هندەک بەرپەڕێن هندا ژ دیرۆکا کوردستانێ
د. عارف حیتۆ
1 ــــ 2
سەرناڤێ ڤێ خواندنێ؛ «هندەک بەرپەڕێن هندا ژ دیرۆکا کوردستانێ»، ئێکە ژ وان بەرهەمێن د. فادلێ عەمەری ل نیڤا دووێ ژ ساڵا ٢٠٢٥ێ وەشاندین. ئو ژ وەشانێن دەزگەهێ پالۆ یێ پەخش و وەشانێیە. ئەڤ بەرهەمە کۆمەکا بابەتێن دیرۆکی یێن پێکڤەگرێدایینە، سەرەدەریێ ل گەل دیرۆکا کەڤن و نەژادێ کوردان دکەت. دبیت کەسەک وە هزر بکەت کو دکتور فادلێ زمانزان، چیڕۆک و ڕۆماننڤیس، جارنا شاعر ژی، چ پەیوەندییا وی ب بابەتێن دیرۆکیڤە هەیە؟! ئەو ب خوە ئاخفتنەک هەیە دبێژیت، فەرە هەمی وێژەڤان ڕەوشەنبیر بن، لێ نەمەرجە کو هەمی ڕەوشەنبیر وێژەڤان بن، چونکو وێژەڤان بابەتێ خامەیێ دەق و بەرهەمێن خوە ژ پاشخانەکا ڕەوشەنبیری وەردگریت. ئەڤجا دەمێ وێژەڤانەک خوە دادهێلتە کووراتییا هندەک بابەتێن پەیوەست ب نەژاد و ژیان و چارەنڤیسێ مللەتیڤە، وەکو ئەرکەکێ خوە یێ ڕەوشەنبیری خوە لێددەت، شووونتبلێن خوە ددانیتە سەر و کۆما هزرێن گۆتیی بەرگومان دکەت و دکەتە مژارێن تێهزرین و پیڤاندنا ل بەر لۆجیکێ.
ئەڤ کتێبە ژ پێشگۆتن و پاشگۆتن و یازدە بابەتێن دیرۆکی یێن جودا جودا پێکهاتییە، لێ چونکو گرنگییا پێشگۆتن و پاشگۆتنێن ڤێ کتێبێ نەکێمترە ژ بابەتێن دی، ئەم دکارین بێژین کتێب ژ سێزدە بابەتان پێکهاتییە. نڤیسەری پشتبەستن ب کۆمەکا ژێدەرێن ئونلاین و پاشخانا خوە یا هزری- ڕەوشەنبیری و زمانەڤانی کرییە کو وان بابەتێن ڤەگێڕانا دیرۆکەکا هشک نەرمتر لێ بکەت و ل بەر لۆژیکا زمانی و هەڤبەرکرنا وەرارا زمانان و لێکۆڵینێن ئەنجامدایی بهلێشکڤیت کو هندەک هزرێن نوو ژێ چێکەت و بدانتە سەر ماسا دانوستاندنێ. بابەت ب شێوەیەکێ سنسلەیی و پەیاپەییا سەردەمێن دیرۆکی داناینە بەرئێک، داکو خواندەڤان بشێت پەنجەرێن هندێشەیا خوە ڤەکەت و بەر ب سەردەمێن دەستپێکا خەباتا بابکالکێن کوردانڤە بفڕیت. ئەو ب خوە، خواندنا دیرۆکێ هەروەکو نڤیسەر د پێشگۆتنا خوە دا دبێژیت ژبۆ دو مەرەمێن سەرەکەنە؛ یا ئێکێ: داکو مەژێن هەیی ببنە سەربۆر و بێی دوبارەکرنێ قەنجی و خرابی یێن ڕەفتارێن دیرۆکی ژبۆ پێشڤەچوون و وەرارا جڤاکی ژێکڤاڤێریت. یا دووێ: داکو هەڤبەندییەکا گیانیی و هەڤپشک دناڤبەرا خەلکێ ئیرۆ و بابکالکێن واندا دروست ببیت (عەرد وەکو جهنشین و جیوگرافیا، ڕەنجا بابکالکان وەکو دەستپێکا خەبات و بزاڤێن سەروەریێ)، ئەڤە ژی وێ هەستێ ل دەف مرۆڤی پەیدا دکەت کو ڕەهێن وی د ناڤ دیرۆکێ دا (جهوسەردەم) دچەقاندینە.
