گـوهـۆڕینێن سـەقای و گەرمبوونـا جیهانـێ و كاریگەریا وێ ل سـەر ئیراقـێ‌ و هەرێما كـوردستانـێ

سالار سەلیم دۆسكی

گوهۆڕینێن سەقای د نوكەدا بوویە ئاریشەكا مەترسیدار ل سەر مرۆڤی و ژیانا ل سەر ئەردی. هۆكارێ سەرەكی یێ ڤێ ئاریشەیێ مرۆڤ و چالاكیێن وینە، دیاردەیا گوهۆڕینێن سەقای و گەرمبوونا جیهانێ د نوكەدا بوویە ئاریشەكا هەنوكەیی یا كو دبێژنێ «قەیرانا ئاڤ و هەوای»، ئەڤێ چەندێ ژی وەكریە كاریگەریا نەرێنی ل سەر وەلاتان و حوكمەتان و سێكتەرێ ئابووری بكەت، لەورا د نوكەدا بوویە پرسەكا هەستیار ل دەڤ وەلاتان وەكریە ببیتە بابەتەكێ سەرەكی د دەنگوباسێن ڕاگەهاندنێ و چالاكیێن هونەری و ڕۆژنامە و گۆڤار و كوربەند و سمیناران ل سەرانسەری جیهانێ، ئەڤرۆ زانا د كوكن كو گۆیا ئەردی ڕوویبروی گەرمبوونەكا نوی و بلەز دبیت دبێژنێ «گەرمبوونا جیهانێ» Global Warming. مەرەم ژ گەرمبوونا جیهانێ چیە ؟ مەرەم ژ گەرمبوونا جیهانێ پێكهاتییە ژ زێدەبوونا تێكڕایا پلەیا گەرمیا درێژخایەنا ڕوویێ ئەردی و بەرگێ ئاڤێ (دەریا و زەریایان) و بەرگێ گازی (چینا خوارێ)، هەروەسا ژێدەرێ سروشتی یێ سەرەكی یا پێدڤی بۆ ژیانێ تیشكا ڕۆژێ یە ب شێوەیێ شەپۆلێن كورت (تیشكا بینینێ)؛ ل دەمێ بەرگێ هەوای دەرباز دبیت و دبیتە ئەگەرێ گەرمبوونا بەرگێ هەوای و هندەك ژ وێ تیشكێ دهێتە بەلاڤەكرن و هەلمژین د بەڕگێ هەوای دا، هەروەسا دەمێ ئەڤ تیشكە دهێتە سەر ئەردی دبیتە ئەگەرێ گەرمبوونا ڕوویێ ئەردی و بەشەك ژ وێ تیشكێ بشێوەیێ شەپۆلێن درێژ بەرەڤ بەرگێ گازی دچیت دبێژنێ تیشكدانا ئەردی. ئەرێ گەرمبوونا ئەردی چاوا دروست دبیت؟ زیندانكرنا گەرمییێ ل سەر ئەردی ب ئەگەرێ كاریگەریا گازێن گەرم و گەلەك جاران دبێژنێ گازێن خانۆیێن شویشەیی Green House gases كو هندەك ژ گازێن بەرگێ هەوای نە ڕێگریێ ل گەرمیێ دكەن ژ دەربازبوونێ بۆ ڤالاهیا ئاسمانی، ئەوژی پێكهاتینە ژ هەلما ئاڤێ و دووانە ئۆكسیدی كاربوون و ئوكسیدی نیترۆز و میسان و ئوكسیدی نایترۆجین و ئۆكسیدی گوگرد و كلورو فلور كاربۆن، چالاكیێن مرۆڤی بەرپرسێ سەرەكی یە د چڕیا گازێن گەرم ئەڤەژی وەدكەت گەرم زێدەتر پەنگیت و دبیتە ئەگەرێ گەرمبوونا جیهانێ، پەنگیانا گەرمییێ (احتباس حراری) ژ ئەنجامێ سۆتەمەنیا بەردینی fossil fuels وەك ڕەژی و نەفت و گازا سروشتی دروست دبیت، گازێن گەرم ڕێكێ ل پشكا هەرە زۆرا زێدەتر ژ 9.% تیشكدانا ئەردی یا شەپۆل درێژ دگریت بۆ ڤالاهیا ئاسمانی، گازا دووانە ئۆكسیدی كاربوون Co2 ب ڕێژەیا 55% ژ هەمی گازێن دی یێن گەرم زۆرتر بەشدارە د بەرگێ گازی دا، و ئەڤا مەترسیدار ژ ڤێ گازێ كو ماوەیێ مانا وێ د بەرگێ گازی دا دناڤبەرا (1.. – 2..) سالان دایە، لەورا سروشت نەشێت ب ساناهی خۆ پاقژ بكەت ژ Co2 و كاریگەریا وێ درێژخایەن دبیت ل سەر گەرمبوونا ئەردی. هۆكارێن گەرمبوونا ئەردی چنە ؟ هۆكارێن سروشتی و مرۆڤی كاردكەنە سەر تیشك و گەرمییێ و گوهۆڕینا گەرمبوونا ڕوویێ ئەردی ئەوژی:- 1. هۆكارێن سروشتی: ئەڤ هۆكارە مرۆڤ بالادەست و بەشدار نینە د دروستبوونا وان دا وەكی بۆركانان. 