جهـ و پەیام د كورته چیڕۆكێ دا
جیریە غازی
جهـ ئێكه ژ ڕهگهزێن سهرهكی یێن كورته چیڕۆكێ یە، ئانكو جهـ ئێكه ژ ئهوان ڕهگهزانە یێن كو كورته چیڕۆک ل سهر دئێته ئافراندن، كو نڤیسهر ب هاریكارییا ئهڤی ڕهگهزی، دكارت جهێ ئاكنجیبوونا كهسایهتییان دناڤ كورته چیڕۆکێ دا و ههروهسا و دهم و ڕوویدانێن كورته چیڕۆکێ بهرهڤ پێشڤهببت و بۆ خویندهڤانی بدهته دیاركرن. ل دویڤ ڤهكۆلینان، جهـ ب سهر گهلهك جۆران دا دئێته دابهشكرن، لێ ب شێوهیهكی گشتی جهـ دابهشی دو جۆرا دبیت، جهێ (ڕاستهقینه) و جهێ (خهیالی)، ئهڤ ههردو جۆرێن جهان، گهلهك لقان بخۆڤهدگرن، ئانكو گهلهك جهـ دكهڤنه دبن باندۆرا ئهڤان ههردو جۆران دا، وهكی جهێن (گرتی، ڤهكری، تایبهت، گشتی، بهرنیاس، نامۆ، دهرهكی…هتد). لێ د ئهڤێ ڤهكۆلینێ دا ئهم دێ ل سهر ههردو جۆرێن جهی (ڕاستهقینه و ئاشۆپی) ڕاوهستین و دناڤ ههردو جۆران دا، دێ ئاماژهیێ ب جهێن دیتر ژی دهن. ژ بۆ دیاركرنا ئهڤان ههردو جۆران د كورته چیڕۆکێ دا، مه كورته چیڕۆکا (شهڤهك ل عهبدالستانێ) یا چیڕۆکنڤیس (بهیارێ زاویتهیی) ههلبژارتییه، كو ئهڤ كورته چیڕۆکه د ڕۆژنامهیا (ئهڤرۆ)، ژماره (3831)دا هاتییه بهلاڤكرن.
أ- جهێ ڕاستهقینه:
د كورته چیڕۆکێ دا، چیڕۆکنڤیس باسێ چهندین جهێن ڕاستهقینه یێن دهڤهرا كوردستانێ دكهت، پتریا كورته چیڕۆکا خۆ ل سهر جهێن كوردان یێن بهرنیاس ئاڤا دكهت و ب ئهڤی شێوهی ئهڤ جهه داینه دیاركرن:
١- دهۆك:
(دهۆك) ئێكه ژ جهێن ڕاستهقینه و بهرنیاس و گشتی یێن كو د كورته چیڕۆکێ دا بكارهاتی، ههر كهسێ كوردستانێ گوهـ ل ناڤێ دهۆكێ دبیت و دزانن كیژان دهڤهرا كوردستانێیه، چیڕۆکنڤیسی دهۆك ب جههكێ جوانێ كوردستانێ دایه دیاركرن و دبێژیت: ((بێهنا ئاخا دهۆكا جوان دهات)). واتایا دی ئانکو ئینتماو و جوانی.
٢- ههولێر:
ئێكه ژ جهێن ڕاستهقینه و بهرنیاس ل كوردستانێ، كو دبیته پایتهختێ ههرێما كوردستانێ، چیڕۆکنڤیسی ئاماژه ب ههبوونا ئهڤی جهی دایه و ب جههكێ كهڤنار و خودان شارستانییهك ددهته دیاركرن، ئهوژی (ههولێرا پایتهخته): ((ل ئالیێ دی بێهنا ئاخا ههولێرا كهڤنار ب كهلها وێ ڤه دهات یا حهفت هزار سالێن شارستانییهتێ ههلدگریت))، واتایا دی ئانکو دیرۆک و کەڤنە نەژادی.. رەسەنییا کوردان.