ژ بەر هەر ئەگەرەکێ هەبیت، بابکالکێن کوردان دیرۆکا خوە ب دەستێن خوە نەنڤیسییە، لەوا هەمی ئەوا هەیی یان ئەوا دهێتە چێکرن(!)، ژ نڤشتۆکێن خەلکەکێ دی هاتینە وەرگرتن، یان ژ ئاڵوگۆرکرنا نامەیێن دناڤبەرا دەستهەلاتدارێن سەردەمێ کەڤندا هاتینە بشافتن. ئەڤجا ل شوینا ژێوەرگرتنێ یان ڤەگێڕانەکا ڕاستەوخۆیا بۆیەران، نڤیسەرێ ڤێ کتێبێ بۆیەری دئێختە د بن میکرۆسکۆپا زمانی و کاودانێن نڤیسینێ و بیروباوەرێن سەردەمێ تێدا هاتییە نڤیسیندا، ب ڤێ چەندێ ژی، بۆیەر ژ قالبێ خوەیێ ڤەگێڕایی دەردکەڤیت و تێگەهەکێ هەژی دانوستاندنێ وەردگریت. ڕاستە دگەل گوهارتنا دەستهەلاتدارییان، کۆما تێگەھ و پەیڤ و عەقیدەیێن ئایینی ژی دهێنە گوهۆڕین، لێ ڕەهوڕیشالێن هندەک پەیڤان ب فۆرمەکێ نوو داڕشتیدا دمینن و ئەگەر هەردو فۆرمێن کەڤن و نوو بهێنە هەڤبەرکرن، دبیت پەیڤا نوو پاشمایکێ هەمان پەیڤا کەڤن بیت. ئەگەر ل هندەک پەیڤێن نوو یێن مینا (لۆلان، جوودی، هەووێری- هەڤێرکی، ملان، مەتینا، کورمانج، کورد، خالتی، نەهری…..) بنێڕین و ڤەگەڕینینەڤە فۆرمێ وان یێ کەڤن، ما کی نابێژیت ئەڤ پەیڤێن هە دبنەکۆکا خوەدا نە ئەڤێن ل خوارێ بووینە: (لۆلۆیی، گۆتیی، ملیت، سۆبار- سۆبارتۆ، ماد- ماتیێنیێ، کۆماجینی، کوردۆینی، خلدی، نایری….). ب ڤی تێگەهێ هەڤبەرکرنێ، دکتور فادلێ عەمەری تیۆرییەکا نوو یا ڕاڤەکرنا ناڤێن نوو داڕشتییە و هەمی بەڵگە ژی ژ زکێ بۆیەرێن دیرۆکیی کێشاینە دەرێ. ل گۆرەی بەڵگەنامەیێن دیرۆکی یێن ژبۆ ڤێ کتێبێ بووینە لێڤەکەڕ و ژێدەر، دیرۆکا مللەتێ کورد ڤەدگەڕتەڤە بەری پتر ژ دو هزار و سێ سەد ساڵان کو مللەتێن جهوار ل زنجیرا چیایێن زاگرۆس تۆمارکرینە. د پێنج دانانگەهێن پێکڤەگرێدایدا، ب شکەستنا دەولەتا ئەکەدی ل سەر دەستێ مللەتێ گۆتیی دەست پێ دکەت.
گۆتیی مللەتەکێ چیانشین بووینە ل زاگرۆسێ، ئەو شیان دەولەتا ئەکەدی ژناڤببەن و پتر ژ سەد ساڵان دەستهەلاتداریێ ل میسۆپۆتامیا بکەن. بەڵگەنامەیێن بەردەستێن دیرۆکا سۆمەرێ بەحسی هۆڤاتی و دڕەندەییا گۆتییان دکەن، پشتی کو ئیمپراتۆرییا ئاشۆری ل کنار ساڵا (٢١٥٤ پ. ز) شکاندی و باشۆرێ میسۆپۆتامیا، ئانکو ڕۆژئاڤایێ ئیرانێ ب کوردستانا نهۆڤە، کەفتییە ژێر دەستەلاتا وان بیست و سێ شاهان حوکم ل ڤێ دەولەتێ کرییە هەتاکو داوی شاهێ گۆتیی، ل کنار ساڵا (٢٠٥٠ پ. ز) ل سەر دەستێ ئوتۆهێنگاڵێ ئورۆکی هاتییە شکاندن.
