عومران میكائیل

بابەتێ ژیرییا دەستكرد (AI) و رۆبووتان ئێكە ژ بابەتێن هەرە گەرم و گرنگ د جیهانا مەیا ئەڤرۆ دا ئایندێ مرۆڤایەتیێ د سەردەمێ ژیرییا دەستكرد دا ئایا دێ جهێ مە گرن؟
د چەند سالێن دووماهیێ دا پێشكەفتنا تەكنەلۆژیایێ ب شێوەكێ هند یێ ب لەز بوویە كو پرسیارەكا مەزن ل دەف هەمییان پەیدا كریە ئەرێ دێ رۆژەك هێت رۆبووت و ژیرییا دەستكرد جهێ مرۆڤی د كار و ژیانا وی دا گرن؟ ئەڤ بابەتە دو لایەنێن جودا یێن دیتنێ ب خۆ ڤە دگریت.
١. لایەنێ گەشبینی: پتریا شارەزایان وەسا دبینن كو ژیرییا دەستكرد نەهاتییە دا كو جهێ مرۆڤی بگریت بەلكو هاتییە دا ببیتە هاریكارەكێ زیرەك بۆ مرۆڤایەتیێ هندەك كار هەنە كو مەكینە گەلەك ژ مرۆڤی چێتر و ب لەزتر ئەنجامددەن وەكی شیكاركرنا داتایێن مەزن د چەند چڕكەیان دا یان ئەنجامدانا كارێن مەترسیدار یێن كارگەهان یان پشكنینێن بن دەریا و ناڤ ئەسمانی دا و ئەنجامدانا كارێن دوبارە و بێزاركەر بێی كو مەكینە بوەستیێت.
٢. لایەنێ مەترسیێ: گوهۆڕین د بازاڕێ كاری دا
راستی ئەوە كو هندەك كار دێ ژ ناڤچن ب تایبەت ئەو كارێن كو پێدڤی ب داهێنانەكا مەزن نینە، بۆ نموونە ل پاشەڕۆژێ دێ شۆفێری كارێن حساباتی یێن سادە و هندەك كارێن كارگەهان ب تەمامی كەڤنە دەستێ رۆبووتان ئەڤە ژی لایەنەكێ نەرێنی یە كو دبیت ببیتە ئەگەرێ كێمبوونا دەلیڤەیێن كاری بۆ هندەك چینان، هەروەسا ئەو تشتێ مرۆڤ پێ جودا دبیت (خالا بێهێزیا AI) هەر چەندە ژیرییا دەستكرد گەلەك یا زیرەكە، بەلێ هندەك خالێن بهێز ل دەف مرۆڤی هەنە كو چ جاران مەكینە یان د شیان دا نینە دەستەسەر بكەن ژ وان ژی هەست و سۆز رۆبووت چو جاران نەشێت ب هەست و سۆز سەرەدەریێ ل گەل مرۆڤەكی بكەت وەك پزیشكەك یان مامۆستایەك چونكی AI بتنێ ل سەر بنەمایێ داتایێن كەڤن كار دكەت، بەلێ مرۆڤ دشێت تشتەكێ نوی یێ چێ نەكری داهێنان بكەت، هەروەسا د بڕیاردانا ئەخلاقی دا بارودۆخێن ئالۆز دا تنێ مێشكێ مرۆڤی دشێت بڕیارێن ئەخلاقی و وژدانی بدەت ژیریا دەستكرد ئەو شیانە نینە بریارەكا ئەخلاقی بدەت وەك مرۆڤەك.
د دەرئەنجام دا ژیرییا دەستكرد دێ گوهۆڕینێن مەزن د ژیانا مە دا كەت، بەلێ نابیتە جهگرێ تەمام یێ مرۆڤی دا هاتو یێ وان كەسانە یێن كو فێر دبن چاوا ژیرییا دەستكرد بكاربینن بۆ پێشخستنا كارێن خۆ ل جهێ كو ئەم بترسین، پێدڤییە ئەم خۆ ل گەل ڤێ تەكنەلۆژیایێ بگونجینین و بكاربینین وەك ئامرازەك بۆ ئاڤاكرنا جیهانەكا باشتر و دهەمان دەم دا رۆبووت دێ هندەك كاران ژ مە وەرگرن، بەلێ دێ دەلیڤەیێن نوی و مەزنتر بۆ مە پەیدا كەن كو پێدڤی ب ژیری و داهێنانێن مرۆڤی بن.

