شیرێ قەركری نە بۆ شەڕی یە، بەلكو بۆ خەملاندنا دیوارانە
عسمەت خابوور
ل دەستپێكێ، حەز دكەم سوپاسیەكا ژ دل پێشكێشی هەڤالێ خۆ یێ خۆشتڤی، د.یاسرێ حەسەنی، بكەم، كو ب خواندنا خۆ یا هویر و تێبینیێن خۆ، ئەوێن د چارچووڤەیێ گۆتارەكێ دا ل رۆژناما ئەڤرۆ، هژمار (٣٨٧٩)، ل ٣٠ـی چریا دووێ ٢٠٢٥ بەلاڤكرین، ئەڤ بابەتە هێشتا زەنگینتر لێكری و دەرگەهـ بۆ دیالۆگەكا كویرتر ڤەكری.
بیرا من دهێت د بەرنامەكێ تێلەڤزیۆنی دا، كوردۆلۆجیستێ هۆلەندی، مایكل لیزنبێرگ، چیرۆكەكا دوبارەكری یا سادە یا تژی ڕامان ڤەگێڕا. ناڤبری گۆت، دەمێ ئەز وەكو هۆلەندیەك ل گەل كوردەكی ب كوردی دئاخڤم، بەردەوام تووشی ڤێ پرسیارێ دبم: «ئەرێ تو كوردی؟»، ئەز دبێژم «نە»، «پا بابێ تە؟»، دبێژم «نە، نەكوردە»، «پا دایكا تە؟»، دبێژم «ئەو ژی نەكوردە»، ل دویماهیێ، ب سەرسۆرمان ڤە دبێژیت: «پا چاوا تو زمانێ كوردی دزانی؟!». ئەڤ سەرسۆرمانە، یا كو بۆ گەلەك ژ مە ئاسایی، د ڕاستی دا رەنگڤەدانا برینەكا كویر یا دەروونی و دیرۆكی یە، كو وێ باوەریا بێدەنگ نیشاددەت ئەوا د ناخێ مە دا هاتیە چاندن كو زمانێ مە بتنێ یێ مەیە، و ئەو بوهایە نینە كو كەسەكێ بیانی خۆ پێڤە ماندی بكەت و فێرببیت. ئەڤە گرێیەكا دەروونیە كو ژ ئەگەرێ سەدان سالێن بندەستیێ، بێ دەولەتیێ، و خۆگونجاندنا بەردەواما مە د گەل سەردەستی پەیدا بوویە.
زۆرینەیا كوردێن باكوور ب ڕەوانی توركی دزانن، لێ باوەرناكەن توركەك بشێت فێری كوردیێ ببیت. هەمان عەقلیەت ل باشوور و رۆژئاڤا بەرامبەر عەرەبان و ل رۆژهەلات بەرامبەر فارسان هەیە. مە هند خۆگونجاندیە، مە ژبیركریە كو د شیاندایە زمانێ مە ژی ببیتە جهێ حەز و فێربوونا خەلكێ دی. ئەڤ گرێیا دەروونیا د ناڤ كوردان دا بەربەلاڤ، ب شێوەیەكێ مەترسیدارتر د ناڤ سیاسەتا مە دا دیاردبیت، و ب دیتنا من خواندنا هەڤالێ هێژا، د. یاسرێ حەسەنی، بۆ گۆتارا من، دكەڤیتە د ناڤ ڤێ بازنەی دا.
دكتۆر هەڤڕایە كو بكارئینانا زمانێ كوردی ل پەرلەمانێ بەغدا مافەكە، لێ ئەو د وێ باوەریێ دایە كو عەرەبیەكا بهێز یان یا شكەستی دشێت ببیتە «ئالاڤەكێ سیاسی» و «پەرلەمانێ بەغدا بهەژهەژینیت»! ئەز ب ڕێزگرتنەكا مەزن ڤە دبێژم كو ئەڤ خواندنە، خواندنەكا سەرڤەیی یە بۆ تێگەهێ زمانی و هێزێ. ئەڤ تیۆریا پاش-كۆلۆنیالیزمێ یا دكتۆری ئاماژە پێكری، كو ب تایبەتی ل سەر ئەزموونا هندستانێ هاتیە ئاڤاكرن، ئەرێ د شیاندایە ب شێوەیەكێ كویر ل سەر كەتوارێ مە بهێتە بجهئینان؟ ئەرێ پاشخانا هزری یا ڤێ بۆچوونێ ژ دیتنەكا تیۆری یا ئەبستراكت دەرباز دبیت كو ل ڕاستیا تەحل یا دیرۆكا مە بنێریت؟
بێگومان، زمان ئالاڤەكە، لێ د چ رێرەوەكی دا؟ ب دیتنا من، د رێرەوێ سەردەستی و بندەستی دا، زمان چ جاران ئالاڤەكێ بێلایەن نینە. هەلبژارتنا زمانێ ئاخڤتنێ ب خۆ، بەری تو ئێك پەیڤ ژی بێژی، نیشاندەرێ پەیوەندیێن هێزێ یە. دەمێ پەرلەمانتارێ كورد بریارێ ددەت ب عەرەبی باخڤیت، ئەو ب كریار دبێژیت: «ئەز دێ د ناڤ یاریگەها تە دا و لدویڤ یاسایێن تە یاریێ كەم». ئەو دانپێدانێ ب وێ ئێكێ دكەت كو زمانێ وی یێ دایكێ یێ «نەفەرمی» یە و یێ بەرامبەر یێ «فەرمی» یە. ئەڤە نە هێزە، بەلكو ئەڤە ڕادەستكرنا چەكێ هەرە بهێزە بەری شەر دەستپێبكەت! شەر ب شیرێ قەركری ناهێتە كرن! هەروەسا چەند ب زمانێن بیانیان بكەیە هاوار و قێری، ناسنامەیا تە یا رەسەن و راستەقینە ب دروستی دیار نابیت! و زمانێ سەردەستی، چەندێ تەیسۆك و بریسقەدار بیت، دێ بیتە خەملەك بۆ وان و ماڵا وان، و دێ هێزا تە یا راستەقینە كێم كەت، چونكی ئەو نە دەنگێ تەیێ رەسەنە.