٣- سلێمانی:
جههكێ ڕاستهقینهیه و یێ بهرنیاسه، چیڕۆکنڤیس باسێ ئهڤی جهی دكهت و وهسا ددهته دیاركرن كو كهسانێن د ئهڤی جهی دا، كهسانێن ڕهوشهنبیر و خودان شیان و زانانه:((ل ئالییهكێ دی بێهنا ئاخا سلێمانیێ، باژارێ زانا و ههلبهستڤانان دهات))، واتایا دی ئانکو کورد د بنیاتدا زانا و رەوشەنبیر بوون.
٤- ههلهبجه:
ههروهك ئهم دزانین، كو ههلهپچه ژی ئێكه ژ ئهوان جهان یێن ههبوونا خۆ یا ڕاستهقینه د ههرێما كوردستانێ دا ههی، چیڕۆکنڤیسی ئاماژه دایه ئهڤی جهی، كو ئهو جهه یێ ئێش و ئازار لێ پهیدابووی، ئهڤه ژی ل دهمێ كیمیا بارانكرنێ دا ڕوویدا، كو ئازارهكه چوو جاران برینا وێ ناهێته ساخكرن:((ل ڕهخێ دی بێهنا ئاخا ههلهبجه یا روندكێن دایكان و قێریێن زارۆیان تێكههل بووی دهات))، واتایا دی ئانکو بەرجەستەکرنا مەرگەساتێن کوردان و نیشادانا قوربانیدانا کوردان.
٥- كهركووك:
چیڕۆکنڤیسی باسێ چهند دهڤهرێن كهركووكێ كرییه، كو ئهوژی (بابهگورگور) و (بای حهسهن) كو ههردو دهڤهر سهر ب كهركووكێڤهنه، و جهێن بهرنیاس و ڕاستهقینهنه و ناڤدارن ب جهێن دهولهمهند ب نهفتێ: ((بێهنا بابهگورگور و بای حهسهن ژ ههموو قولاچكان دهات))، واتایا دی ئانکو وەلاتێ کوردان نە ب تنێ ژ ئالیێ روخسارێ خوە و جوانیا خۆڤە زەنگینە بەلکو ب سامانێن خۆ یێن ژێر ئەرد ژی.
٦- ڕووبار:
چیڕۆکنڤیس باسێ چهندین ڕوبارێن ڕاستهقینه و بهرنیاس ل كوردستانێ دكهت، كو دبنه جهێن ڤهكری و گشتی، ژبهركو ههر كهسهك دكارت قهستا ئهڤان جهان بكهت: ((دهناڤێن مهدا روبارێن دیجله، فورات، زێ مهزن و بچووك و خابوور دهرباز دبن))، واتایا دی ئانکو ژیدەرێ گرنگێ ژیانێ و تەماکرنا ئاخا زەنگین کو ئەو ژی ئاڤە.
٧- دارستان:
دارستان و دهڤهرێن بهرنیاس، ئهوێن ل كوردستانێ ههین، دبنه جهێن ڕاستهقینه و ههبوونا خۆ ههیی، ئهوژی (گۆلا دووكان و دارستانا برادۆست)ـه كو چیڕۆکنڤیسی د كورته چیڕۆکێ دا ئاماژه پێدایی:(( چاڤێن مه رهنگڤهدانا شینیا گۆلا دووكان و كهسكاتیا دارستانێن برادۆستێ نه))، واتایا دی ئانکو دەرئەنجامێ جوگرافیەکا وەسا نموونە دێ بەرهەم وەلاتەک باخچە بیت.
٨- چیا و گرێن كوردستانێ:
(چیا) و (گر) ههردو جهێن گشتینه و د ڤهكرینه، ژبهركو ههر كهسهك دكارت ب ئازادی قهستا گر وچیایان بكهت. كوردستان ژی ئێكه ژ ئهوان جهێن بهرنیاسه، كو دبیته جههكێ ڕاستهقینه، ههروهك د كورته چیڕۆکێ دا ئهڤ جهه ددیارن: ((گرێن تژی داروبار ل سهر ئهنیا چیایهكێ كوردستانێ)). ل جههكێ دیتردا چیڕۆکنڤیس ئاماژهیێ ب ناڤێ هندهك چیایێن كوردستانێ دكهت، كو ههموو ژی چیایێن ڕاستهقینه و بهرنیاسن ل كوردستانێ:((د سیها مهدا بێهنا چیایێن ئارارات و ههلگورد و زاگرۆسان ههیه))، واتایا دی ئانکو بەرخۆدان و هەڤالێن دلسۆزێن کوردان هەر چیابووینە.