عومران میكائیل

د سەد سالێن بووری دا؛ چەمكێ سەروەریێ (Sovereignty) ب رامانا كۆنترۆلكرنا تەمام ل سەر ئاخ و ئەسمان و ئاڤا وەلاتی دهات سنوورێن جوگرافی هێلا بەرگریێ یا ئێكێ بوون، بەلێ د ئەڤرۆ دا شۆرشا دیجیتالی، جیهان گوهۆڕی و جۆرەكێ نوو یێ جەنگی پەیداكریە كو دبێژنێ جەنگا سایبەری (Cyber Warfare) ئەڤ جەنگە هەمی بنەمایێن ئەولەهیا نەریتی ئێخستینە بەر لێپرسینێ
١. تێكچوونا سنوورێن جوگرافی:
د ئاسایشا نەریتی دا دوژمن دبوو فیزیكی، سنووری ببەزینیت دا كو گەفێ ل سەروەریا دەولەتێ بكەت. بەلێ د جەنگا سایبەری دا سنووری چ رامان نینە هێرشبەرەك دشێت ل كیێشوەرەكێ دی بیت و ب ڕێكا شاشەیەكێ هێرشێ بكەتە سەر ژێرخانەیێن هەستیار یێن دەولەتەكێ (وەكی وێستگەهێن كارەبێ بانك یان سیستەمێن سەربازی ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ كو دیوارێن سنووری یێن جوگرافی بێ مفا بن ل هەنبەر ڤایرۆس و هاككرنا ئەلیكترۆنی.
٢. نەیارێن نەدیار و بێ ناسنامە:
ئێك ژ مەزنترین ئالنگاریێن جەنگا سایبەری ئەوە كو ناسنامەیا هێرشبەری یا دیار نینە د شەڕێن كلاسیك دا سۆپایێ دەولەتەكێ یێ دیارە بەلێ د جیهانا دیجیتالی دا هێرش دشێت ژ لایێ گرۆپەكێ هاككەران یان كۆمپانیەكێ یان دەولەتەكێ ڤە بیت؛ بێی كو هیچ بەلگەیەكێ فیزیكی ل پاش خۆ بهێلیت؛ ئەڤێ چەمكێ «بەرگریێ تێكدایە چونكی دەولەت نزانیت تۆلێ ژ كێ ڤەكەت یان بەرەڤانیێ ل كێ بكەت؟
٣. هێرش ل سەر ژێرخانەیێن سڤیل:
ئەولەهیا نەریتی پتر گرنگیێ ددەتە پاراستنا سەربازگەهـ و دەزگەهێن حكومی بەلێ جەنگێ سایبەری بەرێ هێرشێ دگوهۆڕیت بۆ سەر ناڤەندێن ژیانێ؛ هاككرنا سیستەمێ ئاڤێ و كارەبێ و نەخۆشخانە و تۆرێن پەیوەندیان ژیانا رۆژانە یا وەلاتیان رادوەستینیت، ئەڤە جۆرەكێ نوویێ جەنگی یە كو بێی پەقاندنا ئێك گوللە دشێت وەلاتی بەر ب هەلوەشاندنێ ڤە ببەت
٤. شەڕێ زانیاریان و تێكدانا سەقامگیریێ:
سەروەری ب تنێ پاراستنا ئاخێ نینە بەلكو پاراستنا ئیرادەیا گەل و بڕیارێن سیاسی یە د سەردەمێ دیجیتالی دا جەنگێ سایبەری دهێتە بكارئینان بۆ بەلاڤكرنا دەنگۆیێن درەو Fake News و دەستێوەردان د هەلبژارتنان دا دەمێ دەولەتەك نەشێت زانیاریێن وەلاتیێن خۆ بپارێزیت یان رێگریێ ل تێكدانا رایا گشتی بگریت، راستی ل وێرێ سەروەری دكەڤیتە بن گەفەكا جەوهەری یا مەزن.
٥. پێدڤیاتی ب سەروەریا دیجیتالی:
بۆ بەرهنگاریبوونا ڤان گەفان پێدڤیە دەولەت چەمكێ ئەولەهیێ بگوهۆڕن ئەولەهیا سنووردار یا نەریتی ئێدی تێرا پاراستنا مللەتان ناكەت دەولەت پێدڤی ب سەروەریا دیجیتالی هەنە كو پێكدهێت ژ:
ئاڤاكرنا سۆپایەكێ سایبەری یێ ب هێز.
پاراستنا داتایێن وەلاتیان د ناڤخۆیا وەلاتی دا پەیداكرنا تەكنۆلۆژیایا ناڤخۆیی دا كو پشتبەستن ل سەر دەرڤە كێم بیت ل داوییێ؛ جەنگا سایبەری نیشا دا كو سنوورێن ل سەر نەخشەی كێشای؛ نەشێن بەرگریێ ل دەولەتێ بكەن ئەگەر تۆرێن وێ یێن ئەلیكترۆنی د بێهێز بن سەروەری د سەدسالیا ٢١ێ دا ل سەر كیبۆردی و شاشەیان دهێتە پاراستن، نە ب تنێ ب تانك و فرۆكەیان و سنوورێن دەستنیشانكری؛ دەولەتا سەروەر ئەوە یا كو دشێت هەیبەتا خۆ یا دیجیتالی كۆنترۆل بكەت وەك چاوا ئاخا خۆ كۆنترۆل دكەت.
ئەڤە چەند نموونەیێن بەرچاڤ و جیهانینە كو نیشا ددەن چاوا جەنگا سایبەری دشێت سەروەریا دەولەتان بهەژینیت و زیانێن مەزن بگەهینیتە ئەولەهیا وان.
١- هێرشا سەر ئەستۆنیا – ٢٠٠٧
ئەڤە ئێكەمین هێرشا سایبەری بوو كو وەلاتەك ب تەمامی ئێخستە سەر چۆكان پشتی كێشەیەكا سیاسی ل گەل ڕۆسیا ئەستۆنیا كەفتە بەر هێرشەكا بەرفرەه بۆ ماوەیەكێ درێژ هەمی سایتێن حكومی بانك و دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ژ كار كەفتن.
* خالێ گرنگ: خەلكی نە دشیا پارەی ژ بانكان دەربێخیت یان نووچەیان گولێ ببن ئەڤێ رویدانێ وەك جەنگێ جیهانی یێ سایبەری یێ ئێكێ ناڤ لێ هاتەدان.
٢- ڤایرۆسێ ستەكسنێت – ٢٠١٠
ئەڤە ب ئێكەمین چەكێ سایبەری یێ ڕاستەقینە دهێتە نیاسین.
هێرشەكا ئەلیكترۆنی كرە سەر بەرنامەیێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ ڤایرۆسەكە شییا بچیتە د ناڤ سیستەمێن كۆنترۆلكرنا وێستگەها نەتەنزا دا و ئامیرێن سانتریفۆژ تێكبدەت.
* خالێن گرنگ: بێی كو هیچ فرۆكەیەك یان سۆپایەك سنوورێ ئیرانێ ببەزینیت هێرشێ زیانەكا مەزن گەهاندە پڕۆژەیەكێ سەربازی و ئەتۆمی یێ هەستیار ئەڤە نموونەیا هەرە دیارە بۆ شكاندنا سەروەریێ ب ڕێكا كۆدان.

