چـاوا جـەنگێ سـایبەری بـەرهنگاریا ئـەولـەهیا سنووردارێ یـا نـەریتی دكـەت؟
عومران میكائیل
د سەد سالێن بووری دا؛ چەمكێ سەروەریێ (Sovereignty) ب رامانا كۆنترۆلكرنا تەمام ل سەر ئاخ و ئەسمان و ئاڤا وەلاتی دهات سنوورێن جوگرافی هێلا بەرگریێ یا ئێكێ بوون، بەلێ د ئەڤرۆ دا شۆرشا دیجیتالی، جیهان گوهۆڕی و جۆرەكێ نوو یێ جەنگی پەیداكریە كو دبێژنێ جەنگا سایبەری (Cyber Warfare) ئەڤ جەنگە هەمی بنەمایێن ئەولەهیا نەریتی ئێخستینە بەر لێپرسینێ
١. تێكچوونا سنوورێن جوگرافی:
د ئاسایشا نەریتی دا دوژمن دبوو فیزیكی، سنووری ببەزینیت دا كو گەفێ ل سەروەریا دەولەتێ بكەت. بەلێ د جەنگا سایبەری دا سنووری چ رامان نینە هێرشبەرەك دشێت ل كیێشوەرەكێ دی بیت و ب ڕێكا شاشەیەكێ هێرشێ بكەتە سەر ژێرخانەیێن هەستیار یێن دەولەتەكێ (وەكی وێستگەهێن كارەبێ بانك یان سیستەمێن سەربازی ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ كو دیوارێن سنووری یێن جوگرافی بێ مفا بن ل هەنبەر ڤایرۆس و هاككرنا ئەلیكترۆنی.
٢. نەیارێن نەدیار و بێ ناسنامە:
ئێك ژ مەزنترین ئالنگاریێن جەنگا سایبەری ئەوە كو ناسنامەیا هێرشبەری یا دیار نینە د شەڕێن كلاسیك دا سۆپایێ دەولەتەكێ یێ دیارە بەلێ د جیهانا دیجیتالی دا هێرش دشێت ژ لایێ گرۆپەكێ هاككەران یان كۆمپانیەكێ یان دەولەتەكێ ڤە بیت؛ بێی كو هیچ بەلگەیەكێ فیزیكی ل پاش خۆ بهێلیت؛ ئەڤێ چەمكێ «بەرگریێ تێكدایە چونكی دەولەت نزانیت تۆلێ ژ كێ ڤەكەت یان بەرەڤانیێ ل كێ بكەت؟
٣. هێرش ل سەر ژێرخانەیێن سڤیل:
ئەولەهیا نەریتی پتر گرنگیێ ددەتە پاراستنا سەربازگەهـ و دەزگەهێن حكومی بەلێ جەنگێ سایبەری بەرێ هێرشێ دگوهۆڕیت بۆ سەر ناڤەندێن ژیانێ؛ هاككرنا سیستەمێ ئاڤێ و كارەبێ و نەخۆشخانە و تۆرێن پەیوەندیان ژیانا رۆژانە یا وەلاتیان رادوەستینیت، ئەڤە جۆرەكێ نوویێ جەنگی یە كو بێی پەقاندنا ئێك گوللە دشێت وەلاتی بەر ب هەلوەشاندنێ ڤە ببەت
٤. شەڕێ زانیاریان و تێكدانا سەقامگیریێ:
سەروەری ب تنێ پاراستنا ئاخێ نینە بەلكو پاراستنا ئیرادەیا گەل و بڕیارێن سیاسی یە د سەردەمێ دیجیتالی دا جەنگێ سایبەری دهێتە بكارئینان بۆ بەلاڤكرنا دەنگۆیێن درەو Fake News و دەستێوەردان د هەلبژارتنان دا دەمێ دەولەتەك نەشێت زانیاریێن وەلاتیێن خۆ بپارێزیت یان رێگریێ ل تێكدانا رایا گشتی بگریت، راستی ل وێرێ سەروەری دكەڤیتە بن گەفەكا جەوهەری یا مەزن.
٥. پێدڤیاتی ب سەروەریا دیجیتالی:
بۆ بەرهنگاریبوونا ڤان گەفان پێدڤیە دەولەت چەمكێ ئەولەهیێ بگوهۆڕن ئەولەهیا سنووردار یا نەریتی ئێدی تێرا پاراستنا مللەتان ناكەت دەولەت پێدڤی ب سەروەریا دیجیتالی هەنە كو پێكدهێت ژ:
ئاڤاكرنا سۆپایەكێ سایبەری یێ ب هێز.
پاراستنا داتایێن وەلاتیان د ناڤخۆیا وەلاتی دا پەیداكرنا تەكنۆلۆژیایا ناڤخۆیی دا كو پشتبەستن ل سەر دەرڤە كێم بیت ل داوییێ؛ جەنگا سایبەری نیشا دا كو سنوورێن ل سەر نەخشەی كێشای؛ نەشێن بەرگریێ ل دەولەتێ بكەن ئەگەر تۆرێن وێ یێن ئەلیكترۆنی د بێهێز بن سەروەری د سەدسالیا ٢١ێ دا ل سەر كیبۆردی و شاشەیان دهێتە پاراستن، نە ب تنێ ب تانك و فرۆكەیان و سنوورێن دەستنیشانكری؛ دەولەتا سەروەر ئەوە یا كو دشێت هەیبەتا خۆ یا دیجیتالی كۆنترۆل بكەت وەك چاوا ئاخا خۆ كۆنترۆل دكەت.
ئەڤە چەند نموونەیێن بەرچاڤ و جیهانینە كو نیشا ددەن چاوا جەنگا سایبەری دشێت سەروەریا دەولەتان بهەژینیت و زیانێن مەزن بگەهینیتە ئەولەهیا وان.
١- هێرشا سەر ئەستۆنیا – ٢٠٠٧
ئەڤە ئێكەمین هێرشا سایبەری بوو كو وەلاتەك ب تەمامی ئێخستە سەر چۆكان پشتی كێشەیەكا سیاسی ل گەل ڕۆسیا ئەستۆنیا كەفتە بەر هێرشەكا بەرفرەه بۆ ماوەیەكێ درێژ هەمی سایتێن حكومی بانك و دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ژ كار كەفتن.
* خالێ گرنگ: خەلكی نە دشیا پارەی ژ بانكان دەربێخیت یان نووچەیان گولێ ببن ئەڤێ رویدانێ وەك جەنگێ جیهانی یێ سایبەری یێ ئێكێ ناڤ لێ هاتەدان.
٢- ڤایرۆسێ ستەكسنێت – ٢٠١٠
ئەڤە ب ئێكەمین چەكێ سایبەری یێ ڕاستەقینە دهێتە نیاسین.
هێرشەكا ئەلیكترۆنی كرە سەر بەرنامەیێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ ڤایرۆسەكە شییا بچیتە د ناڤ سیستەمێن كۆنترۆلكرنا وێستگەها نەتەنزا دا و ئامیرێن سانتریفۆژ تێكبدەت.
* خالێن گرنگ: بێی كو هیچ فرۆكەیەك یان سۆپایەك سنوورێ ئیرانێ ببەزینیت هێرشێ زیانەكا مەزن گەهاندە پڕۆژەیەكێ سەربازی و ئەتۆمی یێ هەستیار ئەڤە نموونەیا هەرە دیارە بۆ شكاندنا سەروەریێ ب ڕێكا كۆدان.
