی بكەت دپلۆماسیەتا پارالێل تێگەهەكێ زانستیێ پەیوەندیێن نیڤدەولەتی یە كو تێدا حوكمەتێن خۆجهی یان هەرێمی ب سەربەخۆیی پەیوەندیان دگەل دەولەتێن بیانی ڕێكخراوێن نیڤدەولەتی و كۆمپانیێن فرەنەتەوەیی گرێدەن بێی كو ب تەمامی پشت ب دپلۆماسیەتا فەرمی یا پایتەختی ببەستن بۆ هەرێما كوردستانێ ئەڤ دپلۆماسیەتە ل سەر چەند بنەمایێن سەرەكی دیار بوو، هەروەسا ڤەكرنا فەرمانگەها پەیوەندیێن دەرڤە (DFR) و نوونەراتیێن هەرێمێ ل پایتەختێن گرنگ یێن جیهانێ (وەك واشنتۆن و لەندەن و پاریس و برۆكسل) و كونسولخانێن بیانی ل هەولێرێ زێدەتر ژ ٣٠ كونسولخانە و نوونەراتیێن دیپلۆماسی یێن دەولەتێن زلهێز و هەرێمی ل پایتەختێ هەرێمێ هەنە هەرێما كوردستانێ شیایە دپلۆماسیەتا خۆ یا پارالێل د چەند بوارێن جودا دا گەشە بكەت و ژ گرنگترینیان ئەڤەنە
١- دپلۆماسیەتا ئابووری و وزێ
هنارتنا پترۆلێ و غازا سروشتی ل هەرێمێ مەزنترین كەرەستێ دپلۆماسی بوو د دەستێ هەولێرێ دا گرێبەستێن ئاشكرا دگەل كۆمپانیێن مەزن یێن جیهانی (وەك ئێكسۆن مۆبیل رۆزنەفت و تۆتاڵ) شیان پێگەهەكێ ئابووریێ سەربەخۆ بدەنە هەرێمێ كو وەرگێڕا بۆ پشتگیریەكا سیاسی یا نیڤدەولەتی.
٢- دپلۆماسیەتا سەربازی و ئەمنی
پشتی سالا ٢٠١٤ێ و د شەڕێ دژی چەكدارێن داعش دا دپلۆماسیەتا هەرێمێ خۆهاڤێتنەكا مەزن یا جۆری ب خۆڤە دیت هێزێن پێشمەرگەی وەك هێزەكا شەرعی و دیار د پاراستنا سەقامگیریا دەڤەرێ دا هاتنە نیاسین ئەڤ چەندە بووە ئەگەرێ هندێ كو سەركردێن جیهانێ (وەك سەرۆكێ فڕەنسا وەزیرێن دەرڤە و بەرگری یێن ئەمریكا و بەریتانیا) راستەوخۆ سەرەدانا هەولێرێ بكەن و ئەڤە ب خۆ لۆتكەیا سەركەفتنا دپلۆماسیەتا پارالێل بوو.
٣- دپلۆماسیەتا گشتی و كولتووری.
بەرچاڤ كرنا هەرێما كوردستانێ وەك دوورگەكا ئارام وجهەك بۆ ئاوارە و پەنابەران (ژ پێكهاتێن جودا یێن ئایینی و نەتەوەیی وەك كریستیان و ئێزدی) وێنەكێ ئەرێنی پێشكەشی جیهانێ كر پاشی ڕێكخستنا كۆڕبەندێن نیڤدەولەتی یێن ساڵانە (وەك كۆڕبەندێ ئاشتی و سەقامگیریا ڕۆژهەڵاتا ناڤین – MEPS) ل سەر ئاستێ ئەكادیمی و سیاسی پێگەهێ هەولێرێ وەك سەنتەرەكێ دیالۆگێ ل دەڤەرێ بێهێزتر لێ كر
و بوو ئەگەرێ دەستكەفتێن دپلۆماسیەتا پارالێل بۆ كوردستانێ.
ل دەمێن قەیرانێن دژوار دا ب تایبەت پشتی ڕیفراندۆما ٢٠١٧ێ ئەڤ تۆڕە بهێز یا پەیوەندیێن دەرڤە ڕێگر بوو ل ژ ناڤچوونا تەمامی یا قەوارێ هەرێمێ و سەرەدانێن فەرمی یێن سەرۆكایەتیا هەرێمێ و حوكمەتێ بۆ پایتەختێن ئەوروپی و پشكداریكرن د كۆنفرانسێن جیهانی دا وەك كۆنفرانسێ ئاسایشا میونشن دانپێدانەكا دی فەرمی یە ب پێگەیێ سیاسیێ هەرێمێ.
د سەر ئە ڤان سەركەفتنان دپلۆماسیەتا هەڤتەریپ یا هەرێمێ ڕووبەڕووی چەند ئاستەنگێن ناڤخۆیی و دەرەكی دبیت حوكمەتا فیدرالی یا ئیراقێ هەردەم ب چاڤەكێ گومانێ سەحدكەتە بزاڤێن دەرڤە یێن هەرێم دكەت و هەول ددەت، ب ڕێیا دادگەها فیدرال و فشارێن دارایی ڕێگریێ ل سەربەخۆیا دپلۆماسی و ئابووری یا هەولێرێ بكەت ب تایبەت د دۆسیەیا فرۆتنا پترۆلێ دا.
هەروەسا وەلاتێن هەرێمی (توركیا و ئیران) هەردەم دپلۆماسیەتا هەرێمێ دئێخنە ل ژێر چاڤدێریەكا توند دا هەر پێنگاڤەكا بەر ب سەربەخۆیا تەمام بچیت ڤە بەرانبەر بۆ دهێتە دانان.
نەبوونا گۆتارەكا نیشتمانیا ئێكگرتی، ل ناڤخۆیا هەرێمێ د ناڤبەرا هێزێن سیاسی دا جاروبار وەسادیار دبیت كو دپلۆماسیەتا هەرێمێ وەك دپلۆماسیەتەكا حزبی دیار بكەت نەكو نیشتمانی كو ئەڤە ژی پێگەهێ هەرێمێ لاواز دكەت.
دپلۆماسیەتا پاڕالێل یا هەرێما كوردستانێ پێدڤی ب ستراتیژیێ یە بۆ مان و پاراستنا دەستكەفتێن گەلێ كورد هەرێم شیایە ب زیرەكی كارتێن هێزێ یێن وەك (وزە و شەڕێ دژی تیرۆرێ و پێكڤەژیانا ئایینی) بكاربینیت بۆ ڕاكێشانا سەرنجا جیهانێ
بۆ پاشەڕۆژێ سەركەفتنا بەردەوام یا ڤێ دپلۆماسیەتێ گرێدایە ب ڕێكخستنا ناڤخۆیی و دروستكرنا دەزگەهێن نیشتمانی یێن دوور و دیتنا هەڤسەنگیەكا هوشیارانە د ناڤبەرا پاراستنا مافێن هەرێمێ و ڕێككەفتنێ دگەل بەغدا ل سەر بنەمایێ دەستووری.