عومران میكائیل

رۆژا ئەردی بتنێ بیرهاتنەكا سالانە نینە؛ پەیمانەكا نێڤدەولەتی یە بۆ پاراستنا ئەو مالا مەزن یا كو مە هەمیان د ئێك ژیان دا كۆم دكەت ئەڤ رۆژە دەرفەتەكە بۆ نیشادانا وێ راستیێ كو ساخلەمیا مرۆڤایەتیێ ب ساخلەمیا ژینگەهێ ڤە گرێدایە و ل سەرانسەری جیهانێ بزاڤەكا گەردوونی بۆ قورتالكرنا هەسارێ. ل ئاستێ جیهانی دایە ٢٢ نیسانێ وەك بلندترین دەنگێ ژینگێ دهێتە هەژمارتن زێدەتر ژ ١٩٠ دەولەتان پشكداریێ د ڤێ رۆژێ دا دكەن و ئارمانجێن سەرەكی ئەڤەنە ژ ڤێ پشكداریێ. كێمكرنا پیسبوونا پلاستیكی: جیهان ئەڤرۆ ب جەنگەكێ دژی پلاستیكێ د لایەكێ دا دەرباز دبیت كو سالانە ب ملیۆنان تەن دچنە د ناڤ دەریا و زەریایان دا.
بەرهنگاربوونا گوهۆرینا سەقای: چالاكیێن جیهانی جەختێ ل سەر كێمكرنا غازێن ژەهراوی و پەنابرنە بەر ب وزەیا پۆخت (وەك وزەیا رۆژێ و بای) دكەن.
چاندنا داران: هەوا «كێمكرنا بیابانبوونێ» ل پتریا وەلاتێن پێشكەفتی دهێتە ئەنجامدان بۆ پاقژكرنا هەوای.
هشیاركرنا نفشێ نوو: قوتابخانە و زانكۆ ل جیهانێ ب رێكا سمیناران فێری قوتابیان دكەن كا چاوا پاشەرۆژا هەسارا مە بپارێزن.
ل كوردستانێ: سروشتێ مە ناسنامەیا مەیە ل هەرێما كوردستانێ ئەڤێ رۆژێ رامانەكا تایبەت یا هەی كوردستان، خۆدان سروشتەكێ دەولەمەند و چیایێن بلندە بەلێ د هەمان دەم دا روو ب رووێ مەترسیێن ژینگەیی دبیت ل ڤێ رۆژێ دا چەندین چالاكیێن گرنگ دهێنە ئەنجامدان وەك
١. هەلمەتێن پاقژكرنا جهێن گەشتوگوزاری، ژبەر كو كوردستان خۆدان هاڤینگەهێن جوانە رێكخراوێن ژینگەهی و گەنجێن خۆبەخش دهێنە سەر جاددە و ناڤ گەل و چیا بۆ پاقژكرنا شوونوارێن پاشمایێن گەشتیاران ب تایبەت پلاستیكان.
٢. كەسكرنا چیایێن كوردستانێ:
هەلمەتێن چاندنا داران ل باژێران و ل بناران و چیایان دبنە ئارمانجا سەرەكی، ئەڤە نەبتنێ بۆ جوانیێیە، بەلكو بۆ پاراستنا ئاخێ ژ راهێزان و زێدەكرنا رێژەیا ئۆكسجینێ د هەوایێ مە دایە
٣. پاراستنا ژینگەها ئاڤێ:
كوردستان خۆدان زێ و رووبارێن مەزنە، د ڤێ رۆژێ دا جەخت ل سەر وێ ئێكێ دهێتەكرن كو پاشمایێن كارگەهان و زێدەگاڤیێن سەر رویباران بهێنە راوستاندن دا كو ئاڤا مە یا پاقژ بمینیت بۆ نەوەیێن داهاتی
٤. رۆلێ كولتوور و پەروەردێ:
كورد ب كولتوورێ خوە ڤە گرێدایی ئاخ و چیا نە د رۆژا ئەردی دا مامۆستا و میدیاكار هەول ددەن ڤێ پەیامێ بگەهینن كو پاراستنا ژینگێ پاراستنا نیشتیمانی یە.
دەرەنجام ئەركێ مە چییە؟
ئەرد پێدڤی ب رۆژەكێ بتنێ نینە بەلكو پێدڤی ب شێوازەكێ ژیانێ یە هەر ئێك ژ مە دشێیت ببیتە پارێزەرێ ڤی ئەردی ب رێكا:
١-كێمكرنا بكارئینانا نایلۆن و پلاستیكێ.
٢-پاراستنا پاقژیا جهێن گشتی.
٣-بكارئینانا دروست یا ئاڤێ.
بلا ٢٢ نیسانێ ببیتە دەسپێكا گوهۆرینەكا راستەقینە د دل و مێشكێن مە دا دا كو كوردستان و جیهان هەمی ب كەسكی و جوانی بمینن.

عومران میكائیل

گەنجینی قووناغا زێڕینە یا ژیانا مرۆڤی، ئەو دەمە یێ كو تێدا هێزا داهێنان و هیڤی د لۆتكێ دانە، بەلێ تشتێ كو پاشەڕۆژا گەنجی دیار دكەت نە بتنێ خەونێن مەزنن بەلكو ئەو كریار و تیتالێن بچویك یێن رۆژانەنە كو گەنج هەر رۆژ ئەنجام ددەت و ب بەردەوامی كار ل سەر دكەت بۆ گەشەكرنا خۆ د گەنجاتیا خۆ دا.
دێ ئاماژە ب هندەك پینگاڤێن گرنگ دەم بۆ هندێ مفا ژێ بهێتە وەرگرتن د گەنجاتیا هەر تاكەكی دا یێ كو دڤێت كار ل سەر خۆ بكەت و گەنجەكێ ب بەرهەم و خۆدان خزمەت بیت؛ ئەڤە ژی چەند رێكەكن:
١. تیتالێن ئەرێنی: كلیلا سەركەفتنێ
هەبوونا سیستەمەكێ رێكخستی د ژیانا رۆژانە دا دشێت گۆڕانكاریێن مەزن دروست بكەت، بۆ نموونە وەرزش و ساخلەمی، چونكو چالاكیا جەستەیی ل رۆژانە، نە بتنێ لاشی ئاڤا دكەت، بەلكو هێزا مێشكی و دەروونی ژی بلند دكەت، نموونەكا دی ئەوژی خواندن و فێربوون، تەرخانكرنا بتنێ ٣٠ خۆلەكان بۆ خواندنا پرتووكەكێ یان فێربوونا لێهاتیەكا نوی د ماوەیەكێ كورت دا گەنجی ژ هەڤالێن وی پێشتر دئێخیت، هەروەسا رێكخستنا دەمی تیتالەكا ئەرێنی یە چونكو ئەو گەنجێن خۆدان پلان بن كێمتر تووشی دلتەنگی و فشارا دەروونی دبن.

٢. تیتالێن نەرێنی
سستبوون و ساربوونا كەسی د تیتالێن وی یێن ئەرێنی دا، هندەك تیتال هەنە كو ب سادەیی دیار دبن بەلێ ب گۆژێن دەم و وزەیێ نە، بۆ نموونە بكارئینانا زێدە یا سۆشیاڵ میدیایێ كو دبیتە ئەگەرێ بەراوردكرنا ژیانا خۆ ب یا كەسێن دی و كێمبوونا باوەریێ ب خۆ، هەروەسا بێخەوی یان كێم خەوی، چونكو تێكچوونا سیستەمێ خەوێ كاریگەریەكا راستەوخۆ ل سەر مێشك و ئاستێ داهێنانا گەنجان هەیە.

٣. تیتالەكا بچووك و گوهۆڕینەكا مەزن
گرنگە گەنج بزانن كو ژیان نە ب گوهۆڕینێن ژ نیشكەكێ ڤە ئاڤا دبیت بەلكو ب وان كارێن بچووك یێن كو ئەم هەر رۆژ دوبارە دكەین وەك دهێتە گۆتن: تو تیتالێن خۆ دروست دكەی و ل دویڤ دا تیتالێن تە ژیانا تە دروست دكەن.

