ئـەو جیهانـا نـەخشە چێكری هەتـا كـەنـگی شاشیا خۆ یـا دیرۆكی ڕاستڤەنەكەت؟
هیام حاجی ئەحمەد
ژ وێ كێلیا كو ڕۆژهەلاتا ناڤین یا نوو ژ دایكبووی، نەخشەیێن وێ نە ل دویڤ مەنتقێ گەلان هاتینە دانان، بەلكو ل دویڤ مەنتقێ هێزێ كو ژ لایێ ئیمپراتۆریەتان ڤە هاتینە داڕشتن، داكو بۆ دەهان سالان كۆنترولا چارەنڤیسێ دەڤەرێ بكەن. كورد نەتەنێ بوونە قوربانیێن سنوورێن چێكری، بەلكو بوونە قوربانیێن دیتنەكا جیۆپۆلیتیك كو تەمامبوونا هەبوونا وان یا سیاسی وەكی گەفەك ل سەر بنیاتێ دەڤەرێ و هەڤسەنگیێن وێ ددیت. ژ وێ دەمێ وەرە، دۆزا كوردی بوویە دۆسیەیەك كو دهێتە بڕێڤەبرن (ئیدارەدان) و ناهێتە چارەسەركرن و گەل ب خۆ ژی بوویە هێمانەك كو دڤێت بهێتە كۆنترۆلكرن نە كو بهێتە بهێزكرن و گەل ب خۆ ژی ڤەگوهاست بۆ هێمانەكێ كو دڤێت بهێتە دۆرپێچكرن (ئیحتیواكرن) نەكو بهێزكرن و بۆ ئاریشەیەكێ كو ب ئاوایەكێ سیاسی بهێتە سافیكرن نە وەكی مافەكێ دانپێدان پێ بهێتەكرن.
ئەڤ سیاسەتا میراتگرتی ژ ئۆفیسێن لەندەن و پاریسێ ڤەگوهاست بۆ ناڤ سازیێن پەرگالا نێڤدەولەتی یا نوو؛ ل شوونا كو دەڤەر ب ئەقلێ «ئینتیدابێ» بهێتە ب ڕێڤەبرن كو هەیمەنە ب ئاوایەكێ ئاشكرا و هێزەكا ڕاستەوخۆ سەپاند، ئیرۆ ل ژێر ناڤنیشانێ «پاراستنا ئارمیێ» دهێتە ب ڕێڤەبرن، كو ناڤێ هەڤچەرخ یێ هەمان ڕێبازێ یە لێ ب زمانەكێ نێڤدەولەتی یێ نەرمتر. ب ڤی ئاوای ئامیرەیێن كۆنترۆلكرنێ ژ تفەنگان و ڕێكەفتنێن ب زۆرێ ڤەگوهاستن بۆ بڕیارێن نێڤدەولەتی كو ڕێكا گەلان كۆنترۆل دكەن و قەیرانان د چارچووڤەیا ئیدارەكرنێ دا دهێلن نە چارەسەركرنێ، داكو «پاراستنا ئارامیێ» ببیتە پەردەیەكێ (خیلابەكێ) ژ بۆ سیاسەتەكا یەكانە كو ناهێتە گوهۆڕین: ب
ڕێڤەبرنا قەیرانان… ب دویماهی نەئینانا وان.
ب ڤی ئاوای، نەتەوەیێن ئێكگرتی میراتێ نەخشەیان وەكی خۆ وەرگرت و ل گەل وێ ژی هەمان بێدەنگی وەرگرت، هەتا كو كوردستان بوویە مەزنترین گرێكا جیۆپۆلیتیك یا پاشخستی د دیرۆكا هەڤچەرخ دا. د دەمەكێ دا كو گەلێن بچویك د دەمەكێ كێم دا دبنە خۆدان دەولەت، وەكی ل باشوورێ سوودانێ، كۆسۆڤۆ و تیمۆرا ڕۆژهەلات چێبووی، كوردستان ل گەل هەمی بنەمایێن دەولەتبوونێ، وەكی دۆسیەیەكێ دمینیت كو ناهێتە ڤەكرن، ژبلی كو جارەكا دی بهێتە گرتن. دەولەت ژ بۆ خەلكێن دی دهێنە چێكرن، لێ دەولەت ل سەر كوردان دهێتە قەدەغەكرن هەتا دەمێ كو بڕیارا چارەنڤیسێ خۆ ب ڕێیا ڕیفراندۆمەكا دیرۆكی ژی ددەن. ڕیفراندۆما ٢٠١٧ێ نە تەنێ پێنگاڤەكا سیاسی بوو، بەلكو ئەزموونەك بوو بۆ ڕاستگۆییا پەرگالا نێڤدەولەتی و دەمێ كو نەتەوەیێن ئێكگرتی بێدەنگبووی و هێزێن مەزن ژ پرەنسیپێن خۆ پاشڤە زڤڕین، ڕاستی دیار بوو: كو ڤیتۆیەكا نەئاشكرا هەیە ڕێكێ ل كوردان دگریت كو دەربازی قۆناغا دەولەتبوونێ ببن، چی شەرعیەتا وان هەبیت بلا هەبیت، و چەند ماف ل پێشبەری جیهانێ یێ ئاشكرا بیت.
