پڕۆژەیێن بلند.. و گیانێن دكـەڤنە بن ئـەردی
ئیخلاس حەسەن محەمەد
كەرتی ئاڤادانكرن و وەبەرهێنانێ ل هەرێما كوردستانا ئیراقێ د چەند سالێن بۆری دا؛ گەشەكرنەكا بەرهەڤ و بلەز ل خۆ گرتییە. دگەل وێ بەرفرەهبوونا ئابووری، پێدڤییەكا توند و لەز پەیدابوویە بۆ هەلسەنگاندنا نیشادەرێن سلامەتیا پیشەیی و پاراستنا هێزا كاركەر، چونكی ئامارێن هاتینە تۆماركرن بۆ سالا 2025ێ و چار هەیڤێن دەستپێكێ ژ سالا 2026ێ ئاماژێ ب بلندبوونەكا مەترسیدار د رێژا مرن و برینداربوونا ل سەر كاری دا ددەن، كو ئەڤ چەندە ژ ئەگەرێ نەبوونا پێرابوونێن خۆپاراستنێ و پێگری نەكرنا ب یاسایێ هاتییە پێش.
ل دویف داتایێن سەندیكا و رێكخراوێن مافێن مرۆڤان، هەرێمێ 57 حالەتێن مرنێ یێن پشتڕاستكری د ناڤبەرا كاركەران دا ل سالا 2025 تۆماركرینە، د دەمەكێ دا كو چار هەیڤێن دەستپێكێ ژ سالا 2026 مرنا 24 كاركەرێن دی ب خۆڤە دیتییە. دگەل وێ چەندێ ژی، خەملاندنێن مەیدانی دیار دكەن كو نێزیكی 600 تا 800 برینداربوونێن دژوار ل سەر كاری د هەمان دەم دا چێبووینە، كو رێژەكا مەزن ژ وان ب كەمئەندامبوونا هەمیشەیی یا قوربانیان ب دوماهی هاتییە.
ڕوودانێن كاری بەرانبەر ئالۆزیێن ساخلەمیێ یێن فەرمی:
دەمێ ئەڤ ژمارە د چارچووڤەكێ هەڤبەركرنێ دا دهێنە دانان ل گەل نیشادەرێن وەزارەتا ساخلەمیێ یا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بۆ سالا 2025، جوداهیا مەزن د ناڤبەرا نەخۆشیێن سروشتی یێن كوژەك و ڕوودانێن كاری یێن كو مرۆڤ دشێت خۆ ژێ بپارێزیت دیار دبیت:
1- هەڤبەركرن ل گەل ڤایرۆسێ نەمانا بەرگرییا لەشیئایدز HIV وەزارەتا ساخلەمیێ یا هەرێمێ ڕاگەهاند كو د سالا 2025ێ دا تنێ 87 حالەتێن نوو یێن تووشبوونێ ب ڤایرۆسی تۆماركرینە (كو 64 حالەت ژ وان یێن بیانیان بوون). ئەڤ هەڤبەركرنا ژمارەیی دیار دكەت كو ژینگەها كاركەران یا نەپاراستی هۆسا لێ هاتییە كو گیانێ وەلاتیێن ل ناڤ هەرێمێ دمرن ب رێژەیەكا زێدەتر ژ دوو جاران بەرامبەر قوربانیێن ئێك ژ مەترسیدارترین ڤایرۆسێن پەتا یێن كو د بن پرۆگرامێن بەرهەنگاربوونا نێودەوڵەتی دانە.