ل دوماهیێ دێ بێژم دا كو گەنجەكێ سەركەفتی بی پێدڤی ناكەت هەمی تشتان ب جارەكێ بگوهۆڕی، پێدڤی ناكەت پلانەكا ئاڵۆز و مەزن دابنی، بتنێ پێگیریێ ب دو یان سێ خالان ژ یێن ئەرێنی بكە، دێ بینی پشتی دو حەفتیان ژیانا تە بەر ب ب ئاراستەیەكێ گەلەك باشتر ڤە دچیت و دەست ب كرنا تیتالەكا بچویك یا ئەرێنی بكە و رۆژانە ئەنجامبدە، چونكی ئەڤرۆ یا تە ب كرنا بچویكترین تیتال ڤە گرێدایە و دبیتە ئەگەرێ ئاڤاكرنا پاشەڕۆژا تە.

عومران میكائیل

بۆ بیرئینانا رۆژا جیهانی یا هوشیاریا ئۆتیزمێ؛ ئەڤ رۆژە نە بتنێ رۆژەكا سالنامەیێ یە بەلكو بانگەوازەكا مرۆڤایەتی یە بۆ تێگەهشتنەكا كویرتر و ئاڤاكرنا جڤاكەكێ‌ كو جهێ هەمیان تێدا هەبیت و دیمەنێن جیهانی بەر ب قەبوولكرنێ ڤەنە، نەكو بتنێ هوشیاریێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی ل سالێن دوماهیێ ژ هوشیاریێ گۆهۆڕی ل سەر قەبوولكرن و جیهان دگەهیتە وێ باوەریێ كو ئۆتیزم نە نەخۆشیەكا پێدڤی ب چارەسەریێ یە بەلكو جیاوازیەكا نۆیرۆلۆژییە ئانكو خورستیە د ناڤخویا مرۆڤایەتیێ پەیدا دبیت بیێ حەزا مرۆڤی، هەروەسا د تەكنەلۆژیا یێ و داهێنانێ دا ل وەلاتێن پێشكەفتی خۆدانێن ئۆتیزمێ وەك كەسێن خۆدان شیانێن تایبەت د وارێن ماتماتیك و تەكنەلۆژیا و هونەری دا دهێنە دیتن و رێكخراوێن نێڤدەولەتی كار دكەن بۆ دابینكرنا ژینگەهەكا كار و خواندنێ كو گونجای بیت ل گەل هەستیاریێن وان یێن جەستەیی و دەروونی و ئارمانج ئەوە كو كەسێ ئۆتیزم نەبیتە خۆدانێ ژمارەكێ د پەراوێزێن جڤاكی دا، بەلكو ببیتە پشكەكا كاڕا ژ ئابوور و كولتۆرێ جیهانێ هەروەسا پێنگاڤێن بەر ب گوهۆڕینێ ل هەرێما كوردستانێ هاڤێژتینە ئەڤ رۆژە هەلگرێ پەیامەكا تایبەتە جڤاكا مە د قووناغەكا گوهۆڕینێ دا دبووریت ژ قووناغا نەنیاسینێ بەر ب قووناغا پشتەڤانیێ و هوشیاریا خێزانی، هەروەسا د سالێن دوماهیێ دا خێزانێن كورد زێدەتر ئاشنا بووینە ل گەل نیشانێن دەسپێكێ یێن ئۆتیزمێ، ئەڤە پێنگاڤەكا مەزنە چونكی دەستنیشانكرنا زوو، كلیلا سەركەفتنا هەر كارەكییە، د ڤی بابەتی دا رۆلێ سەنتەران ل باژێرێن كوردستانێ ر‌ولەكێ بەرچاڤ بوویە سەنتەرێن حكوكی و كەرتێن تایبەت هەولددەن خزمەتگوزاریێن راهێنانێ و گۆتارێ پێشكێش بكەن، هەر چەندە هێشتا پێدڤی ب گەشەپێدانەكا زێدەتر هەیە د وارێ بسپۆریێ دا، بەلێ ئاستەنگێن جڤكی هەنە ل بەرانبە ڤی كاری، مەزنترین ئاستەنگ ل كوردستانێ هێشتا تێڕوانینا جڤاكی یە؛ پێدڤییە ئەم وەك جڤاك تێبگەهین كو زارۆكەكێ ئۆتیزم پێدڤی ب نازداریكرنێ نینە بەلكو پێدڤی ب دەرفەتەكێ و تێگەهشتنێ هەیە.
ئەم دڤێت هەمی پێكڤە ببینە پشتەڤان د ڤێ چەندێ دا بۆ ئەڤێ رۆژێ بلا هەر ئێك ژ مە پەیامەكا كریاری هەبیت و تێبگەهی بەری تو حوكمی ل سەر رەفتارا زارۆكەكێ بدەی ل جهێن گشتی بزانە كو رەنگە ئەو جیهانێ ب رەنگەكێ جیاوازتر ببینیت ژ هەر دیتنەكا دی و پشتەڤان بە پشتەڤانیێ ل وان دایبابان بكە یێن كو شەڤ و رۆژان خەباتێ دكەن بۆ پاشەڕۆژا زارۆكێن خوە یێن ئۆتیزم گرتی. پێدڤییە ژینگەكا ئارام د مال و قوتابخانە و جهێن كاری دا هەبیت ژینگەهەكێ ئاڤا بكە كو فشارێ ل سەر كەسێن ئۆتیزم دروست نەكەت.
ل دوماهیێ دێ بێژم ئۆتیزم نە جیهانەكا گرتییە، بەلكو جیهانەكا جیاوازە د ڤێ رۆژێ دا بلا پەیمانێ نوو بكەین كو دەرگەهێن دل و جڤاكێ خوە ل سەر ڤێ جیهانێ ڤەكەین بلا رەنگێ شین یێ ڤێ رۆژێ ببیتە نیشانا ئارامی و قەبوولكرنا هەمی جیاوازیان هەمی رۆژەكا جیهانی یا ئۆتیزمێ ئەم بەر ب جڤاكەكێ تێگەهشتیتر و میهرەبانتر پێنگاڤان بهاڤێژین..

