زانستێ گوهۆرینێ
سكڤان دێرهشى
ههتا تو ڤێ گۆتارێ دخوینى رهنگه گهلهك تشت ل دهوروبهرێن مرۆڤى بهێنه گوهۆرین، (زانست، سیاسهت، تهكنهلوجیا، پلان، سیستهم، پهیوهندى، كێشه…هتد)، مرۆڤن ڤان گوهۆرینان چێدكهن، چ ئهنجام یێن چ تشتا ناهێنه گوهۆرین ههكه مرۆڤ نههێته گوهۆرین. لهوما دڤێت ئهم هزر ورێك وكریارێن خوه بگوهۆرین، دا تشتێن دى ژى بهێنه گوهۆرین.
لێ مرۆڤ كهنگى و چاوا دێ شێت هندهك گوهۆرینان د ژیانا خوهدا یان د كارێ خوهدا ئهنجامدهت؟ مرۆڤ ژ كیڤه دهسپێبكهت؟ قووناغێن پرۆسێسا گوهۆرینێ چنه؟ ئاریشا مرۆڤى ل گهل ههر قووناغهكێ چیه؟ چاوا تاك دێ شێت دهستا ژ هندهك هزر و رهفتار و كریاران بهردهت كو رهنگه ب سالان یێ ل سهرچووى؟ پێدڤیه مرۆڤ چ بگوهۆریت؟ (هزر و قهناعهتێن رێگر، عهدهتێن خراب، شیان و مههارات، ئارمانجێن نوو، پهیوهندى د گهل یێن دى، رێكێن كاركرنێ، ژینگهها مرۆڤى…هتد)، ب دیتنا من ههكه گوهۆرین ببیته زانست دێ بهرسڤهكا باش بینیت بۆ ڤان پرسیاران.
زانایێ دهروونى دكتۆر جۆن سى نۆركرۆس د پرتووكا خوه دا (زانستێ گوهۆرینێchange logy) ڤهكۆلینێ ل سهر ئارمانج و بریارێن مرۆڤى دكهت یێن دبنه سهدهم بۆ گوهۆرینێ، ب بۆچوونا ڤى زاناى كو پشتبهستنێ ل سهر هندهك ڤهكۆلینێن زانستى دكهت پرۆسێسا گوهۆرینێ دكهته پێنج قووناغ، گۆرهى ئهو قووناغا مرۆڤ تێدا، دێ زانیت ههتا چ راده دێ یێ سهركهفتى بیت دگوهۆرینێ دا؟ ههروهسا دێ زانیت كا مرۆڤ چهند یێ نێزیكه ژ ئارمانجا خوه؟
قووناغا ئێكێ یا گوهۆرینێ دبێژنێ ئامادهباشى (التاهب) د ئارمانج و بریاران دا، د ڤێ قووناغێدا مرۆڤ ههست پێ دكهت كو ڤالاتیهك یا ههى، كوهۆرینهك یا پێدڤیه، لێ هێشتا مرۆڤى بریارا دووماهیێ نهدایه چ پێنگاڤان پاڤێت بۆ چارهسهركرنێ، رهنگه سهدهم ئهو بیت هشیارى (وعی) و زانینا مرۆڤى یا كیم بیت، یان رهنگه ئهو هزر و رهفتار و كریارێن مرۆڤ دكهت زیان نهگههاندبیته چ پێدڤیێن مرۆڤى یێن سهرهكى، ئهوێن ماسلۆى بهحسكرین، یان ژى رهنگه مرۆڤى ئهو شیان و مههارات و ئامراز نهبن بۆ گوهۆرینێ. لهوما مرۆڤ ب گرنگ نزانیت چ پێنگاڤا پاڤێژیت.
ل سالێن ههشتێیا رۆژهكێ چارهسهرێ دهروونى (الفرید بنجامین) ژ جههكێ دهاته مال، د رێكێدا كهسهكێ خوه نێزیكى وى كر و گۆتێ فلان جه دكهڤیته كیڤه؟ بۆ كیژ لاى بچم؟ بنجامینى بهرسڤا وى دا و دهستێ خوه درێژكره جادا دجیته وى جهى، پشتى وى كهسى گۆتیێ من زانى سوپاس، بنجامینى دیت ئهو كهس بۆ لایهكێ دى چوو!! بنجامینى گۆتێ راوهسته تو خهلهت چووى، گۆتێ ئهز دزانم، بهس ئهز نوكه ناچمه وى جهى، وهختهكێ دى دێ چم!! ئانكو قووناغا ئێكێ یا گوهۆرینێ ئهوه مرۆڤ دزانیت دێ كیڤه چیت، بهس هێشتا بریار نهدایه بچیت، هێشتا نهیێ بهرههڤه، رهنگه هێشتا چوون بۆ وى نهببیته (حاجه)، ئاریشا مهزن ئهوه ئهگهر مرۆڤ گهلهك بمینیته د ڤێ قووناغێ دا، وهخت ههر دێ چیت و هێشتا مرۆڤ یێ ل جهێ خوه، (جهێ أ).
