دەرگەهێ ڕەبیعە و ژ نوی كێشانا نەخشەیێ بازرگانی یا ئیراقێ
شهاب ئاكرەیی
نە یا ب زەحمەتە مرۆڤ تێ بینتە دەر كو ڤەكرنا دەرگەهێ رەبیعە دەركەفتنە ژ بیرۆكەیا ڤەكرنا دەرگەهەكێ نوی یێ سنووری، چونكی بابەت گرێدایی گوهۆڕینێن ئابووری و جیۆپۆلیتیكی یێن كویرە ل ئیراقێ و دەڤەرێ.
دەرگەهێن سنووری نە تنێ ڕێكێن دەربازبوونا بارهەلگر و كەلوپەلانە، بەلكو ئامرازێن هەژموون و كۆنترۆلا ئابووری و سیاسینە، و هەر لایەنێ ببیتە خودانێ ڕێڕەوێن بازرگانی، دێ بیتە خۆدانێ پشكەكا گرنگ ژ بڕیارا ئابووری و سەروەریێ.
ژ سالا 2003ێ وەرە، دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل ل زاخۆ بوویە گرنگترین شریانێ بازرگانی د ناڤبەرا ئیراق و توركیایێ دا، و بوویە دەروازێ سەرەكی بۆ هاتنا كەلوپەلێن توركی بۆ ناڤ بازاڕێن ئیراقێ.
ئەڤی كەتواری قورساییەكا ئابووری و ستراتیژی یا مەزن دایە هەرێما كوردستانێ، چونكی پشكا هەرە مەزن یا ئاڵوگۆڕا بازرگانی یا ئیراقی-توركی د ناڤ هشكاتییا هەرێمێ دا دەرباز دبیت، دگەل هندێ ژی بزاڤا ترانزێت، كۆمرك و چالاكی یێن لۆجستی یێن بەرفرەهـ دگەل خۆ د ئینیت.
بەلێ ڤەكرنا دەرگەهێ ڕەبیعە ئاراستەیەكی نوی یێ حوكمەتا بەغدا نیشا ددەت بۆ ژ نوی دابەشكرنا نەخشەیێ بازرگانی یا ئیراقێ، دەرگەهێ نوی، یێ كو دكەڤیتە پارێزگەها نەینەوا، دەروازەكێ ڕاستەوخۆ ددەتە حوكمەتا فیدرال كو د بن چاڤدێرییا وێ یا تەمام دا بیت و دەلیڤێ بۆ چێدكەت كو پشتبەستنێ ل سەر رێڕەوێ كلاسیكی یێ د ناڤ زاخۆ و هەرێما كوردستانێ دا كێم بكەت.
ژ ڤێرێ مرۆڤ دشێت وەها تێبگەهیت كو ئەڤ پێنگاڤە پشكەكە ژ بزاڤەكا بەرفرەهتر بۆ ڤەگەڕاندنا ناڤەندێتییا ئابووری یا بەغدا و گرێدانا وێ ب پڕۆژەیێن هەرێمی یێن مەزن، و ل پێشیا وان هەموویان پڕۆژەیێ «ڕێكا گەشەپێدانێ».
ئارمانجا ئابووری یا هەرە دیار پێكهاتیە ژ ئاڤاكرنا ڕێڕەوەكێ جێگر (بدیل) بۆ كەلوپەلێن ژ توركیایێ دهێن و بەرەڤ ناڤەڕاست و باشوورێ ئیراقێ دچن، دا كو بازرگانی یا ئیراقێ تنێ ب ئێك ڕێڕەو ڤە گرێدایی نەمینیت، هەروەسا بەغدا دخوازیت پارێزگەها نەینەوا ژ لایێ ئابووری ڤە چالاك بكەت، نەخاسمە پشتی سالێن درێژ ژ وێرانكاری و ململانێیان، بكەتە گرێدەكا بازرگانی یا گرنگ.
د گەل هندێ ژی، ئاخفتن ل سەر لاوازكرنا دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل یان گوهۆڕینا وی ب شێوەیەكێ ب لەز، یا زێدەڕۆیی تێدا هاتییە كرن، چونكی زاخۆ خۆدان ژێرخان و شارەزاییەكا دەهان سالانە، زێدەباری تۆرەكا بەرفرەهـ ژ كۆمپانی یا، بازاڕ و خزمەتگوزاری یێن لۆجستی یێن گرێدایی بازرگانی یا توركی، هەروەسا ئارامییا ڕێژەیی ل هەرێما كوردستانێ، ڕێكا د ناڤ ئیبراهیم خەلیل دا بۆ كۆمپانی یا و بازرگانان كریە جهێ سەرنجێ و پتر هاتییە پەسندكرن، لێ د سیاسەت و ئابووری دا چو پێنگاڤێن ب تەمامی بێمەبەست نینن.
ڤەكرنا دەریێ ڕەبیعە پەیامەكا ڕۆهن د ناڤ خۆ دا هەلگرتییە كو بەغدا دخوازیت خودان ئەلتەرناتیڤێن ستراتیژی بیت، و كلیلێن بازرگانی یا دەرەكی یا ئیراقێ د دەستێن ئێك دەروازە یان ئێك لایەن دا نەهێلیت، لەوما ململانێ ل ڤێرێ تنێ ململانێیەكا سنووری نینە، بەلكو ململانێیە ل سەر هەژموونا ئابووری و سەنتەرێن هێزێ د ناڤخۆیا ئیراقێ دا.
و ڕەنگە د سالێن داهاتی دا، ئەم دێ بینەرێن هەڤڕكییەكا هێمن بین د ناڤبەرا ڕەبیعە و ئیبراهیم خەلیل دا، نە بۆ ژناڤبرنا ئێك و دو، بەلكو بۆ ژ نوی كێشانا هەڤسەنگییا بازرگانی و كۆنترۆلا ئابووری ل ئیراقا نوی.