عومران میكائیل

ئەڤرۆ ئەم ل بەرانبەر بیرەوەریەكا پیرۆز ڕاوەستیاینە؛ بیرەوەریەكا كو بهارا مە ژ وەرزەكێ ئاسایی گوهۆڕی بۆ وەرزێ گەشبین و ڕابوونێ پێنجی ئادارێ نە بتنێ رۆژەك بوو د سالنامێ دا، بەلكو پەقینا وێ كین و مانا ل سەر ئێكا بێدەنگیا كوردان یا كۆمبووی بوو كو ب سالان د سینگێ دایكێن شەهیدان و زیندانیێن سیاسی و پێشمەرگێن خۆڕاگر دا مابوو؛ ل ڤێ رۆژێ گەلێ مە ب چەكێ باوەریێ سنوورێن مەحال بەزاندن.
ل سالا ١٩٩١ دەمێ دوژمنی هزر دكر كو ب ئەنفال و كیمیابارانێ دەنگێ كوردان بنبڕكریە ل باژارێ ڕانیە یێ دەروازەیێ سەرهلدانێ‌ و زەنگا ئێكێ هاتە لێدان ئەو دەنگێ ژدلێ كوردان دەركەفتی بوو دربەكێ‌ ب هێز كو ل سلێمانیێ ب تۆفان هاتیە ناڤكرن ل هەولێرێ ب رەشەبا و ل دهۆكا رەنگین و كەركووكا دلێ كوردستانێ ب بومەلەرزە ل بن پێیێن داگیركەران.
وەكی شاعیرێ مەزن شێركۆ بێكەس دبێژیت:
ئەو سالە بهار گەنی بوو
بەلام ڕاپەڕین بوو ب باران و
هەموو خاكەكەی شوشتەوە لە پیسی.»
مانا ڕاستەقینەیا ڕاپەرینێ
ڕاپەرین بۆ مە چەندین وەرەقێن نوی یێن دیرۆكی ڤەكرن
سەلماندنا شەڕعیەتێ: گەلێ مە نیشا هەمی جیهانێ دا كو ئەو نەیێ تێشكەستی یە و هێشتا دشێت بڕیارێ ل سەر چارەنڤیسێ خۆ بدەت.
هەروەسا هەلوەشاندنا ئەفسانەیا توندوتیژیێ: مەزنترین دەزگەهێن هەوالگەری و سەربازی یێن رژێما بەعس ل هەنبەر بەرێن دەستێ زارۆكێن مە و كلاشینكۆفێن پێشمەرگێن مە چۆك دانان.
پێكڤەژیان و لێبۆرین: ئێك ژ جوانترین دیمەنێن رسەرهلدانێ لێبۆرینا گشتی بوو كوردان نیشادا كو ئەوان دڤێت دیموكراسیێ و مرۆڤایەتیێ ئاڤا بكەن، نەكو تۆلڤەكرنێ بەرپرسیاریا مە یا ئەڤرۆ.
ئەڤرۆ كو ئەم د بن سێبەرا ئالایێ كوردستانێ دا د ئازادین؛ ئەڤە بەرهەمێ وێ بهارا سالا ٩١ یە، بەلێ سەرهلدان ب تنێ دەرخستنا دوژمنی نینە، بەلكو راپەرینا راستەقینە ل ڤێرە دەستپێدكەت.
١-ڕاپەرین دژی گەندەلیێ و نەدادپەروەریێ.
٢-ڕاپەرین بۆ ئاڤاكرنا مرۆڤەكێ زانستخواز و نیشتیمانپەروەر.
٣-پاراستنا وێ ئێكەتیا كو ل پێنجی ئادارێ مە هەبووی، چونكی ب تنێ ئێكگرتن گرەنتیا مان و بەردەوامیا مەیە.
ئەی پێشمەرگێن قەهرەمان؛ ئەی كەسوكارێن سەربلندێن شەهیدان
ئەم سۆزێ نوی دكەین كو وێ ڕێبازا هەوە ل پێنجی ئادارێ كێشای دێ پارێزین چ جاران رێكێ نادەین ئەو چرایا تۆفانێ ب خوینێ هاتیە هەلكرن بهێتە ڤەمراندن هەمی رۆژێن وە هەر بهار و سەرهلدان بن سەركەفتن بۆ ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ.

عومران میكائیل

ئەرێ كاراكتەرێ نێڤدەولەتی چییە؟
د زانستێ سیاسی دا نوونەرێ نەدەولەتی ئەو لایەن یان كەسایەتییە كو خۆدان سەروەرییا دەولەتی یا نێڤدەولەتی نینە (واتە ئەندامێ UN نینە وەك دەولەت) بەلێ خۆدان هێزا نەرم (Soft Power) و كارتێكرنەكا سیاسی و سەربازی یان ئابووری یا ب هێزە د سەدەیێ بیست و ئێكێ دا تێگەهێ پەیوەندیێن ناڤدەولەتی ژ چارچووڤەیێ تەنگێ «دەولەت نەتەوە» دەركەفتیە كاراكتەرێن نەدەولەتی چ رێكخراو بن یان سەركردەیێن نەتەوەیی بووینە ئەندازیارێن گوهۆرینێن مەزن د ڤی چارچووڤەی دا؛ سەرۆك مەسعود بارزانی وەك كاراكتەرەكێ سیاسی یێ كاریگەر شیایە رۆلێ كاراكتەرەكێ نەدەولەتی یێ سەركەفتی بگێریت كو كێشەیا مللەتەكێ بێ دەولەت بگەهینیتە ناڤەندێن بڕیارێ ل جیهانێ.
سەرۆك بارزانی ژ شۆڕشگێڕی بۆ دیپلۆماسییەتێ
رۆلێ جەنابێ سەرۆك بارزانی وەك كاڕاكتەرەكێ كاریگەر د چەند قۆناغێن جودا دا رەنگ ڤەدایە نوونەراتیكرنا ناسنامەیا نەتەوەیی بارزانی شیایە ناسنامەیا كوردی وەك پێكهاتەكێ سەرەكی د رۆژهەلاتا ناڤین دا بچەسپینیت ئەو نە بتنێ وەك سەرۆكێ حزبەكێ بەلكو وەك سیمبۆلەكێ نەتەوەیی دهێتە نیاسین كو سەركردەیێن جیهانێ وەك نوونەرێ مللەتەكێ خۆدان ماف پێشوازیێ لێ دكەن كو دیپلۆماسییەتا لۆتكە ی بكارئینایە؛ سەرڕای هندێ كو كوردستان نە دەولەتەكا سەربەخۆ بوویە، بەلێ سەرۆك بارزانی ل كۆچكا سپی ئەلیزێ و كرێملین ب رێزگرتنەكا دەولەتی دهاتە پێشوازیكرن، ئەڤە نیشانەیا وێ ئێكێ یە كو كێشەیا كورد ب رێكا وی بوو پارچەیەك ژ ئەجێندایا ناڤدەولەتی.
هەروەسا شەڕێ دژی تیرۆرێ (داعش) وەك وەرچەرخان و مەزنترین رۆلێ بارزانی وەك ئەكتەرەكێ كاریگەر د پاراستنا ئاسایشا جیهانی دا د شەڕێ ل دژی داعشێ دا دیار بوویە و پێشمەرگە ب سەرپەرشتیا ڕاستەوخۆ یا وی بوو یە هێزا هەرە باوەرپێكری یا هەڤپەیمانێن نیڤدەولەتی.
بارزانی شیا هەڤسەنگییەكێ د ناڤبەرا هێزێن جیهانی (ئەمریكا و رۆسیا) و هێزێن هەرێمی دا دروست بكەت كو ئەڤە ژی لۆتكەیا كارامەییا سیاسی یا ئەكتەرەكێ نەدەولەتییە هەروەسا ریفراندۆم كو پەیاما سەروەریێ بوویە.
پڕۆسەیا ریفراندۆمێ ل سالا ٢٠١٧ێ بڕیارەكا بوێرانە بوو كو بارزانی وەك كاراكتەرەكێ نەتەوەیی نیشا جیهانێ دا كو ئیرادەیا گەلەكێ ژ سنوورێن رێككەفتنێن سیاسی یێن نیڤدەولەتی مەزنترە ئەڤ پێنگاڤە هەرچەندە ب ئاستەنگێن مەزن دا دەرباز بوویە بەلێ كێشەیا كورد ژ كێشەیەكا ناڤخۆیی یا ئیراقێ كرە كێشەیەكا یاسایی و سیاسی یا جیهانی. د دەرئەنجامدا دبێژین سەرۆك مەسعود بارزانی سەلماند كو بوویە یاریزانەكێ سەرەكی د گۆڕەپانا نیڤدەولەتی دا ب رێكا شەرعییەتا مێژوویی و هێزا پێشمەرگەی و پێگەیێ جوگرافی وی شییا رۆلێ كاراكتەرەكێ نەدەولەتی یێ ئەرێنی بگێریت كو پاراستنا سەقامگیریا دەڤەرێ و مافێن گەلێ كورد بكەتە بنەمایەك بۆ پەیوەندیێن جیهانی.

