خهوسێ هێزانێ، مامۆستایێ مهزن و “یێ كو یهكی فڵهه بكوژه ناچه جنهتێ”
خهوسێ هێزانێ، مامۆستایێ مهزن و
“یێ كو یهكی فڵهه بكوژه ناچه جنهتێ”
كۆنێ ڕهش
د بچووكانیێ ده، گهلهك جاران من ناڤێ خهوسێ هێزانێ ژ نهفهرێن مالباتێ و خهلكێن گوند دبهیست. نهخاسم دهما كو ل وان تهنگ دبوو و چاره ژ پرۆبلهم و پرسگرێكێن خوه ڕه نهددیتن. هنگی بهرێ خوه ددان ئاسمان و دگۆتن؛ (یا خهوسێ هێزانێ! هاوار و گازیا مه ل بهر تهیه.. تو د هاوارا مه ده وهره..). بێتر ژنان هاوار و هێڤی ژ خهوسێ هێزانێ دخوهستن.
ژ وێ هنگێ ڤه، ئهز د ناڤێ خهوسێ هێزانێ ده دفكریم، بێ كو بهرسڤهكه زهلال ببینم.. پشتی كو مهزن بووم، من خوهندن و سهروهختی دیرۆك و ڕهوشهنبیریا كوردی بووم، جارهكه دن خهوسێ هێزانێ هات بیرا من. من ژ خهلكێن دهردۆرا خوه پرس كرن، وهك شێخ ئهفیفی هوسهینی، بهری كو د سالا2016 ان ده ل ئاموودێ ههره بهر دلۆڤانیا خوهدێ و ڤێ پاشیێ ژی، ژ مامۆسته ڕێبهر سهیدا كو ژ مالباتا مامۆستایێ مهزن ئه.. وان باش ئاگاهی ژ من ڕه گۆتن و د ئهنجام ده ناڤێ خهوسێ هێزانێ و گوندێ هێزانێ ژ من ڤه دیار بوون. د سالا 2010 هان ده ژی، دهما كو چووم وانێ، نێزیكی بهدلیسێ ئهم د بهر ڕێكا كو دچه هێزانێ ڕه دهرباس بووم..
هێزان گوندهكی چیایی یه. باشوور و ڕۆژهلاتی باژارێ بهدلیسێ دكهڤه. د چهرخێ 19 هان و دهستپێكا 20 هان ده، ناڤهندهك ئلم، زانین و ڕێچكا نهقشبهندیێ یا یهكهمین بوو د باكۆری كوردستانێ ده. دهما كو ئهو ههبوو نوورشینا شێخ مههمهد زیائهلدین، یێ ب ناڤێ (هزرهت) ناسكریه نه وها ب ناڤودهنگ بوو.. قوتابیێن دبستانا هێزانێ ژ ههر چار پهرچهیێن كوردستانێ ههبوون و گهلهك شێخ و مهلایێن ب ناڤ و دهنگ لێ خوهندنه، وهك نموونه مهلا خهلیلێ سێرتی.. ئهو ناڤهند ئان دبستان ب سهركێشیا (شێخ سهبخهتهڵاه/ خهوسێ هێزانێ) ڤه دهات برێڤهبرن. ژ بهر كو شێخ سهبخهتهڵاه زانیارهكی مهزن و دووردیتی بوو، كهرامهتێن وی ههبوون، ب ناڤێ خهوسێ هێزانێ د سهرانسهری كوردستانێ ده هاتبوو ناسكرن. وهلاتیێن بهلهنگاز و پهریشان، د تهنگاسیان ده هاوار و گازیا خوه ل بهر داتانین و پشتا خوه پێ قهوین دكرن..
شێخ سهبخهتهڵاه ئان خهوسێ هێزانێ خهلیفهتیا خوه ژ (سهید تاهایێ نههری)، ستاندبوو، سهید تاها ژی خهلیفهتیا خوه ژ شێخ خالدێ نهقشبهندی یێ ناڤدار ستاندبوو و د ئهنجام ده گوندێ هێزانێ ببوو ناڤهندهك مهزن ژ ئلم و زانینێ ڕه، نهخاسم ژ زانیاریا ڕێچكا نهقشبهندی ڕه، تا كو هنا دبستانا وێ وهك (ئهزههرا بچووك) ددیت.