2. هۆكارێن مرۆڤی: ئەڤ هۆكارە ژ دەستكاریا چالاكیێن مرۆڤی دروستدبن كو بەرپرسێ سەرەكی یێ گەرمبوونا جیهانێ یە پێكهاتینە ژ سوتەمەنیا بەردینی fossil fuels ڕەژی و نەفت و گازا سروشتی و ئامرازێن ڤەگوهاستنێ ب هەمی جۆران ڤە هشكاتی و ئاسمانی و ئاڤی، چالاكیێن پیشەسازی و ئاژەل و بڕین و سۆتاندنا دارستانان. ب گۆرەی داتایێن ئاڤ و هەوایێ جیهانی سەبارەت پلەیا گەرمیا جیهانێ یا كو ژ سالا 188. دەستپێكرییە دیاركرییە كو پلەیا گەرمیا جیهانێ بەردەوام د زێدەبوونێ دایە، پشتی شۆرەشا پیشەسازی و زێدەبوونا ئاكنجییان و چالاكیێن مرۆڤی زێدەتر بووینە و كارتێكرنەكا نێگەتیڤ ل سەر پلەیا گەرمیا ئەردی كرییە، بۆ نموونە ل سالا 199. پلەیا گەرمییا جیهانێ..45C سلیزی بوویە، بەلێ د نوكەدا پلەیا گەرمییا ئەردی گەهشتیە 1.25C سلیزی، د داهاتیدا پێشبینی دهێتە كرن هێشتا زێدەتر لێ بهێت ئەگەر چ چارەسەری بۆ نەهێنە كرن، لەورا ئەڤە دێ بیتە هەرەشە ل سەر ژیانا مرۆڤی و زیندەوەرێن ل سەر ئەردی كو كاریگەریا نەرێنی كرییە سەر سێكتەرێ ئابووری و گشتوكال و كێمبوونا بەرهەمێ خۆراكی و هەژاری و برساتی و كوچكرن و دەربەدەری و كێمبوونا ئاڤێ و هشكەسالی و كێمبوونا دەرامەتان و ژناڤچوونا ڕووەك و دارستانان و ساخلەمیێ نەخۆشی و پەتایێن كۆژەك. كاریگەریێن گوهۆڕینێن ئاڤ و هەوای و گەرمبوونا جیهانێ ل سەر ئیراق و هەرێما كوردستانێ: ب گشتی كاریگەریا گەرمبوونا جیهانێ و گوهۆڕینێن ئاڤ و هەوای بتنێ كاریگەریێ ل دەڤەرەكا دیاركری ل سەر ئەردی ناكەت، بەلكو كاریگەریا وێ یا گشتگیر و سەرتاسەری یە ل سەر هەمی وەلات و دەڤەرێن جیهانێ دشێن بكەڤنە ل ژێر هەرەشەیا گوهۆڕینێن ئاڤ و هەوای و گەرمبوونا جیهانێ، بۆ نموونە ئیراق و هەرێما كوردستانێ ژ وان دەڤەرانە كو د نوكەدا كەڤتینە ل ژێر هەرەشێن گوهۆڕینێن سەقای و گەرمبوونا جیهانێ ل ڤێرێ دا دێ چەندین خالان دەینە دیاركرن سەبارەت كاریگەریێن گوهۆڕینێن سەقای و گەرمبوونا جیهانێ كو كاریگەری ل سەر كوردستان و ئیراقێ ژی كرییە: 1. گوهۆڕین د شێوازێ سەقایدا و زێدەبوونا ڕوویدانا كەش و هەوایێ توندڕەو مینا پەیدابوونا بارانێن بهێز و لافاوێن ژ نیشكەكێ ڤە و كێمبوونا بڕا دابارینێ و هاتنا شەپۆلێن بهێز یێن گەرمییێ و سەرمایێ، ئەڤ چەندە دڤان سالێن داویێ دا یا دیار و بەرچاڤە ل هەرێما كوردستانێ و ئیراقێ. 2. ڕویدانا دیاردەیا هشكەسالیێ و كێمبوونا تێكڕایا بارانێن پێدڤی و كێمبوونا ئاڤا سەر ئەرد و ژێر ئەرد، ئەڤ چەندە ل ئیراق و هەرێما كوردستانێ ڕوویدایە كو باران ب بڕەكا پێدڤی نابارن ئەڤەژی كارتێكرنەكا نەرێنی دكەت ل سەر ژیانا مرۆڤان و پەیداكرنا سالێن هشك و داكەڤتنا ئاستێ ئاڤا سكران و چەم و زێ و ڕوویباران. 3. زێدەبوونا ڕوویدانێن دیاردەیا تۆزبارین و شەپۆلێن تۆزێ، ژبەر كێمبوونا باران و توندیا گەرمییێ ئاخا هندەك دەڤەران هشك و پێتی و سست دبیت ئەڤەژی دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا ژێكڤەبوونا ئاخێ و دندكێن هویر یێن تۆزێ، ئەڤجا ل دەمێ ڕابوو.
