کـەنگی دەولـەت یا ئێمنە؟
لوقمان ئاسهی
2 – 2
پرسیارەکا دی: ئەڤا مە ل سەری گۆتی (پشكا ئێكێ)، چەند بۆ ژیوارێ مە ژی دئێت گۆتن؟ بەرسڤ: ئەز دبێژم هەرگیز ئەم ژ ئەوا هاتییە بەحسکرن ڤەدەر نینن، نموونە، هەردەما کو بەحسێ ئێمناهییێ ل دەف مە هات کرن، ئێکسەر هزر دچتە سەر هندێ کو هەر هەڤوەلاتییەک دشێت، ب ئازادی و بێ تڕس، ژ هەر جهەکی بڤێت بچتە ئێکێ دیتر، و ل هەر جهەکێ ڤیا دشێت کار بکت، هەروەسا فۆکس دکەڤتە سەر کێمبوونا دزی و گەلەک ڕەنگێن توندوتیژییێ ژی، بەس، جارێ ما د كۆکا خوە دە ئێمناهییا جڤاکی چاوانە؟ ئەم بۆ ئەوی فەرمانبەری چ بێژن یێ کو هەر هەیڤ ل هیڤییا مووچەیێ خوە دمینت؟ و بۆ ئەوی لاوی یێ کو زانکۆ بدووماهی ئینای و جهەک نەبت لێ کار بکت؟ بۆ ئەوێ خێزانێ یا کو ژ خەرجییاتێن چارەسەریا نەساخییان دتڕست تایبەت گەر نەساخی نەساخییەکا دژوار بت؟ و بۆ ئەوی کەسی چ بێژن یێ د ئەوێ هزرێ دە کا داهاتێ وی دێ تێرا پێدڤییێن مەها بێت کت یان نە؟ و هێژ تشتێن دی ژی، ئەها ل ڤێرێ شێوەیێ پرسیارێ دئێتە گوهۆڕین، واتە ئێدی ئەم نابێژن ئەرێ ئەم ئێمنن یان نە، پرسیار گەرەک ب ئەڤی ڕەنگی بێت کرن: ئەم ژ چ ئالی ڤە ئێمنن و ژ چ ئالی ڤە نە؟ دبت ئینسانەک بێژت (الحمدلله) ئەز ئێمنم کو کەسێ چو جاران بەرێ چو تفەنگان نە دایە من، لێ کەسەکێ هەژار و بێ داهات بت. دبت ئێک بێژت دزی نینە و کەس دزییان ژ مە ناکت، لێ کارەک ب دەست نەکەڤت، دبت ل جادەیێ و بازاڕی یێ ئێمن بت، لێ ل نەخوەشخانێ نە، دبت ئەڤرۆ د سەروبەرەکێ ئێمن دە بت بەس هزرا وی یا د سەروبەرێ سوبەهی دە کا دێ ب چ ڕەنگ بت. ئەها ل ڤێرێ ناکۆکی و هەڤدژییەکا هەرە مەزن دیار دبت، چاوا؟ دویر نینە کو کەسەک ل جهەکێ ڕەحەت و ئارام بژیت، لێ د ناخێ خوە دە تژی نیگەرانی و تڕس بت. دەولەتێن پێشکەتی ئێمناهییا خوە ب ئەوێ چەندێ نا پیڤن کا ژمارەیا تاوانان ل دەف وان چەندە، لێ ب ئەوێ ئێکێ دپیڤن کا پاشەڕۆژا وەلاتییێ وان دیارە یان دیار نینە. ڕاستە ئێمناهی ژ پۆلیسی دەست پێ دکت لێ ل دەف وی ب دووماهی نائێت. ئێمناهی د نەخوەشخانێ ڕە دبوورت، د قوتابخانێ ڕە و زانکۆیێ و دەلیڤێن کاری و قانوونێ و ئابۆری و بیمەیا ساخلەمیێ تا ب خوە تو دگەهییە ئەوێ باوەرییا د ناڤبەرا هەڤوەلاتی و سازییێن دەولەتێ دە هەی، هەلبەت باوەری ڕەنگەکە ژ ڕەنگێن ئێمناهییێ، چاوا؟ بەرسڤ: چونکو ل ئەوی دەمێ هەڤوەلاتی هەست دکت کو قانوون دێ وی پارێزت، وەکی هەست دکت کو مۆچەیێ وی دێ ل دەمێ خوە گەهت، وەکی ئەو باوەری هەبت کو نەخوەشییا وی خێزانا وی دەیندار ناکت، وەکی ئەو باوەری هەبت کو قوتابخانە و زانکۆ دێ هندەک دەلیڤەیێن باش بۆ زاڕۆیێن وی پەیدا کن، وەکی ئەو باوەری هەبت کو دەولەت وەسا تەماشەی وی ناکت کو تنێ ئەو ژمارەیەکە د تۆمارێن دەولەتێ دە لێ بەلکو ئینسانەکە مافێن خوە یێن هەین و نهو و پاشەڕۆژا وی ژی پاراستینە هینگێ دێ هەست ب ئێمناهییێ کت و ئێمناهییا ڕاست و دورست دێ ل دەف وی ئینسانی دەست پێ دکت، لەوڕا، دبت ئەو پرسیارا فەلسەفییا کو گەرەک ل ئەڤی وەلاتی ئەم هەمی ژ خوە بکن ئەڤە بت: ئەرێ مە جڤاکەک دڤێت کو تنێ ژ ئالییێ مەتڕسیان ڤە یێ ئێمن بت، یان جڤاکەک بت تنێ ژ تڕسێ پاراستی بت؟ چونکی جوداهییەک گەلەک مەزن د ناڤبەرا هەردویان دا هەیە، یا ئێکێ، کو مەسەلەیا مەتڕسیانە، جەستەیێ ئینسانی دپارێزت لێ یا دویێ گرێدای تڕسێ یە ژ هەر تشتی، ژیان و پاشەڕۆژ و ڕۆمەتا وی دپارێزیت و ل دووماهییێ دبت دەولەتا ئێمن ئەو نە بت یا کو دبێژت وەلاتییێن خوە: نە تڕسن زۆری ل وە نائێت کرن و دز و دزیکەر ل ئەڤی وەلاتی نینن، لێ دەولەتا ئێمن ئەوە یا کو دشێت بێژتە وەلاتییێن خوە، ژ سوبەهییا خوە نە تڕسن، چونکی ل ئەڤی وەلاتی مە سازی و سیستەم و قانوون و خزمەتگوزاری و ئەو دەلیڤە یێن هەین کو ڕوی ب ڕوی هەر تڕسەکێ ببن، ئەها ل ڤیرێ واتەیا (ئێمن) ژ ئەوێ چەندێ دەرباز دبت کو تنێ ب مەسەلەیا تڕسێ ڤە گرێدای بت، ئێمناهی دبت تشتەک بت گرێدای هیڤی و متمانێ و پشتڕاستییێ بت، چونکی ل دووماهییێ ئینسان نە پێدڤی جهەکی وەسانە کو تنێ لێ نە ئێنە کوشتن، لێ بەلێ پێدڤی جهەکێ یە کو بشێت ب دورستی لێ بژیت و ژ سوبەهییا خوە نە تڕست.
