زێدهترین خهلكێ ل زاخۆ ژیایین جۆهی بوون
نڤیسهرێن دهڤهرێ خوه ل مێژوویا زاخۆ نهكرن خۆدان چنكو چ داهات بدووڤدا نهبوو، ههروهسا سهعید حهجی سهدیق دازانین ژیانا وی یا نڤیسهریێ تایبهتمهنده ب مێژوو و كهلتۆرێ باژێرێ زاخۆ ڤه گوت: ب دههان جهێن شوونواری ب ئاگههداریا شوونواران و جهێن پهیوهندیدار هاتینه ژناڤبرن.
نڤیسهرێ تایبهتمهند ب كهلتۆر و مێژوویا زاخۆ ڤه سهعید حهجی سهدیق دیدارهكێ دا بوَ رۆژنامهیا ئهڤرۆ دیاركر ههیاما 25 سالایه پهرتووكان ل دۆر كهلتۆر و مێژوویا زاخۆ ڤه بهلاڤ دكهت، ل گۆرهیی گوتنێن وی دهمێ دهست ب كۆمكرنا مێژوویا باژێری كری چ پیزانینێن فهرمی و پهرتووكێن تایبهتمهند و مێژوویی نهبوون گوت: ل پهرتووكخانێن مووسل و بهغدا و ههروهسا ل پهرتووكخانانێن عێراقێ و كوردستانێ ب گشتی و مزگهفتێن ئهوقافێ گهریایینه ههتا مه شیایی پیزانینان ب دهست خوهڤه بینن.
بهرههمێن چاپكری یێن سهعید حهجی سهدیق دیاركر چاپا زاخوَ یا بهری و یا بهێت ب زمانێ عهرهبی بهلاڤكریه، پشتی هینگێ چاپا دووێ هێشتا بهلاڤ نهبوویه كو 450 بهرپهران ب خوهڤه دگریت، ههروهسا پهرتووكا زاخۆ وێنه و مێژوو دو جاران هاتیه چاپكرن، ههر دیسان ژی پهرتووكا زاخوَیا بهرێ و یا بهێت دو چاپ ژێ دهرچووینه، زێدهباری زاخۆ پهرتووكا كهلهپۆر و ئهڤسانه دیسان ژی یههۆدی ل زاخۆ ژی بهلاڤبووینه گوت: نوكه خابیر ژین و ژیانه بهرههڤبوویه ل ڤان نێزیكان دێ هێته چاپكرن.
ل گۆرهیی گوتنێن مێژوونڤیسێ ناڤبری پهرتووكخانهیێن ب سهرههلبووی ئهرشیفێن دهۆلهمهند دناڤدا ههبوون، ژبهر هندێ نڤێسینێن بێ ژێدهر د پهرتووكان دا نههاتینه بكارئینان، ب ئاماژهپێكرن ل هندهك حالهتان دا مه دیتنێن خوه بهلاڤكرینه، لێ ههتا نهۆ نه چ پێشنیاز و دهستخوهشی و نهژی زێدهكرنه چ نهگههشتینه مه گوت: زانا و كهسێن شارهزا ل زاخۆ ب درێژاهیا مێژوویی ههبوون، نهۆ ژی زێده بووینه، لێ چ كهس و جهان خوه ل ڤی بابهتی ناكهنه خۆدان، چنكو زهحمهتیهكا زێده بدووڤدا دبینن، چ بهرامبهر وهرناگرن.
بوَ پاراستنا شوونواران پێشنیاز دكهم كو باژێرڤانی مۆلهتێ ب چێكرنا چ ئاڤاهیان نهدهن، ههتا رهزامهندیا شوونواران ل گهل نهبیت چنكو گهلهك شوونوارێن مه بڤێ رێكێ ژناڤ دچن سهعید سهدیق زێدهتر گوت: زێدهترین مال ل زاخۆ جۆهی ژیاینه، نۆكه ل ئیسرائیلێ دژین، هندهك بنهمال ههنه دبێژن بنیاتێ مه ئهم كوردێن زاخۆینه لێ نفشێ وان جۆهی نه، ئهرمهنی ژی 100 خێزان ل سالا 1915 د ناڤ زاخۆ دا ژیاینه، مهسیحی تا سالا 1917 بیست مال تێدا بوون، دهمهكێ عهرهب ژی چهند مالهك بوون، دووڤدا موسوسمان تێدا ئاكنجیبووینه و ئێزدی ژ دهرڤهی باژێری بوون.