عومران میكائیل

گوهۆرینا سەقای بوویە هۆكارێ تێكچوونا هەڤسەنگیا ژینگەهێ بەلێ چارەسەریێن گشتگیر و كاریگەر پێدڤینە بۆ رزگاركرنا داهاتووی د ەڤەرێ دا ئەڤ گوهۆرینە وەك مەزنترین مەترسی دهێتە دانان بۆ سەر ئاسایشا ئاڤێ و خوراكی هەروەسا ژیانا هەڤوەلاتیان د دەڤەرێدا كو ژ كاریگەرێن هشكە سالیێ دیاردبن كێمبوونا سەرچاوەیێ ئاڤێ وەكو رویبارێ دیجلە ۆ فورات ژ هۆكارێن ناڤخۆیی و دەرڤە یێن بەنداڤێن وەلاتێن جیران، هەروەسا هشكبوونا ئاڤێن بن ئەرد وەكو بیران كۆ كاریگەریەكا مەزن ل سەر كەرتێ چاندنێ هەیە ب ب تایبەتی زەڤیێن دەڤەرێن دەشتا نەینەوا و هەڤلێرێ كو كێم ئاڤیێ كاریگەریەكا مەزن ل سەر هەبوویە بوویە جهێ هندێ نرخێ خۆراكی زێدە ببیت ۆ هەرەشە ل سەر نەبوونا خۆراكی ۆ خۆبرێڤە برنێ، هەروەسا مەترسی هەبوویە ل سەر گیانەوەرێن كیڤی زێدەبوونا رەقبوونا ئەردی و بەرپابوونا لافاوان یێن دەملدەست ل ماوەیێ باران بارینەكا كێم ژی ئەڤە ژی هۆكارن بۆ پیسبوونا ژینگەهێ زێدەبوونا رێژەییا تۆزبارینێ ژ هۆكارێ هشكبوونێ، هەروەسا كاریگەریا غازێن كێلگەهێن نەفتێ ژ لایەكێ دیڤە ۆ هاڤێتنا پاشماوەیێن پیشەسازیێن مالان بوو د ناڤا رویبار و جۆكان دا بكارئینانا ماددەییێن كیمیایی د چاندنێ دا و تێكچوونا پێكهاتەیێن ئاخێ و نابوونا سیستەمێ (Recycling) یێ پێشكەفتی
د شیاندایە هندەك ژ چارەسەریان ل سەر ڤێ كێشێ پێشكێش بكەم یاكو د نوكە دا بەرچاڤ بوویە:
.برێڤەبرنا ئاڤێ بكارئینانا تەكنولوجیا نوی د كەرتێن چاندنێ دا و ئاڤدانا چاندنێ دا وەك دلۆپاندن د چاندنێ دا.
.زەنگینكرنا ئاڤێ نووكرن و دروستكرنا بەنداڤ و گۆمێن ئاڤێ.
.دوبارە بكارئینانا ئاڤێ پرۆژەیێ پاقژكرنا ئاڤێن پیس بۆ هندێ دوبارە بهێنە بكارئینان.
.پالپشتیكرنا جۆتیاران بۆ چاندنا ئەوان بەروبۆمێن كێمتر پێدڤی ب ئاڤێ هەیین .
.پرۆژەیێن كەسكرنێ وەك چاندنا داران بۆ كێمكرنا تۆزبارینێ، هەروەسا رێگیریكرن د پیسبوونا كەشوهەوایی دا و پەیداكرنا ئۆكسجینەكا گونجایی و پاقژ
توندكرنا یاسایێن ژینگەهێ ۆ دانا سزایێن توند بۆ لایەنێن ژینگەهێ پیس دكەن.
.پێدانا زانیاریان و هشیاركرنا هەڤوەلاتیان ل سەر زێدە مەزاختنا ئاڤێ هەروەسا پاراستنا ژینگەها ئاڤێ.
هەماهەنگێن نیڤدەولەتی دەست ب گفتوگۆێن كاریگەر د گەل وەلاتێن جیران (توركیا- ئیران) سەبارەت ب دابەشكرنا ئاڤێ و رێژەكا زۆر ژ بەردانا وێ بۆ دەڤەرێن دبن كاریگەرێن كێمبوونا ئاڤێ دا، ب دیتنا من پێدڤیە ئەڤ چارەسەریێن پێشنیاركری ژلایێ من بە ببنە كارەكێ دەستپێكی بۆ حوكمەتێ چونكو پرسەیا پاراستنا ژینگەهێ و دابینكرنا ئاڤا پێدڤی پرسەكا نشتیمانیە و پێدڤیە گرنگی پێ بهێتە دان، ژ هەمی لایەكی ڤە و هەلێن جدی بۆ بهێنەدان داكو خۆشگوزەرانی پەیدا بیت بۆ ژینگەهەكا رێكوپێك و ب سلامەت داخواز دكەم كو بانگەوازی بۆ پێنگاڤێن بلەز بهێتەكرن، بەری ئەڤ بارودۆخە بگەهیتە قۆناغەكا بێ چارەسەری و زور مەترسیدار.

