پـاراسـتنا ژینگههـێ ئـهركـهكـێ نیشتیمانـی و مـرۆڤـاتـی یه
ئاشتی سالح
ژینگههـ كارتێكرنهكا تمام، راستهوخۆ و بێ ڤهقهتان ل سهر جڤاكێ و تهڤایا ژیانا مرۆڤی ههیه، ژبهر هندێ بارا پتر یا جڤاكا ههردهم گرنگیهكا زێده ب ژینگههێ ددهن و وهكی گهوههرهكا گرنكا ژیانێ بهرێ خوۆ ددهنێ ب ڕاستی ژی، بهحسكرنا ژینگههێ د بنهرت دا بهحسكرنا خۆ دا ژیانێ یه، چونكی ههمی زیندهوهرێن ل سهر رویێ ئهردی ژینگهها تایبهت ب خۆڤه ههنه و پشتبهستنهكا مهزن ب وێ ژینگهها دهوروبهر دكهن. ههروهسا ههر ئاریشهك د ژینگههێ دا ههبیت، بێگومان دێ بیته ئهگهرێ دروستبوونا ئاریشهیێن مهزن د ژیانا زیندهوهران و مرۆڤان خۆ دا ژی، چونكی پهیوهندیهكا موكم و ناڤخۆیی د ناڤبهرا ژینگههێ و ههبوونا تهڤهیا زیندهوهران دا ههیه. ئهڤ ههبوونا ههڤسهنگ ژی بێ پشتهڤانیا سروشتی ناهێته هێلان و ههر دهستتێوهدانهكا نهدروست دێ ڤی سیستهمی تێك دهت.
ئهگهر سهرنجێ بێخینه سهر گۆتنهكا ناڤدار یا زانایێ مهزن ئهنشتاینی، ئهو دبێژیت: (ژینگههـ ههمی تشتهكه ژبلی من). ئانكو مرۆڤ ب خۆ ئهگهرهكێ سهرهكی و بنگههینه د پرۆسا پیسبوونا ژینگههێدا، و دهركهفتنا جۆرێن جوداهێن پیسبوونێ ب تهڤایا رهنگێن خۆڤه بۆ سهر دهستێ مرۆڤی. ئهڤ پیسبوونه ژی پتر ژ ئهگهرێ زێدهبوونا لهزگینیا پیشهسازیێ، پێشكهفتنێن بهردهوام یێن سهردهم، كارگههـ، ترومبێل و تهكنۆلۆژیایێ پهیدا بوویه، بێ ئهوێ مرۆڤ هزر د پاشهرۆژا سروشتی یا دهوروبهرا خۆ بكهت. دهمێ پیشهسازی ب رێژهیهكا مهزن گهشه دكهت، ئاریشهیێن ژ ژینگهان بۆ دهركهفتی ژی زێدهتر دبن و گازیێن زیانبهخش و پاشماوهیێن مهترسیدار دبنه ههڕهشه بۆ سهر ههوایێ پاقژ و ئاڤا ڤهخوارنێ.
د سهردهمێ نوكهدا، ئاریشهیێن ژینگههی بووینه ئێك ژ مهترسیدارترین ئاریشێن كو مرۆڤایهتی ب گشتی ب دهستڤه دنالینیت. گهرمبوونا جیهانی، گوهۆڕینێن ڤرۆكهیی یێن سهیر، ژناڤچوونا دارستانێن سروشتی، كێمبوونا ژێدهرێن ئاڤێ، و بڵاڤبوونا گازێن ژههراوی تهڤ ڕهوشهكه مهترسیدار دروست دكهن. ئهڤه ژی پێدڤی ب هۆشیاریهكا تهڤگهری و بهێز ههیه داكو بشێت سنوورهك بۆ ڤێ مهترسیا ل سهر سروشتی بدهت. ژبهركو گلۆپهكێن سۆر ههمبیری مه پهیدا بووینه و ژینگهها پهناگهها مرۆڤی لێ یا ڕۆژ بۆ ڕۆژێ تێكدچێت، هشكاتی زێده دبیت و زهڤییێن چاندنێ بهر ب نهمانێ دچن. ههروهسا ئهڤ ئاریشه نه تنێ كاریگهرییهك ل سهر ئالییهكێ تنێ ههیه، بهلكو تهڤایا كایهیێن ژیانێ، ساخلهمییا گشتی و ئابووریا وهلاتان ب خۆ ژی دخهته د بن مهترسییهكا جدی ڤه.
ژ بهر ڤێ چهندێ، هشیاركرنا تاكێن جڤاكی و پهروهردهكرنا زارۆكان ل سهر ڤین و حهزا پاراستنا ژینگههێ بوویه ئهركهكێ لهزگین. پێدڤیه دهزگههێن ڕاگههاندنێ، قوتابخانه و ڕێكخراوێن جڤاكا مهدهنی دهست به ڤهكۆلین و هوشیاركرنا بهرفرههـ بكهن، داكو خهلك بزانن كو ههر دارهكا مه دهێته ژناڤبرن یان ههر پارچهكا پلاستیكی یا ل ناڤ سروشتی دهێته ڕهشاندن، زیانهكا راستهوخۆ ب خوه مرۆڤی دگههینێت.
لهوما ئهڤرۆ پتر ژ ههر دهمهكی دی، پاراستنا ژینگههێ نه تنێ بابهتهكێ لاوهكی یه، بهلكو ئهركهكێ پیرۆزێ نیشیمانی و مرۆڤاتی یه ل سهر ملێن ههر تاكهكی د جڤاكێ دا. حوكمهت، رێكخراو و تاك پێدڤی ب هاریكاریهكا بهردهوام ههنه داكو پڕۆژێن كهسكاتیكرنێ، كێمكرنا كاربۆنی و پاقژكرنا ژینگههێ پهیدا بكهن. پێدڤیه ههموو لایهك ب چاڤهكێ بهرپرسیار سهرهدهریێ دگهل ژینگهها خۆ بكهن، چونكی پاراستنا ژینگههێ د ههمان دهمدا پاراستنا خۆدا مرۆڤی و پاشهرۆژا نهوهیێن مه یێن بێت یه. چارهنڤیسێ ژیانێ ب گشتی گرێدایی ڕادهی هوشیاریا مه و بڕیارێن مه یێن دروستن د ڤی واری دا و ههتا ئهم دهست ب كارنهبین و ڕهفتارێن خۆ یێن ڕۆژانه گوهۆڕین، ئاریشه دێ مهزنتر لێهێن و دێ ڕۆژهك هێت كو چارهسهركرنا وان ژ شیانێن مه مهزنتر و زهحمهتتر لێهێت و ئهو دهمێ پهشیمانی چ مفا بۆ مه نینه.