لێ بێدەنگی نە تەنێ ئەو چەك بوو؛ كوردستان كەفتە قۆناغەكا مەترسیدارتر: قۆناغا شەڕێ بێدەنگ. شەڕەكە كو د ژۆرێن گرتی دا دهێتە بڕێڤەبرن نە ل بەرەیێن شەڕی، شەڕەك كو ئامیرێن وی ئابووری، وزە (تاقە)، ڕاگەهاندن و یاسا نە، نە تانك و تۆپ ان. هەر دەمێ هەرێم هەوڵ ددەت سازیێن ب هێز ئاڤا بكەت یان ئابووریا خۆ خورت بكەت یان سەربخوەییا بڕیارا خۆ بسەلمینیت، دەربەیێن سیاسی یێن هویربین ئاراستەی وێ دكەن، كو چ دەنگێ وان نینە، لێ د كویراتیا بنیاتێ هەرێمێ ددەن و ژ دەنگێ تۆپان ب ئێشترن. دەستپێدكەت ب بڕینا مووچەیان و جەمداندنا شایستەیان، و درێژ دبیت بۆ گرتنا دەرگەهان و خەندقاندنا تەڤگەرا بازرگانی، پاشی ئارمانجگرتنا ستوینا ئابووری یا پەترۆل و گازێ، هەتا دگەهیتە فەلجكرنا كەرتێ كارەبێ و یاریكرن ب باوەریا خەلكی ب ڕێیا ڕاگەهاندنەكا ئاراستەكری و پلاتفۆرمێن كو ڕایا گشتی ل گۆرەی بەرژەوەندیێن نە-پاك ئەندەزیاری دكەن.
ل ڤێرێ جەوهەرێ ئاریشێ هەیە: كوردستان نە قوربانیا لاوازیێ یە، بەلكو قوربانیا هێزەكێ یە كو یێن دی ژێ دترسن. چونكی ئاڤابوونا دەولەتەكا كوردی ڕامان ب هەلوەشاندنا وان هەڤسەنگیانە كو بەری سەد سالەكێ هاتینە چێكرن، و ئافڕاندنا نموونەكا دیمۆكراتیك یا سەركەفتی ل دەڤەرەكێ كو تێدا ڕژێم ژ سەركەفتنا گەلان دترسن و نەخشەیەكا كو جیهانێ بێی كوردان داڕشتی ژنووڤە بهێتە خێزكرن. لەورا پەرگالا نێڤدەولەتی بو وێ باشترە، كو ئەڤ شاشیا دیرۆكی وەك خۆ بمینیت، ژبەر كو ڕاستڤەكرنا وێ ڕامان ب ڤەگوهێڕانەكا جیۆپۆلیتیكە كو نە هێزێن مەزن و نە یێن هەرێمی دخوازن.تراجێدیا كوردی یا ئەڤرۆ نەلاوازیا نەتەوەیێن ئێكگرتی ئاشكرا دكەت، بەلكو سەختەكاریا وی ڕۆلی یە كو بانگەشێ بۆ دكەت. ئەو سازیا كو بۆ سەرخستنا مەزلومان هاتبوو ئاڤاكرن، ل سەر سنوورێن كوردستانێ، بوویە شاهدەكێ بێدەنگ كو زوڵمێ نوو دكەت ل شوونا كو ڕاكەت. هەرچی سەركردەیێن دەولەتانە ئەوێن دچنە سەر كورسیان و قیرینیێ بۆ مافێن مرۆڤان دكەن، گۆتارێن وان سنوورێن ماسكەیێن سیاسی دەرباز ناكەن، ئەوێن كو بریقا وان نامینیت دەمێ بەحس دگەهیتە مافێن كوردان. و ئەو پرسیارا كو جیهان ژێ دڕەڤیت هەر دمینیت: هەتا كەنگی دێ پەرگالا نێڤدەولەتی ل سەر ڕەتكرنا ڕاستڤەكرنا شاشیا خۆ یا دیرۆكی بەردەوام بیت؟ و هەتا كەنگی دێ مافێ گەلەكێ تەمام یێ پاشخستی بیت ل سەر حەسێبێ وان دەولەتان كو دادپەروەریێ وەكی پرەنسیپ نابینن، بەلكو وەكی كاغەزەكێ ل سەر ماسەیا بەرژەوەندیان؟
جیهان نە كێم-هێزە ژ بۆ سەرخستنا كوردان… بەلكو هەلدبژێریت كو نەكەت. و دادپەروەریا كو دهێتە پاشخستن ناهێتە بەتالكرن و گەلێن كو دهێنە دۆرپێچكرن ناهێنە ژێبرن، وئەگەر چەند ل كوردستان درەنگ ژی بیت لێ دێ هەر بیتە ئەو ڕاستیا جیۆپۆلیتیك كو جیهان هەول ددەت ژێ بڕەڤیت، لێ چ جاران بەرزە نابیت
* ڤەكۆلەرەكا كاروبارێن سیاسی یێن كوردی، و پسپۆڕا دیرۆكا نوو و هەڤچەرخ