پرۆژهیهكێ ل دۆر ئاكنجیێن خوهجهی ل زاخۆ سهعید سهدیق ل سهر كار دكهت، ل گۆرهیی گوتنێن وی د وێ ڤهكۆلینێ دا مالێن كهڤنێن بنیات زاخوَیی تۆمار دكهت، كو سێ تاخ بدووماهیك ئیناینه گوت: پێشبینیێ دكهم نێزیكی پێنجی بنهمالێن بنیات زاخۆی مه ههنه، چنكۆ ل سالا 1961 پێڤه گهلهك خهلك و ئاڤاهی ل زاخۆ نهمان، لێ هندهك بنهمال ژی ههنه تا حهفت بابكان د ناڤ زاخوَ دا ژیاینه.
سهعید سهدیق دژیێ 72 سالان دایه، ل گۆرهیی گوتنێن وی ژ سالا 1991 وهره ڤهكۆلینان ل سهر جه كلتۆر و مێژوویا زاخۆ دكهت و دبێژیت: مه هند ژێدهرێن كۆمكرین پشتی نهمانا مهژی خهلكێ دهڤهرێ پێدڤی ب چ ژێدهران نابن، دیرۆك شوونوار و كهلتۆرێ باژێرێ خوه ب دهولهمهندی بزانن، نهۆ ژی چوار نامهیێن ماستهرێ ژی ل دۆر مێژوویا زاخۆ بهلگهنامهیێن زانستی و پێدڤی هاریكاریا وان دكهین.
ل دووماهیێ سهبارهت ژناڤبرنا جهێن شوونواری ب دلگرانی ڤه مێژوونڤیسێ ناڤبری ئاشكرا كر شوونوارێن سالێن ههشتیان وهكو قۆبا پاشایی و خهندهكا وی، كۆچێن دناڤبهرا گۆندكی و حسێنیێ دا، گهلهك مهزارگهه ژی ل زاخۆ ژناڤچووینه، ههروهسا حالهتهك ل گهرهكا ئهرمینیا مه ئاشكراكر شوونوارهك یێ رۆمانی كو بهری دو هزار 300 سالان بوو، مه و شوونواران گهلهك ههولدان لێ پاشی هاته خرابكرن بوویه ئاڤاهی، ههر دیسا شوونوارێن میتانیان ژی بهری 1800 سالان بوون هاتیه ژناڤبرن، بهری دوو سالان ل تاخێ جۆهیان كو دبێژنێ ئازادی شوونوارهك دبندا دیتبوو كو ئاڤاهیهك ب كسلێ چێكربوون، پشتی شوونوار ژی هاتنه پێش، دووڤدا شوونوارێن زاخۆ پهیوهندی ب رێڤهیهرێ دهۆكێ و قائیمهقامێ ژی كرن لێ خۆدان نهبوون هاتنه خرابكرن، بهری چهند سالهكان كهڤنترین تاخێ زاخۆ كێستهیه 45 گۆزكێن ئاڤێ لبن ئاڤاهیهكێ دا دیتن ههر ههموو شكاندن یا ژ وان ڤه زێر تێدانه ل دوماهیێ گوت: هیڤیدارین ئاڤاهیهك ههبیت شوونوارێن زاخۆ تێدا بهێنه كۆمكرن، ههر چهنده رێڤهبهریا شوونواران ل زاخۆ خهمێ ژێ دخۆن لێ پشتهڤانیا وان ناهێته كرن.
