دەمێ نووچە دهەڕەشن… و غەیب دهێتە پێش
سەباح ئیبراهیم
ل ڤان سالێن دووماهیێ، ئێدی وەرگر (متابع) وەك بەریا نوكە نەمایە، دیمەنێ ڕاگەهاندنێ كو رۆژەكێ ژێدەرەكێ سەرەكی یێ زانین و شرۆڤەكرنێ بوو بۆ گەلەك كەسان بوویە گۆڕەپانا گومان و دودلیێ. دگەل زێدەبوونا قەیران و شەڕان، نەك بتنێ باوەری ب نوچەیان كێم بوویە، بەلكو شێوازێ هزركرنێ بخۆ ژی هاتیە گوهۆڕین. ئەم نە ل بەرامبەر قەیرانا پێزانینانە، بەلكو ئەم ل بەرامبەر قەیرانەكا كوور یا باوەریێ نە، كو وەكریە مرۆڤ شێوازێ تێگەهشتنا خۆ بۆ جیهانێ ژ نوو ڤە رێك بێخیت.
ئەم د سەردەمێ لافاوا پێزانینان دا دژین، نوچە و شرۆڤە ژ هەمی لایەكان ڤە دهێن، بەلێ ئەڤ زێدەهیا پێزانینان نەبووە ئەگەرێ روونكرنێ، بەلكو بووە ئەگەرێ سەرداچوونێ، كەناڵێن جودا و چیرۆكێن دژبەیەك و شرۆڤەكارێن كو د هەمی تشتان دا د جودانە، و پێشبینیێن ب باوەریەكا مەزن دهێنە گۆتن و پاشێ ناهێنە دیاركرن، ئەنجامێ ڤێ چەندێ، ئێدی ئەو پرسیارا وەرگر دكەت نە ئەوە: «راستی چیە؟» بەلكو بوویە: «ئەرێ ئەسڵەن راستیەك هەیە؟» د ڤێ سەقایێ دا، شرۆڤەكرنا سیاسی پێگەهێ خۆ ژ دەست دا، ئێدی نەبووە ژێدەرێ ئێكێ وەك جاران، نە بتنێ ژ بەر شاشیێن شرۆڤەكاران، هەستەكێ زێدە ل دەڤ خەلكی هەیە، كو راستیێن هاتینە ڤەشارتن یێن هەین و نەهاتینە گۆتن، و ئەوا دهێتە نیشاندان نە وێنێ تەمامە، ئەڤ هەستە، چ درست بیت یان زێدەگاڤی تێدا بیت، بووە ئەگەرێ ئەنجامەكێ دیار: كێمبوونا باوەریێ ب شرۆڤەكرنا كلاسیك، و سەرهلدانا گومانێ وەك حالەتەكێ گشتی.
بەلێ مرۆڤ بێی لێكدەرەڤە (تفسیر) ناژیت. دەمێ باوەریا خۆ ب شرۆڤەكرنێ ژ دەست ددەت، ژ گەریانێ نەراوەستیت، بەلكو بەرەڤ بەدیلێن دی دچیت، ل ڤێرێ پێشبینی، فەلبازی (نبووات) و تیۆرێن پیلانگێڕیێ (نڤریات المۆامرە) وەك بەدیلەكێ ئامادە دیار بوون، ئەڤ شێوازێن هزركرنێ تشتەكێ پێشكێش دكەن كو شرۆڤەكرنا سیاسی پێشكێش ناكەت: «پشتڕاستی» ل شوینا گومانێ، و «بەرسڤێن قاگع» ل شوینا ئەگەران و ژبەر هندێ، ئەم یێ دیمەنەكێ سەیر دبینین، كو هندەك كەس ب پێشبینیێن غەیبی پتر باوەر دكەن ژ راپۆرت و شرۆڤەكرنێن سیاسی یێن ل سەر بنیاتێ پێزانینان هاتیە ئاڤاكرن.
بەلێ مەترسی نە بتنێ د بەلاڤبوونا ڤان هزران دایە، بەلكو د كارتێكرنا وان یا كوور دایە ل سەر هشیاریا جڤاكی، دەمێ ئەڤ شێوازێ هزركرنێ كۆنترۆلێ دكەت، شرۆڤەكرنا ئەقڵانی پاشدكەڤیت، و ترسا ب كۆم زێدە دبیت، و مرۆڤ ژ هزرڤانەكی دگوهۆڕیت بۆ وەرگرەكێ سادە، بەلكو یا ژ وێ مەترسیدارتر ئەوە كو جڤاك ئامادە دبیت بۆ قەبوولكرنا هەر سیناریۆیەكێ، كو چەند زێدەگاڤی ژی تێدا بیت، بێی دیڤچوون یان پرسیار، ل ڤێرێ پێشبینی ژ هندێ ددەركەڤن كو بتنێ هزر بن، و دبنە ئامرازەكێ كارتێكرنا دەروونی كو دشێت رایەكا گشتی دروست بكەت.
د ناڤ ڤێ راستیێ دا، دشێین بێژین ئەم د جۆرەكێ «شەڕێ هشیاریێ» دا دژین، ئەگەر ب شێوەیەكێ رێكخستی یان ب مەبەست ژی نەبیت، ناڤەرۆكا بپەرۆش پتر بەلاڤ دبیت، و خوارزمیات (Algorithms) وان تشتان بهێز دكەن یێن دبنە ئەگەرێ ترس و شۆكێ، و راگەهاندن ژی مەیلا هندێ هەیە روودانان مەزن بكەت دا كو سەرنجا خەلكی رابكێشیت، ئەنجام ژینگۆكا نموونەییە بۆ بەلاڤبوونا دلتەنگییا ب كۆم، كو تێدا پێشبینی ل سەر ترسێ دژین، و ترس ژی ل سەر پێشبینیان مەزن دبیت.
ئەم نەشێین بێژین هەمی تشت درەون، چونكی ب راستی جیهان د ناڤ كێشە و فشارێن مەزن دا دەرباز دبیت، و گەلەك دەڤەر د قووناغێن هەستیار دا دەرباز دبن، بەلێ كێشە ئەوە ئەڤ فشارە هندەك جاران دهێنە مەزنكرن ب رەنگەكێ وەسا دهێتە وێنەكرن كو وەكی دووماهیكا جیهانێ یان روودانەكێ گەردوونی یێ مەزنە، ل ڤێرێ فەرە ئەم جوداهیێ بكەین د ناڤبەرا شرۆڤەكرنا ل سەر بنیاتێ پێزانینان، و د ناڤبەرا سیناریۆیێن ل سەر بنیاتێ ترسێ یان حەزا بپەرۆشكرنێ.
ب كورتی ئەم ل بەرانبەر گوهۆڕینەكا كوور د هشیاریا مرۆڤی دانە، دەمێ باوەری ب راگەهاندنێ دهەرەست، و شرۆڤەكرن باوەرپێكرنا خۆ ژ دەست ددەت، «غەیب» دهێتە پێش دا كو ڤێ ڤالاتیێ پڕ بكەت، ل ڤێرێ كێشە نە ڕوودانێ دایە، بەلكو د وان مێشكان دایە یێن ل دەورێ وێ دروست دبن، چونكی ئەو جڤاكێ باوەریا خۆ ب ئەقڵی ژ دەست بدەت، و ل شوینا شرۆڤەكرنێ «باوەركرنا كوێرە» دانیت، دێ پتر كەڤیتە بن كارتێكرنێ، و ب ساناهیتر دهێتە برێڤەبرن، و كێمتر دشێت ل راستیێ بگەهیت وەكی خۆ.