د سهرهلدانا بهدلیسێ ده سالا 1913هان، دو كورێن شێخ سهبخهتهڵاه (شێخ شههابهددین و شێخ مههمهد شێرین) دگهل برازیێ وی (سهید ئهلی)، ب دهستێ تركان هاتن بدارڤهكرن و مامۆستایێ وان (خهلیفه سهلیم ئان مهلا سهلیم)، ژ نهچاری خوه ل قونسولخانهیا ڕووسا یا ل بهدلیسێ گرت.. مخابن پشتی سالهكێ، د دهستپێكا جهنگا جیهانی ئا یهكهمین ده، تركان ب هۆڤیتی ئێریشی وێ قونسولخانهیێ كرن و خهلیفه سهلیم ژی بدارڤهكرن.. بهلێ كامل بهدرخان، یێ كو وهك ئهندازیارێ سهرهلدانێ بوو، وی ژی ب هالهكی خهراب خوه ب تهبلیسێ، پایتهختا گورجستانێ ڤه گهاند.. لێ سهیدایێ ئبێدهڵاهێ هێزانی، یێ كو سهربازێ مهیدانی بوو ژ سهرهلدانا بهدلیسێ ڕه، وی دگهل برایێ خوه مهلا فهتهلاه، هێزان و بهدلیس ل پاش خوه هشتن و خوه د ناڤ گوندێن ویلایهتا مهردین ده، ب تایبهتی ل ئهینكافێ، جهم مالا شێخ ئبراهیمێ هامدی خوه پاراستن.. و وها ئهو ناڤهندا ئلم و زانینێ ل هێزانێ و بوو پارا دیرۆكێ..
د سالا 1915 هان ده، دهما كو سهیدایێ ئبێدهڵاهێ هێزانی ل ویلایهتا مێردینێ بوو و فهرمانا قركرنا ئهرمهن و سریانیان ژ ڕهخ دهولهتا ئهلیۆسمانی ڤه ڕابوو و وی بهیست كو هن ژ مهلایێ نهزان، هۆڤ و ب دووردیتنا خوه كۆر دبێژن؛ (یێ كو یهكی فڵهه/خرستیان بكوژه، وێ ههره جنهتێ..!). هنگێ سهیدایێ ئبێدهڵاهێ هێزانی فهتوویهك دژی گۆتنێن وان د ناڤ خهلكێن مێردینێ ده بهلاڤ كر و گۆت: (یێ كو یهكی فڵهه/خرستیان بكوژه ناچه بهشتێ..). ب بهلاڤكرنا فهتوویا وی ڕه گهلهك ژ ئهرمهن و سریانیێن د ناڤ كوردان ده ژ مرنێ هاتن پاراستن و گهلهك ژ وان ل باژارێ ئاموودێ، جیوار بوون..
پاشێ سهیدایێ ئبێدهڵاهێ هێزانی و برایێ خوه پێلهكێ ل گوندێ دارا دمینن د پهی ڕه ل باژارێ ئاموودێ ب جیوار دبن. د سالا 1920 هان ده سهیدایێ ئبێدهڵاه یهكهمین دبستانا زانیاریا ئۆلی ل ئاموودێ ڤهدكه و گهلهك مهلا ئجازهیێن خوه ل بهر دهستێ وی دستینن، یهك ژ وان سهیدایێ جهگهرخوین ئه. بهری كو سهیدایێ جهگهرخوین خوهندنا خوه ل بهر دهستێ وی خهلاس بكه سهیدایێ وی ئبێدهڵاه د سالا 1929 ها ده ل ئاموودێ دچه بهر دلۆڤانیا خودێ، ڤێجا ئجازا خوه ژ برایێ وی مهلا فهتهڵاه دستینه.. نه تهنێ سهیدایێ ئبێدهڵاهێ هێزانی د ناڤ شێخ و مهلایێن ئاموودێ ده ب ناڤێ (مامۆستایێ مهزن) هاتبوو ناسكرن، بهلێ د ناڤ تهڤاهیا شێخ و مهلایێن جزیرێ ده ب ڤی ناڤی هاتبوو ناسكرن..
هێژایه گۆتنێ كو سهیدایێ جهگهرخوین ب ههلبهستا خوه (شاهناما شههیدان)، ڕه ب گیانێ شههیدێن سهرهلدانا بهدلیسێ 1913 هان و سهرهلدانا شێخ سهئیدێ پالۆ ل دیاربهكرێ 1925 هان ڤه ئانیه. میر جهلادهت بهدرخان ئهڤ ههلبهست وی د دو ههژمارێن كۆڤارا خوه هاوارێ ده 18 هان و 19 هان، سالا 1933 هان ل شامێ بهلاڤكریه.