قووناغا دووێ دبێژنێ خوهبهرههڤكرن (الاستعداد)، ئانكو مرۆڤ خوه بهرههڤ بكهت بۆ ئهو گوهۆرینا وى دڤێت بكهت (جهێ ب)، پێدڤیه ههر تشتهكێ مرۆڤى پێدڤى پێ ههبیت بۆ وێ گوهۆرینێ بهرههڤ بكهت، ب دیتنا من دو جۆرێن بهرههڤى ههنه، یا ئێكێ بهرههڤیا هزرى و ئهقلى، ئانكو مرۆڤ زانین و معرفه و هشیارى (وعی)ا خوه زێدهكهت، چونكى هشیارى (حاجه)ێ چێدكهت، د قووناغا ئێكێ دا ئهڤ بهرههڤیه پێدڤیه، یا دووێ بهرههڤیا شیانا، مرۆڤ هندهك شیان و (مهارات و موئههلات و خبرات) ل دهڤ خوه زێده بكهت، د قووناغا دووێ دا ئهڤ بهرههڤیه پێدڤیه، دا ببنه پرهك مرۆڤ ژ جهێ (أ) بگههیته جهێ (ب).
ئاریشا مه ل گهل قووناغا دووێ یا گوهۆرینێ ئهوه ئهم خوه بهرههڤ ناكهین بۆ ئهو ئارمانجا مه دڤێت، ئانكو كریارێن مه كارڤهدانن (رد فعل)ن ل سهر هندهك كریارێن دى، یا دورست ئهوه مرۆڤ هزرا هندهك تشتا بكهت و خوه بهرههڤ بكهت بهرى چێببن، ئانكو مه (پلان و بهرنامه و نهخشێ رێكێ)ههبن بۆ ههر گریمانهكێ، ههروهسا ئاریشهكا دى پتریا جاران بهرههڤیێن مه بهرامبهر ئارمانجێن مه نینن. ئارمانجێن مه دمهزنن لێ بهرههڤیێن مه بۆ گههشتنا وێ ئارمانجێ دبچووكن.
قووناغا سیێ كاره (العمل)، دوریانهكا گرنگه د رێكا گوهۆرینێ دا، تنێ كار و كریار مرۆڤى ژ جهێ (ا) دبهنه جهێ (ب)، د ڤێ قووناغێ دا ههمى تشت دڤێت ببنه كریار، ههر رۆژ دڤێت مرۆڤ كارهكێ بكهت، پێنگاڤهكێ پاڤێت، بلا یا بچووك ژى بیت، ئهو تشتێ ل سهر نهخشهى دڤێت بچیته سهر ئهردى د واقعیدا، ئاریشا مه ل گهل ڤێ قووناغێ یا مهزنه، ئهم كار ناكهین بۆ ئهو ئارمانجا مه دڤێت، ئهگهر مه بریارا دا كار بكهین ئهم باش و دورست كار ناكهین، ئهگهر مه كارهكێ باش كر ئهم وى كارى خورت و بهردهوام ناكهین.
وهختێ مرۆڤى بریار دا و پێنگاڤ هاڤێتن بۆ گوهۆرینێ ئاستهنگ و رێگر دێ دهركهڤن، لهوما مرۆڤ پێدڤى قووناغهكا دییه هێز و ئیرادێ بدهته مرۆڤى، دا بشێت وان بهربهستان دهرباز بكهت. لهوما قووناغا چارێ دبێژنێ (المپابره) و پێنجێ بهردهوامى (الاستمراریه)، ئهڤ ههر دو قووناغه پێكڤه دگرێداینه، وهكى سیستهمێ بهرگرێنه بۆ قووناغا كاركرنێ، ئاستهنگ و بهربهست ههر دێ ههبن، لێ یا گرنگ سهرهدهرى و ریئهكشنا مرۆڤیه، بێزار نهبه، ههر یێ رژد به، بهردهوام به، ئاریشا مه ل گهل ڤێ قووناغێ ئهوه دهمێ ئهم كارهكێ دكهین دهسپێكێ ئهم گهلهك دگهرمین، لێ وهختێ بهربهست دهركهفتن دێ سار بین، مه پلان و بهرنامه نینه بۆ بهرهنگاریا ئاستهنگان، لهوما دووماهیێ یان دێ دهستان ژ كار و ئارمانج و گوهۆرینێ بهردهین، یان دێ كارهكێ ساده كهین.
ههكه مه بڤێت واقعێ خوه بگوهۆرین، دڤێت ئهم خوه بگوهۆرین، د قووناغا ئێكێ دا پێدڤیه مرۆڤ زانین و هشیارا خوه زێدهكهت، دقووناغا دووێ دا دڤێت بهرههڤیێن مرۆڤى بهرامبهر ئارمانجێن مرۆڤى بن، د قووناغا سیێ دا كار و كریارێن راست گوهۆرینێن مهزن چێدكهن، دقووناغا چار و پێنجێ دا، ئیراده و بهردهوامى پێویستن.