2- هەڤبەركرن دگەل نەخۆشیا شێرپەنجێ (گرێیێن بێدەرمان): هەرێمێ 10,481 حالەتێن نوو یێن شێرپەنجێ د سالا 2025ێ دا تۆماركرینە. د دەمەكێ دا كو شێرپەنجە دۆزەكا بایۆلۆژی و ساخلەمی یا گشتییە و حوكمەت پشتەڤانییا وێ دكەت ب رێیا سندۆقێن چارەسەریێ یێن تایبەتمەند و بێبەرامبەر و ب بودجەیێن مەزن، بەلێ مرنا ژ ئەگەرێ كاری ب تنێ ل سەر تەخا گەنجان و هێزا بەرهەمهێنەرە (ژ تەمەنێ 18 تا 50 سالی). ئەڤ چەندە وێ رامانێ ددەت كو ڕوودانێن كاری هێزا مرۆڤی یا كو ئابوورێ نیشتیمانی برێڤەدبەت ب شێوەیەكێ راستەوخۆ و ژنشكەكێ ڤە ژ ناڤ دبەت.
بەرپرسیاریا قانوونی:
دژبەریا سەرەكی (المفارقە) ل ڤێرێ ئەوە كو برینداربوون و نەخۆشیێن سروشتی د بن پرۆگرامێن چاڤدێرییا تەندروستی و سازیێن تەمام دانە، د دەمەكێ دا كو قوربانیێن ڕوودانێن كاری ب بێ سیهوانەیا قانوونی یان دارایی یا پێدڤی دهێنە هێلان. داتایان دیاركریە كو زێدەتر ژ %70 ژ ئەو كاركەرێن گیانێ خۆ ژ دەستداین یان بریندار بووین، كاركەرێن رۆژانە نە (كارێ ب كرێیا رۆژانە) كو چو گرێبەستێن كاری یێن فەرمی نینن، ئەڤ چەندە ژی رێخۆشكەرە بۆ كۆمپانیان كو خۆ ژ بەرپرسیاریا یاسایی بدزنە لایەكێ و قەرەبووكرنێ و مەزێختێن چارەسەریێ نەدەن. ئەڤ پێزانینێن ژمارەیی، لایەنێن جێبەجێكار و چاڤدێر دكەنە بن بەرپرسیاریا ڕاستەوخۆ بۆ سەپاندنا پێگریێ ب ماددەیێن یاسایا كار و دەستەبەریا جڤاكی.
ڕاسپاردە و هیڤیێن مەزن:
ل سەر بنەمایێ نیشادەرێن ئاماری یێن هاتینە دیاركرن، ئەڤ مالپەرە داخۆازیێ ژ هەمی لایەنێن پەیوەندیدار ب دۆسیا مافێن كاركەران دكەت كو پێنگاڤێن دەستبەجێ و توند بگرنە بەر، ژ وان ژی:
• چالاككرنا لیژنەیێن پشكنینێ: زێدەكرنا گەڕیانێن چاڤدێریێ یێن سەندیكاكرێكاران بۆ سەر جهێن ئاڤادانكرنێ داكو پشتڕاست ببن ژ دابینكرنا كەرەستەیێن سلامەتیێ یێن سەرەكی (وەكی قایشێن سلامەتیێ، كلاڤێن پاراستنێ «خۆزە»، و بەربەستێن پاراستنێ).
• نەچاریبوونا گرێبەستێن كاری: قەدەغەكرنا كارپێكرنا هەر ككرێكارەكێ رۆژانە بەری دۆكۆمێنتكرنا گرێبەستەكا یاسایی یا كو مافێ وی د چاڤدێرییا پزیشكی یا تەمام و قەرەبووكرنێ دا ل دەمێ برینداربوونێ بپارێزیت.
• لێپێچینا دادوەری: چالاككرنا لایەنێ سزایی (الجنائی) دەرهەقێ ودیێن كاران و كۆمپانیێن وەبەرهێنانێ یێن كو پشتگۆه هاڤێشتنا وان بۆ پیڤەرێن ساخلەمیێ و سلامەتیا پیشەیی دهێتە سەلماندن.
پاراستنا گیانێ كەركەران و پاراستنا سلامەتیا وان یا جەستەیی تنێ پێگرییەكا مافی نینە، بەلكو كۆڵەكەكا سەرەكییە بۆ مسۆگەركرنا بەردەوامیا گەشەپێدانا ئابووری و ئاڤادانكرنێ ل هەرێما كوردستانێ.
