کەنگی دەولەت یا ئێمنە؟
لوقمان ئاسهی
1 – 2
پرسیار: دەما کو ئەم دبێژن ئەڤ دەولەتە دەولەتەکا ئێمنە، ئانکو چ؟ هوون بێژن مەبەست پێ ئەو بت کو باژاڕ ئارام و بێدەنگن و دزی کێمن و وەکی وەلاتییەک ژ مال ژی دچتە دەرێ بێ ترس دەردکەڤت و ڕاستەڕێی چو نەخوەشییان نابت، هینگێ ئەم دشێن بێژن: بەلێ ئەم یێن د وەلاتەکێ ئێمن دا؟ بەرسڤ: دبت ئەڤە واتەیا سەرڤەسەرڤە یا پەیڤا (ئێمن) بت، لێ یا دورست ئەوە ئەم بزانن کو قەت ئەو یەک نابتە واتەیا (کاملان) یا ئەوێ پەیڤێ، ژ بەرکو تڕسا مرۆڤی تنێ نە ژ دزی و زۆرداری و تاوانانە، مرۆڤ ژ سوبەهییا خوە دتڕست، مرۆڤ دتڕست نەخوەش بکەڤت و شیان نەبن چارەسەرییێ پەیدا بکت، مرۆڤ دتڕست کارێ خوە ژ دەست بدت وبێ کار بمینت، مرۆڤ دتڕست کو خواندنەکا باش ب دەست زاڕۆیێن مرۆڤی نەکەڤت و کوڕ و کچێن مرۆڤی زانکۆیێ تەمام بکن و هەمی دەری ل بەر بێنە داخستن، مرۆڤ دتڕست کو سوبەهی پیر ببت و چو کەسان ل دۆرێن خوە نەبینت کو وی بپارێزن، و دتڕست کو ب سالان کار بکت و پاشی وەسا بۆ دیار ببت کو هندی کری هەمی دبەر ئاڤێ دە چۆ، هۆسا، ما ئەم دشێن بێژن ئەڤ جڤاكا هەنێ ئێمنە چونکو تێدە مرۆڤ ژ دزییێ ناتڕست لێ ژ نەساخیان دتڕست، ژ زۆرداریێ ناتڕست لێ ژ بێکاریێ دتڕست، بازاڕ و کۆلانێن وی ئێمنن لێ ئەو قوتابخانە لێ نینن کو پاشەڕۆژا زاڕۆیێن وی پشتڕاست بکن؟ پرسیار: پا ئێمناهییا دورست چیە؟ بەرسڤ: ئەز دبێژم ئێمناهییا ڕاستەقینە ژ ئەوێ ئێکێ مەزنترە یا کو ئەم هزر دکن، ئێمناهییا دورست ئەوە دەمێ هەڤوەلاتی هەست بکت کو ژیان و پاشەڕۆژا وی نە ب دەزییەکێ زراڤ ڤە گێردایە، لێ دەولەتەکا هەی بەردەوام یا ل پشتا وی دەما کو نەخوەش دکەڤت، سازییێن خواندنێ و فێرکرنێ یێن هەین کو پاشەڕۆژا زاڕۆیێن وی پشتڕاست دکن، قانوونەکا هەی کو مافێن وی دپارێزت و سستەمەکێ ئابۆریێ یێ هەی کو دەلیڤەیێن کاری بۆ پەیدا دکت، لەوڕا؛ پێدڤییە ئەم سەرژنوی پێناسەیا پەیڤا (ئێمن) بکین. ئێمناهی تنێ ئەو نینە کو ئەڤرۆ چو نەخوەشی و دەردەسەری بۆ تە چێنەبن، ئێمناهی ئەوە کو تە ئەو شیان هەبن تو پێشبینییا پاشەڕۆژا خوە بکی. ئێمناهی ئەو نینە کو ئەڤرۆ تو ب سلامەت بی و چو ب سەرێ تە نەهاتبت، ئێمناهی ئەوە کو تو ئەڤ شەڤە تەنا بنڤی و (تقریبا) بزانی کا سوبەهی ژیانا تە دێ ب چ ڕەنگ بت. ئەها ل ڤێرێ ئەو پەیوەندییا کویر یا د ناڤبەرا ئێمناهی وکەرامەتا ئینسانی دە دیار دبت، چاوا؟ بەرسڤ: ئینسانی نە تنێ دڤێت بخوت و ڤەخوت و بژیت و هەو، لێ گەرەک ژیانەکا ب ڕۆمەت هەبت، ئینسانی نەخوەشخانەیەک دڤێت وەکی نەساخ دبت، قوتابخانەیەک دڤێت وەکی زاڕۆیێن وی مەزن دبن، زانکویەک دڤێت وەکی کوڕ و کچێن وی ل زانینێ دگەڕن، کارەک دڤێت وەکی شیانێن کارکرنێ هەبن، مۆچەیەکێ خانەنشییێ دڤێت وەکی بناڤ سال ڤە دچت، قانوونەک دڤێت وەکی زۆلم لێ دئێتە کرن و وەسا هەست بکت کو دەولەت نە تنێ هندەک سنوور و پاسپۆرتەکە و هندەک سازییێن گرێدایی حوکمەتێ نە و هەو، لێ بەلێ پێدڤییە ئەو هەستە بۆ بێتە دورستکرن کو دەولەت تۆڕەکا ئێمناهیێ یا بەردەوامە ل دەوروبەرێن وی. ل ڤێرێ ئەم دشێن پرسیارەکا هێژ کویرتر بکین: ئەرێ بەس ئەو دەولەتا ڕێ نەدت تاوان ل سەر ئاخا وێ ڕوی بدن ئەو دەولەت دەولەتەکا ئێمنە، یان ژی دەولەتا ئێمن ئەوە یا کو نەهێلت خەلکێ وێ بکەڤنە د تڕسا پاشەڕۆژێ دە؟ پرسیارەکا دی: ئەڤا مە ل سەری گۆتی، چەند بۆ ژیوارێ مە ژی دئێت گۆتن؟ بەرسڤ: ئەز دبێژم هەرگیز ئەم ژ ئەوا هاتییە بەحسکرن ڤەدەر نینن، نموونە، هەردەما کو بەحسێ ئێمناهییێ ل دەف مە هات کرن، ئێکسەر هزر دچتە سەر هندێ کو هەر هاوەلاتییەک دشێت، ب ئازادی و بێ تڕس، ژ هەر جهەکی بڤێت بچتە ئێکێ دیتر و ل هەر جهەکێ ڤیا دشێت کار بکت، هەروەسا فۆکس دکەڤتە سەر کێمبوونا دزی و گەلەک ڕەنگێن توندوتیژییێ ژی، بەس، جارێ ما د كۆکا خوە دە ئێمناهییا جڤاکی چاوانە؟ ئەم بۆ ئەوی فەرمانبەری چ بێژن یێ کو هەر هەیڤ ل هیڤییا مۆچەیێ خوە دمینت؟ و بۆ ئەوی لاوی یێ کو زانکۆ بدووماهی ئینای و جهەک نەبت لێ کار بکت؟ بۆ ئەوێ خێزانێ یا کو ژ خەرجییاتێن چارەسەریا نەساخییان دتڕست تایبەت گەر نەساخی نەساخییەکا دژوار بت؟ و بۆ ئەوی کەسی چ بێژن یێ د ئەوێ هزرێ دە کا داهاتێ وی دێ تێرا پێدڤییێن مەها بێت کت یان نە؟ و هێژ تشتێن دی ژی، ئەها ل ڤێرێ شێوەیێ پرسیارێ دئێتە گوهۆڕین، واتە ئێدی ئەم نابێژن ئەرێ ئەم ئێمنن یان نە، پرسیار گەرەک ب ئەڤی ڕەنگی بێت کرن: ئەم ژ چ ئالی ڤە ئێمنن و ژ چ ئالی ڤە نە؟ دبت ئینسانەک بێژت (الحمدلله) ئەز ئێمنم کو کەسێ چو جاران بەرێ چو تفەنگان نە دایە من، لێ کەسەکێ هەژار و بێ داهات بت. دبت ئێک بێژت دزی نینە و کەس دزیا ژ مە ناکت، لێ کارەک ب دەست نەکەڤت، دبت ل جادەیێ و بازاڕی یێ ئێمن بت، لێ ل نەخوەشخانێ نە، دبت ئەڤرۆ د سەروبەرەکێ ئێمن دە بت بەس هزرا وی یا د سەروبەرێ سوبەهی دە کا دێ ب چ ڕەنگ بت. ئەها ل ڤێرێ ناکۆکی و هەڤدژییەکا هەرە مەزن دیار دبت، چاوا؟ دویر نینە کو کەسەک ل جهەکێ ڕەحەت و ئارام بژیت، لێ د ناخێ خوە دە تژی نیگەرانی و تڕس بت. دەولەتێن پێشکەتی ئێمناهییا خوە ب ئەوێ چەندێ نا پیڤن کا ژمارەیا تاوانان ل دەف وان چەندە، لێ ب ئەوێ یەکێ دپیڤن کا پاشەڕۆژا وەلاتییێ وان دیارە یان دیار نینە. ڕاستە ئێمناهی ژ پۆلیسی دەست پێ دکت لێ ل دەف وی ب دووماهی نائێت. ئێمناهی د نەخوەشخانێ ڕە دبوورت، د قوتابخانێ ڕە و زانکۆیێ و دەلیڤێن کاری و قانوونێ و ئابۆری و بیمەیا ساخلەمیێ هەتا ب خوە تو دگەهییە ئەوێ باوەرییا د ناڤبەرا هەڤوەلاتی و سازییێن دەولەتێ دە هەی، هەلبەت باوەری ڕەنگەکە ژ ڕەنگێن ئێمناهییێ، چاوا؟ بەرسڤ: چونکو ل ئەوی دەمێ هەڤوەلاتی هەست دکت کو قانوون دێ وی پارێزت، وەکی هەست دکت کو مۆچەیێ وی دێ ل دەمێ خوە گەهت، وەکی ئەو باوەری هەبت کو نەخوەشییا وی خێزانا وی دەیندار ناکت، وەکی ئەو باوەری هەبت کو قوتابخانە و زانکۆ دێ هندەک دەلیڤەیێن باش بۆ زاڕۆیێن وی پەیدا کن، وەکی ئەو باوەری هەبت کو دەولەت وەسا تەماشەی وی ناکت کو تنێ ئەو ژمارەیەکە د تۆمارێن دەولەتێ دە لێ بەلکو ئینسانەکە مافێن خوە یێن هەین و نهو و پاشەڕۆژا وی ژی پاراستینە هینگێ دێ هەست ب ئێمناهییێ کت و ئێمناهییا ڕاست و دورست دێ ل دەف وی ئینسانی دەست پێ دکت، لەوڕا، دبت ئەو پرسیارا فەلسەفییا کو گەرەک ل ئەڤی وەلاتی ئەم هەمی ژ خوە بکن ئەڤە بت: ئەرێ مە جڤاکەک دڤێت کو تنێ ژ ئالییێ مەتڕسیان ڤە یێ ئێمن بت، یان جڤاکەک بت تنێ ژ تڕسێ پاراستی بت؟ چونکی جوداهییەک گەلەک مەزن د ناڤبەرا هەردویان دە هەیە، یا ئێکێ، کو مەسەلەیا مەتڕسیانە، جەستەیێ ئینسانی دپارێزت، لێ یا دویێ گرێدای تڕسێ یە ژ هەر تشتی، ژیان و پاشەڕۆژ و ڕۆمەتا وی دپارێزت و ل دووماهییێ دبت دەولەتا ئێمن ئەو نە بت یا کو دبێژت وەلاتییێن خوە: نە تڕسن زۆری ل وە نائێت کرن و دز و دزیکەر ل ئەڤی وەلاتی نینن، لێ دەولەتا ئێمن ئەوە یا کو دشێت بێژتە وەلاتییێن خوە، ژ سوبەهییا خوە نە تڕسن، چونکی ل ئەڤی وەلاتی مە سازی و سیستەم و قانوون و خزمەتگوزاری و ئەو دەلیڤە یێن هەین کو ڕوی ب ڕوی هەر تڕسەکێ ببن، ئەها ل ڤیرێ واتەیا (ئێمن) ژ ئەوێ چەندێ دەرباز دبت کو تنێ ب مەسەلەیا تڕسێ ڤە گرێدای بت، ئێمناهی دبت تشتەک بت گرێدای هیڤی و متمانێ و پشتڕاستییێ بت، چونکی ل دووماهییێ ئینسان نە پێدڤی جهەکی وەسانە کو تنێ لێ نە ئێنە کوشتن، لێ بەلێ پێدڤی جهەکێ یە کو بشێت ب دورستی لێ بژیت و ژ سوبەهییا خوە نە تڕست…
rojnameyaevro.com
مالپه‌رێ فه‌رمى یێ رۆژناما ئه‌ڤرۆ یه .