عومران میكائیل

ئالایێ كوردستانێ (ئالایێ رەنگین) وەك هێمایەكێ نەتەوەیی و سەروەریا نەتەوەیی كورد زۆر بەری دەستووری و فەرمیبوونا هەرێمێ دەركەفتیە ب درێژاهیا مێژوویی؛ وەك راگەهاندنەكا نەنڤیسایی بۆ هەبوونا نەتەوەیی و خواستا سەروەریێ دهاتە بكارئینان؛ ژبەری كو ببیتە هێمایەكێ دەستووری ل هەرێما كوردستانێ كو مێژوویەكا دێرین هەبوویە و رابردۆیا ئالایی ڤەدگەریت بۆ سەردەمێ كۆمارا ئارارات ل سالا ١٩٢٧ شێوازێ ئالایێ ئەڤرۆ (سۆر – سپی-كەسك و رۆژا ناڤەندی)؛ د هامان دەمی دا هەرسێ رەنگێن ئالایی واتا و هێمایێن خۆ یێن تایبەت یێن نەتەوەیی هەنە كو رەنگێ سۆر هێمایەكە بۆ خوینا شەهیدان و قوربانیێن كوردان دا یین د خەباتا بەردەوام ل پێناڤی ئازادی و سەربلندیێ، رەنگێ سپی ل ناڤەراستا ئالایی هێمایە بۆ ئاشتی و یەكسانیێ و هیڤیا گەلێ كورد بوو كو ژیانەكا ئارام و پڕ دادپەروەری، رەنگێ كەسك هێمایەك بوویە بۆ سروشتێ جوانیێ و كەسكاتیا كوردستانێ، هەروەسا سیمبۆلا ژیانێ و گەشەكرنێ یە، هێمایێ ناڤەندی رۆژا زێڕین هیمایەكێ كەڤنارە بۆ ژێدەرێ ژیانێ و رۆناهیێ و نیشانا هەلاتنا رۆژەكا نوی و گەشە ل ٢١ ی ئادارا ژدایكبوونا نەتەوەیا كورد كو ب ٢١ تیشكان هاتیە خەملاندن؛ رۆژا دەستپێكا سالا نوی (نەورۆزا) گەلێ كوردان و كولتوورێ كوردی كو هێمایەكێ پیرۆزە د بیرەوەریا گەلێ كوردان دا كو ئەڤ ئالایە ب هەمان رەنگ لسەر دەمێ سەرهلدانا كۆمارا (ئاراراتێ) هاتیە بلندكرن. هەروەسا لسەردەمێ كۆمارا كوردستان ل مەهابادێ‌ ل سالا ١٩٤٦ كو گرنگترین قووناغە ب فەرمی ل ٢٢ كانوونا دوویێ یا سالا ١٩٤٦ وەك ئالایەكێ فەرمی یێ كۆمارێ هاتیە قەبوولكرن، رامان ژ هندێ راگەهاندنەكا نەنڤیسایی بۆ سەروەریێ، ئەوە كو ل ڤان سەردەمێن زۆر بەری دەستوورێ نویی ئالایێ رەنگین ئاماژەیا خەباتێ بوو ب ئێكبوونێ د ناڤا پارچە و بزاڤێن جودا یێن كوردان, هەروەسا رامانەك بوو ژبۆ خەباتا دەولەتبوونێ بلندكرنا ئالای ل كۆمارا مهاباد یان هەر بزاڤەكا دی یا نەتەوەی؛ راستەوخۆ نیشانا خواست و مافێ رەوایێ گەلێ كورد بوو ب دەولەتبوون و سەروەریێ بوو د سەردەمەكی دا كو چ دەستوورەكێ فەرمی وەك پێكهاتەكێ دەولەتێ قەبوول نەكربوو، هەروەسا قوربانیدان و ناسنامەیا گەل و نەتەوەیی كو نیشانەك بوویە ژ رێزگرتنێ بۆ خوینا شەهیدان، ئەو ژی هێمایێ‌ رەنگێ (سۆر) بوویە، بیێ كو چ یاسایەك ب فەرمی ئەو مافە دابیتێ ل داویێ فەرمیبوونا دەستووری؛ هاتە دیاركرن؛ پشتی چەندین سالان ژ بكارئینانا نەتەوەیی و شۆرەشگێری پەرلەمانێ كوردستانێ ئەڤ ئالایە ب فەرمی كرە ئالایێ هەرێمێ و رۆژەكا تایبەت بۆ دەستنیشانكر كو پەرلەمانێ كوردستانێ ب بڕیارا (یاسا ژمارە ٤ یا سالا ١٩٩٩ و بریارا ژمارە ٤٨ یاسالا ٢٠٠٩) ل رۆژا ١٧ كانوونا ئێكێ وەك رۆژا ئالایێ كوردستانێ دەستنیشانكر و شێواز و پیڤانەیێن ئالایی ب یاسایی رێكخستن ب ڤی شێوازی رۆژا ئالایی وەك ساخكرنا ڤێ مێژوویا پڕ ژ خەبات و قوربانیدانێ یە؛ كو ئالایەك بوویە ل سەردەمێ كۆمارا مهابادێ بوویە ئێكەم راگەهاندنا فەرمی و ئاشكرایا سەروەری و سەرخۆبوونا كوردان، چونكو گەلێ كورد ب گشتی ئالایێ كوردستانێ وەك نیشانەك بوو ئێكرێزی و ئێكگرتنا نەتەوەیی دبینن، سەرەرایی وێ دابەشبوونا سیاسی و جوگرافی یا كو ب سەر كوردستانێ دا هاتی؛ هەر چەندە د نوكەدا ئالایەكێ هەرێمەكا فیدرالیە، بەلێ هێمایەكێ مێژووی و نەتەوەیی یە و نوونەراتیا هیڤیا دوماهیێ بۆ سەربەخۆیێ تمام دكەت، هەروەسا د دەمێ نوكە دا، بلند راگرتنا ئالایێ كوردستانێ‌ ل گەل ئالایێ ئیراقێ كارەكە دهێتە ئەنجامدان و ل وەلاتێن بیانی ئاماژەیە بۆ پێگەكێ دیپلۆماسی یێ بلند و دانپێدانا نێڤدەولەتی ب قەوارەیێ فیدرالیێ هەرێمێ، هەی و بەردەوام ژلایێ هندەك لایەنێن ئیراقی ڤە گفتوگو ل سەر دهێنە ئەنجامدان، ل دوماهیێ ئەم دبینن كو ئالایێ هەردەم بلند راگرتی یێ هەرێما كوردستانێ هەر ژ كەڤندا رەمزێ خەبات و تێكۆشانێ بوویە بۆ نەتەوەیێ كورد ل هەر جهەكێ هەی و مێژوو، شاهدی ڤێ چەندێی یە كو چەندین خۆین لسەر هاتیە رێشتن، ژپێخەمەت بلندراگرتنا وی هەتا ڤی دەمی و نیشانەیەك بوویە ژبۆ خۆڕاگریا هەر كوردەكی ل بەر ڤێ چەندێ هەر تاكەكێ كورد دڤێت ب ڤێ رۆژا پیرۆز یا ئالایێ كوردستانی، دلخۆش ببیت و ب شانازی بزانیت بۆ خۆ وەك كوردەكێ سەربلند ب نەتەوەیێ خۆیێ خۆڕاگر و خۆدان تێكۆشەر.