ب- جهێن خهیالی:
جهێن ئاشۆپی و خەیالی، ئهو جهن یێن ههبوونا خۆ ل سهر ئهردی نهیی، كهسی ئهڤ جهه نهدیتینه و كهس نهكارت دهست بكهته ئهڤان جهان و بهرڤ ئهڤان جهان بچیت، ئانكو دبیت ب تنێ مه گوهـ ل ئهڤان جهان ببیت، لێ مه چ جاران قهست نهكرییه و ئهم نكارن قهست بكهنێ ژی، ژبهركو ئهڤ جۆرێ جهی بتنێ د ئاشۆپینە و خهونێن مهدا ههنه و د ڕاستیێ دا ئهو جهه نینن. ئێك ژ ئهوان جهێن خهیالی، ئهوێن د كورته چیڕۆکا ناڤبڕی دا هاتی، ههروهك ژ ناڤونیشانی دیاره، كو (عبدالستان) ئێكه ژ ئهوان جهێن خهیالی، ئهوێن چیڕۆکنڤیسی ئهڤ چیڕۆکه پێ بناڤ کری، كو د ئهڤی جهیدا چیڕۆکنڤیسی ڕوویدانێن چیڕۆکێ داینه دیاركرن، ب ئهڤی شێوهی بهحسێ ئهڤی جهێ خهیالی هاتییه كرن: ((هوون ب خێرهاتن عبدالستانێ، دهولهتا من یا سهربخوه كو سنوورێن وێ دیوارێن ڤێ مالێ نه و قانوونێن وێ ئهڤینی و ههلبهست و هونهرن، ل ڤێرێ ئاخا بابكالێن مه ب خوینا ڕهوانشادان تێكههل بوویه و ههر بهرهكێ ڤێ مالێ گازیێن ئازادیێ ڕادهێلیت)). چیڕۆکنڤیس ههر ژ دهستپێكێ باسێ ڤی جهی كرییه و كهسایهتی تێدا خرڤهكرینه و ئهو ڕوویدان داینه دیاركرن ئهوێن ل ئهڤی جهی ڕوویداین. ئێك ژ جهێن دی یێن خهیالی ئهوێن د ئهڤێ كورته چیڕۆکێدا دیار،(بههشت)ـه، كو ئهڤ جهه مه گوهلێبوویه، لێ ههبوونا خۆ ل سهر ئهردی نینه و مه نهدیتییه، لێ ب خۆشترین جهـ د هزرو خهیالا مهدا دئێته دانان:((دهزرا خوهدا بههشتهك ئاڤا دكر)).
ل دوماهییێ ئهم گههشتینه ئهوی ئهنجامی، كو د ئهڤێ كورته چیڕۆکێ دا، چیڕۆکنڤیسی ئاماژه دایه ب ههردو جۆرێن جهان (ڕاستهقینه و ئاشۆپی)، لێ پتر گرنگی دایه ب جهێن ڕاستهقینه و گهلهك جهێن ڕاستهقینه یێن كوردستانێ داینه دیاركرن، ژبەر ئەو جه زەنگینن.. و ئەو زنجیرا جهان وەسا دیاردکەت کو کوردستانێ هەمی مەرجێن وەلاتەکێ مەزن هەنە و دشێت وی رۆلی بگێریت کو خۆ ب خۆ برێڤە ببیت ژبەرکو ژ هەمی ئالیانڤە کاملانە و چ رێگر نینە ببیت دەولەتەکا سەربەخۆ وەک دەڤەر و سروشت.. هەر وەسا چیڕۆکنڤیسی ڤیایه بۆ خویندهڤانی بدهته دیاركرن كو كوردستان مینا ههر دهڤهرهكا دیتر خودان چهندین باژێر و گوند و دارستان و گر و چیا و ڕووبارێن گرنگ و بهرنیاسه وەک رەنگەکێ وەسفکرنا ستاتیکی.