دەولەتا میتانیی، دانانگەهەکا دییە د دیرۆکا کەڤنا کورداندا کو ل سەر دەستێ شاهەکێ ئەفسانەییێ هۆری- میتانیی ب ناڤێ کێرتە (Kirta)، ل سەدساڵییا هەڤدێ بەری زایینێ هاتییە دامەزراندن. ل کنار ساڵا (١٤١٥ پ. ز) شاه شاوشتەتارێ میتانی شیا سەرکەفتنێ ل سەر ئاشۆرییان بینیت و ببیتە دەستهەڵاتدارێ هەمی دەڤەرێ. هەر ژ ئێکەمین شاهێ میتانی شووتەرنەیێ ئێکەم (١٤٩٠- ١٤٧٠ پ. ز) هەتاکو هەڵوەشیانا وێ (ل کنار ساڵا ١٢٠٠ پ. ز) ، نێزیکی سێ سەد ساڵان حوکم کرییە، د ڤی سەردەمێ دەستهەڵاتدارییا میتانییاندا، دوجاران خزمانی ل گەل فیرعەونێن میسرێ کرینە، شووتەرنەیێ دووێ کچەکا خوە ب ناڤێ کێلۆخیپا دایە ئەمنهۆتپێ سیێ و پاشی د سەردەمەکێ د دویفدا برازایەکا وێ ب ناڤێ داتۆخیپا دایە ئەخناتۆنی. ڤەدیتنا پەیکەرەکێ ئەخناتۆنی دگەل هندەک شینوارێن فیرعەونییان ل دهۆکێ، نڤیسەر پاڵدایە کو هزرێ د ناڤێ هەردو کێلی یێن شەدا و فیرعینیدا بکەت، ئەو هزر دکەت کو نەدوورە ناڤێ کێلیا شەدایێ ژ ناڤێ داتۆخیپایێ هاتبیت، شاه- دات = شەدا، کێلیا فرعینی ژی هەر ناڤێ ئەخناتۆنی بیت کو دگۆتنە هەمی شاهێن میسرا وی سەردەمی فیرعەون- فرعین.
دانانگەهەکا دی یا دیرۆکی سەردەمێ میدییانە، ژ هیرۆدۆتی و ژێدەرێن گریکی- ڕۆمانی هاتییە وەرگرتن کو دەولەتا مێدی ل سەر دەستێ فەروەرتێ کوڕێ دیاکۆی هاتییە دامەزراندن (٧١٥- ٥٥٠ پ. ز) و نێزیکی ١٦٥ ساڵان دەستهەلاتدارێن دەڤەرێ بووینە، هەتاکو شاهێ پارسان، کۆرشێ مەزن، دژی باپیرێ خوە، شاهێ مێدییان ئەشتۆڤێگۆیێ کوڕێ هوەخشتەری ڕابووی و ل کنار ساڵا (٥٥٠ پ. ز) سەرکەفتن ل سەر ئینای. پاشی دهێتە سەر سەردەمێ هێلینی دەمێ ئەسکەندەرێ مەزن هێرش کرییە سەر وەڵاتێ مێدیایێ و کرینە دو پشک؛ مێدیا ژێرین ئێخستە د دەستێ پایتۆنێ مەسیدۆنی (ئەنتیگونۆس)دا، ئو باکۆرێ وێ ژی بۆ ئاترۆباتی هێلا کو سەرلەشکەرەکێ داریۆشێ سێیەم بوو. لێ بزاڤێن مێدییان ژبۆ خوەڕزگارکرنێ و سەرخوەبوونێ هەر د بەردەوام بوون، ل کنار ساڵا (٢٢١ پ. ز) دەڤەردارەکێ مێدیا ب ناڤێ تیمارخۆس بابل ستاند و جاردی ڤەگەڕاڤە سەر دەستەڵاتێ، لێ ل ساڵا (١٥٠ پ. ز) میتراداتێ ئێکێ، شاهێ پەرتییان، میدیا ستاند و ژ وێ مێژووێ و ڤێڕا، مێدیا دبیتە پشکەک ژ دەولەتا پەرتی یان ئەشکانی. هەژی گۆتنە کو دینێ وان زەردەشتی بوو.
ل دانانگەها چوارێ، ل سەر دیرۆکا کاردۆخییان، کوردۆێنی (Corduene) ڕادوەستیت کو دەولەتەکا کوردی بوویە ژ ساڵا (٨٠٠ پ. ز) ل بن دەستهەڵاتدارییا ئۆرارتۆ بوو، پاشی ئیرانێ و پاشی ئەسکەندەرێ مەزن هەتاکو ل ساڵا (١٨٩ پ. ز) سەربەخۆییا خوە وەرگرتی و ڤێ سەرخوەبوونێ بۆ ماوەیێ سەد ساڵان ڤەکێشا (١٨٩- ٩٠ پ. ز). پشتی هینگی بۆ ماوەیێ بیست و پێنج ساڵان کەفتە بن دەستێ ئەرمەنستانێ و د دویفدا کەفتە بن سیبەرا کۆمارا ڕۆما و پاشی ئیمپراتۆرییا ڕۆما کو بۆ ماوێ پتر ژ سێسەد ساڵان ل بن فەرمانڕەواییا وان بوو، ئانکو هەتا ساڵا (٤٢٨ ز) کو پاشی ئیرانێ دەست ب سەرداگرت هەتاکو خەلیفەیێن موسلمانان ل ساڵا (٦٥٣ ز) دەست ب سەر دەڤەرێدا گرتی و دەڤەر تێکدا بوویە موسلمان.
