کیسێن هێلکەدانێ؛ نیشان، مەترسی و ڕێکێن چارەسەریێ
هێلکەدانێ و تەکەیوسا هێلکەدانێ ئێک ژ وان بابەتێن ساخلەمیێ . یێن گەلە سەرەکی یە کو ل دەڤەرا مە جوداهییا د ناڤبەرا وان دا ب دروستی ناهێتە کرن و گەلەک جار زانیاریێن خەلەت د ناڤ خەلکی دا بەلاڤ دبن.
دکتۆره بنـاف نجیب سلێڤانەیی تایبەتمەندا نەخۆشیێن ژنان و زارۆکبوونێ، ڕووهن دکەت کو کیسێن هێلکەدانێ د ڕاستی دا زێدەڕێژیێن شلەمەنیێ نە کو ل سەر ڕوویێ هێلکەدانێ یان د ناڤ دا دروست دبن. پشکا هەرە مەزن ژ ڤان کیسان ب کیسێن وەزیفی یان فسیۆلۆجی دهێنە ناڤکرن. ئەڤ جۆرە ب شێوەیەکێ سروشتی د قۆناغا پیتاندنێ دا ژ عەمرێ پێگەهشتنێ تا دهێتە دەوروبەرا چل و پێنج بۆ پێنجی ساڵیێ پەیدا دبن. پرۆسەیا دروستبوونا وان پەیوەندی ب دروستبوونا هێکێ ڤە هەیە، دەمێ هێک مەزن دبیت و د وەرزێ خۆ دا ناهێتە خوارێ، یان پشتی دەرکەفتنا وێ شلەمەنی د ناڤ دا کۆم دبیت دبنە کیس. ئەڤ جۆرە مەترسیەکا مەزن دروست ناکەن و پشتی چەند هەیڤان ب شێوەیەکێ سرۆشتی و ب بێی دەرمان نامینن. لێ هەکە ئەڤ کیسە د عەمرەکێ گەلەک بچووک دا بەری دەهـ ساڵیێ یان پشتی عەمرێ بڕینا عادەیا هەیڤانە پشتی پێنجی ساڵیێ پەیدا ببن، پێدڤیە ب شێوەیەکێ نە سروشتی بهێنە وەرگرتن و پشکنینێن جددی یێن زانستی بۆ بهێنە کرن.
دکتۆره بنـاف تەکیدێ ل سەر جوداهیا ناڤبەرا کیسێن هێلکەدانێ و تەکەیوسێ دکەت و دیار دکەت کو گەلەک جار ژن جوداهیێ د ناڤبەرا ڤان دو حالەتان دا ناکەن. تەکەیوسا هێلکەدانێ نە کیسەکێ سەربەخۆ و مەزنە، بەلکو ئاریشەکا هۆرمۆنی و مێتابۆلی یە کو تێدا چەندین کیسکێن گەلەک بچووک ل سەر شێوەیێ تسبیحێ ل دەوروبەرێ هێلکەدانێ کۆم دبن. ئەڤ ئاریشەیە دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا عادەیا هەیڤانە و دروستبوونا موویێن نەپێدڤی ل سەر چاڤ و جەستەی و تێکچوونا هۆرمۆنان. ل هەمبەر ڤێ یەکێ، کیسێ هێلکەدانێ پێکهاتەیەکی دیار و مەزنترە کو ل سەر ئێک لایا هێلکەدانێ دروست دبیت. چارەسەریا سەرەکی بۆ ڤان جۆرێن جودا دگوهۆڕێت. هەروەسا د کۆمەکا جۆرێن دی دا کو ب کیسێن خوینێ یان بطانة الرحم المهاجرة دهێنە زانین، کیس دشێت ل جهێن جودا یێن حەوزێ دروست ببیت و ئاریشەیان بۆ شانەیێن دەوروبەر پەیدا بکەت.
سەبارەت نیشانان،دکتورە بناڤ نجیب دیاردکەت، پتریا جاران کیسێن هێلکەدانێ ب بێدەنگی گەشە دکەن، لێ دیارترین نیشانێن وان پێک دهێن ژ تێکچوون و درەنگکەفتن یان بڕینا عادەیا هەیڤانە، دگەل ئێشانا بەردەوام یان ناڤبەربڕ ل حەوزێ و بنێ زکی. دکتۆره بنـاف هۆشداریەکا توند ددەت کو هەکە ژن تووشی ئێشانەکا زکی یا ڤەبڕ و گەلەک دژوار بوو، ب تایبەت هەکە دگەل دا تێكچوونا دلی و دلڕابوون یان گێژبوونا سەری هەبیت، پێدڤیە ب لەز سەرەدانا نەخۆشخانێ بکەت ژ بەرکو ئەڤە ڕەنگە نیشانا زڤڕینا کیسی یان هێلکەدانێ بیت کو ڕێکا خوینێ بۆ هێلکەدانێ دگریت و مەترسیێ ل سەر ژیان و شانەیێن وێ دروست دکەت.
دەستنیشانکرنا ڤان کیسان ل دەستپێکێ ب ڕێکا سۆنەرێ دهێتە کرن و د حالەتێن ئاڵۆزتر دا پشکنینا ڕەنین دهێتە بکارئینان. ڕێکا چارەسەریێ گرێدایە ل سەر قەبارە و نیشانان؛ کیسێن بچووک کێمتر ژ پێنج سانتی مەتران ب چاڤدێری و سۆنەرا بەردەوام یان حەبکێن مانعی دهێنە کۆنترۆلکرن، لێ هەکە قەبارێ کیسی گەهشتە هەشت تا دەهـ سانتی مەتران یان مەزنتر یان نیشانێن گومانلێکری هەبن ڕێکارێن نشتەرگەریێ دهێنە دێ هێنە ب کارئینان.
ل سەر پرسیارا کارتێکرنا وان ل سەر دوگیانیێ، د.بناڤێ دیارکر هندەک جۆرێن کیسان وەک کیسێن خوینێ دشێن ببنە ئەگەرێ گرتنا بۆڕیێن فالۆپ و چەسپینێ کو ئەڤە ژی ڕێگڕیێ ل دوگیانبوونێ دکەت و دبیتە ئەگەرێ نەزۆکیێ. ل لایەکێ دی د سێ هەیڤێن دەستپێکێ یێن دوگیانیێ دا بەشەک ژ کیسێن فسیۆلۆجی ب شێوەیەکێ سروشتی بۆ پشتەڤانیکرنا دوگیانیێ دروست دبن و پشتی چوار هەیڤان بخۆ نامینن.
ل دووماهیێ دکتۆره بنـاف نجیب سلێڤانەیی جەختێ ل سەر وێ یەکێ دکەت کو ژبەر کو کیسێن هێلکەدانێ د قۆناغێن دەستپێکێ دا بێ نیشانن، گەلەک یا گرنگە هەر ژنەک هەر سێ تا شەش هەیڤان جارەکێ پشکنینا دەوری ب ڕێکا سۆنەرێ بۆ لەشێ خۆ بکەت دا کو د دەمەکێ پێشوەخت دا هەر ئاریشەیەک بهێتە دەستنیشانکرن و چارەسەرکرن.