ڕاسپاردە و ڕێكێن چارەسەركرنێ بۆ ڕوویبرویبوونا گوهۆڕینێن ئاڤ و هەوای و گەرمبوونا جیهانێ: 1. كێمكرنا دەردانا گازێن گەرم و سۆتەمەنیا بەردینی و دانانا سنوورەكی بۆ وان، بگوهۆڕن بۆ وزەیێن نوی و پاقژ وەكی ووزەیا ڕۆژێ و بای. 2. پاراستنا دارستانان و ڕێكێ نەدەن بهێنە بڕین و سۆتن چونكی دارستان هەڤسەنگیا ژینگەها ئەردی دپارێزیت و كاردكەت ژ بۆ هەلمژینا گازێن پیسكەرێن هەوای و دەردانا ئۆكسجینی و نزمكرنا پلەیێن گەرمییێ. 3. ڕێگریكرن ل وان كارگەهێن پیشەسازی و نەخۆشخانێن یێن كو دبنە ئەگەرێ تێكدانا هەوای و ژینگەهێ. 4. كێمكرنا قەبارێ هاتنوچوونێ و ژمارەیا ترۆمبێلان ب تایبەت دناڤ باژێراندا، و بگوهۆڕن بۆ میترۆ و شەمەندەفر و بكارئینانا ترۆمبێلێن هەڤالێ ژینگەهێ. 5. چاندنا داران و زێدەكرنا ڕووبەرێن كەسكاتیێ ب تایبەت دناڤ باژێران چونكی داروبار هەڤسەنگیا ژینگەهێ دپارێزیت و كاردكەت ل سەر فێنكرنا هەوای و نزمكرنا پلەیێن گەرمییێ و زێدەكرنا بارانان و هەلمژین و پاقژكرنا هەوای ژ گازێن پیسكەر و تۆز و شەپۆلێن تۆزێ و میكروبان، و نەهێلانا هشكاتیێ و ڕێگریكرن ژ ڕەشەبا و باڕۆڤەیێن بهێز. 6. بهێز كاركرن ل سەر بابەتێ گوهۆڕینێن سەقای و گەرمبوونا جیهانێ ل سەر ئاستەكێ نیڤدەولەتی و نافخۆیی سەبارەت كاریگەریا نەرێنی یا گەرمبوونا جیهانێ وەك پرسەكا گرنگ بیت ژ لایێ حكۆمەتان و وەلاتان، و گرێدانا كوربەند و كونفرانس و ڕێكەفتنامێن بەردەوام ژ بۆ مەترسیا كاریگەریا گەرمبوونا جیهانێ ل سەر گویا ئەردی و ژیانا هەمی مرۆڤ و زیندەوەران، هەروەسا دیتنا چارەسەریێن گرنگ و هەولدان ب تایبەت بۆ كێمكرنا گازێن گەرم. ل دوماهیێ، گەرمبوونا جیهانێ هەرەشەیەكا مەزنە بۆ سەر سیستەمێ كەش و هەوایێ ئەردی و ئیكوسیستەمان و شارستانیەتێن مرۆڤان. پێدڤیە كارێن گرنگ بهێنەكرن بۆ كێمكرنا دەردا گازێن گەرم و ژەهراوی، و بكارئینانا تەكنەلۆجیا نوی و پاقژتر، هەروەسا هاریكاریا جڤاكێن هەژار ژ كاریگەریێن گوهۆڕینێن سەقای.

کۆمێنتا تە