عومران میكائیل تاها

پرۆگرامێ گەشەپێدانا بەردەوام (Sustainable Development Goals – SDGs) كۆمەكا 17 ئارمانجانە كو ژ لایێ نەتەویێن ئێكگرتی ڤە هاتینە دانان، كو هەتا سالا 2030 ل سەرانسەری جیهانێ بگەهنە ئارمانجێ.
مەرەما سەرەكی یا وان چارەسەركرنا ئاریشەیێن جیهانی یە وەك هەژاری، پاراستنا ژینگەهێ، و مسۆگەرییا ئاشتی و خۆشگوزەرانیێ بوو هەمیان.
هندەك ژ ئارمانجێن سەرەكی ئەڤێن ل خوارێنە:
١- ژناڤبرنا هەژاریێ: نەهێلانا هەژاریێ ب هەمی شێوەیان ل هەمی جیهانێ.
٢- نەهێلانا برسیاتیێ: مسۆگەرییا ئاساییشا خوارنێ و باشتركرنا خوارنێ.
٣- ساخلەمی و خۆشگوزەرانییا باش: مسۆگەرییا ژیانا ساخلەم و باشتركرنا خۆشگوزەرانیێ بوو هەمی تەمەنان.
٤- پەروەردە و كوالیتی: مسۆگەرییا پەروەردەیەیێ و كوالیتیا باش بوو هەمیان.
٥- ئاڤا پاقژ و زێرەڤانی: مسۆگەرییا گەهشتنا ب ئاڤا پاقژ و زێرەڤانیێ.
٦- وزەیا پاك: مسۆگەرییا گەهشتنا ب ووزەیا نوی.
٧- ئابووریێ باش و كارێ بەرچاڤ: پەرەپێدانا ئابووریێ بەردەوام و كاری ب كوالیتی.
٨- كاركرن د ژێرخانان دا: ئاڤاكرنا ژێرخانا ل و پەرەپێدانا وێ.
ئارمانجێن كو ژلایێ كابینەیا نەهێ یا حوكمەتا هەرێمێ (KRG) ڤە هاتینە جێبەجێكرن
حوكمەتا هەرێما كوردستانێ (كابینەیا نەهێ) د پرۆگرامێ خۆ یێ كاری دا گرنگیەكا مەزن دایە ڤان ئارمانجێن گەشەپێدانا بەردەوام. هندەك ژ وان ئارمانجان كو كار ل سەر هاتیەكرن:
• دیجیتالیزەكرنا خزمەتگوزارییان: هاتینە جێبەجێكرن بۆ كێمكرنا رۆتینێ و شەفافیەتێ وەك پرۆژەیا «گۆڤەند» بۆ كارئانینا ئونلاین و دیجیتاڵ بۆ خزمەتگوزاریێن حكومی.
• ب هێزكرنا ژێرخانێ:گرنگیدان ب رێك و پرا و ئاڤاكرنا پڕۆژەیێن ستراتیژی.
• چاكسازی د دارایی و حوكمرانیێ دا: كار ل سەر شەفافیەت و رێكخستنا باج و داهاتان.
• پشتەڤانیا كەرتێ تایبەت و ڤەگوهاستنا گەنجان: هەوڵێن بێكاركرنا و ب دەستگەهشتنا كارێ نوو ب تایبەت بۆ دەستپێكەرێن كاری.
• سەقامگیری و پێكڤەژیان: پاراستنا مافێن كێمایەتیان و پێكڤەژیانا ئایینی و نەتەوەیی.
• ژینگەهـ و سامانێ سروشتی: كار ل سەر پاقژكرنا ژینگەهێ و كێمكرنا پیساتیێ وەك رێگریا ڤەكرنا جهێن پیسكرنا ژینگەهێ.
ئارمانجێن پێشبینی دكەم ل پاشەرۆژێ بهێنە جێبەجێكرن:
پێدڤیە حوكمەتا هەرێمێ و لایەنێن پەیوەندیدار ل پاشەرۆژێ زێدەتر كار ل سەر هندەك بوارێن گرنگ بكەن، بۆ نموونە وەكو:
وەبەرهێنانێ مەزن د وارێن وزەیا رۆژێ دا
(Solar and Wind Energy) دا، ب مەرەما كێمكرنا پشتەڤانیێ ل سەر سۆتەمەنیێن فۆسیلی دانانا پلانێن درێژخایەن بۆ پاراستنا سەرچاوەیێن ئاڤێ و چارەسەركرنا كێمئاڤیێ ژلایێ تەكنۆلۆژی ڤە. وەبەرهێنانێ مەزن د كەرتی ساخلەمیێ دا نە بتنێ بۆ چارەسەركرنا نەخۆشیان بەلكو بۆ خۆپاراستنێ ژی.
گرێدانا پڕۆگرامێن خواندنێ ب بازارێ كاری ڤە و پەرەپێدانا لایەنێ پراكتیكی، جێبەجێكرنا یاسایێن تۆكمەتر و دانا شیانێن زێدەتر بۆ دەستەیا دەستپاكیا هەرێمێ.