دكتۆر ئاماژێ ب میشێل فۆكۆی ددەت و دیاردكەت كو گۆتار (Discourse) یا مەترسیدارە و هێزێ بەرهەمدئینیت. بەلێ، ئەو ژبیردكەت كو گۆتارا زاڵ ل پەرلەمانێ بەغدا، گۆتارەكا عەرەبی یە، و چوون و خۆگونجاندنا د ناڤ وێ گۆتارێ دا، خزمەتكرنا وێ گۆتارێ ب خۆ یە، نەكو هەژهەژاندنا وێ! یا ژ هەمیێ سەیرتر، پشتبەستنا دكتۆری یە ب بۆچوونێن (هۆمی بابا)ی و تێگەهێ چاڤلێكرنێ (Mimicry). دكتۆر دبێژیت كو دەمێ كەسێ بندەست «زمانێ سەردەستی ژ سەردەستی ب خۆ باشتر بزانیت… سەردەست د ناخێ خۆ دا دهەژهەژیێت». لێ پرسیار ئەوە ئەرێ ئەڤ تیۆریە لسەر كەتوارێ مە دچەسپیت؟ ئەز دبێژم نەخێر! فەلسەفە و پرۆژێ سەردەستێ عەرەب ل عیراقێ چ جاران ئەوە نەبوویە كو كوردەكێ «نێزیك» ژ خۆ دروست بكەت، بەلكو هەردەم پرۆژێ وی (عەرەبكرن و حەلاندن) بوویە. لەورا، دەمێ پەرلەمانتارەكێ كورد ب عەرەبیەكا سیبەوەیهی دئاخڤیت، ئەو پەرلەمانی ناهەژهەژینیت، بەلكو ئارامی و دلخۆشیێ ددەتە سەردەستی! بەلكی هندەك ژ وان د دلێ خۆ دا ب كەنی ڤە بێژن «ئەڤە ژ مە ژی عەرەبترە!»، چونكو ئەو دبیتە نموونا سەركەڤتنا پرۆژەیێ وان؛ نموونا وی كوردێ كو زمان و ناسنامەیا خۆ «لاواز» هێلای و زمانێ «شارستانیەتێ!!» هەلبژارتی. ئەو نابیتە مەترسی، بەلكو دبیتە «كوردێ باش» یێ عیراقێ، هەروەكو «كوردێ باش» یێ توركیا. نزانم ئەڤە چ جۆرە هەژهەژاندنە!؟
ل بەرانبەر ڤێ، ئەو كریارا كو ب دروستی پەرلەمانی دهەژهەژینیت، ئەوە یا كو سەردەستی نەچار دكەت دانپێدانێ ب هەبوونا تە بكەت. دەمێ پەرلەمانتارێ كورد ب كوردی دئاخڤیت و هەمی پەرلەمانتارێن عەرەب نەچار دبن گوهداریا وەرگێرانێ بكەن، ئەڤەیە هەژهەژاندنا ڕاستەقینە. ب ڤی رەنگی، تو سیستەمی نەچار دكەی كو خۆ ل گەل تە بگونجینیت، نەكو تو خۆ ل گەل وی بگونجینی. تو وی نەچار دكەی دانپێدانێ ب وێ یەكێ بكەت كو زمانێ تە، هەروەكو یێ وی، یێ فەرمی و دەستووریە. تو هەڤسەنگیا هێزێ ب تمامی دگوهۆڕی و دبیە خودانێ یاریگەهێ، نەكو یاریزانەكێ پاشكۆ.
ئەڤجا بلا ئەم بزڤرینە سەر چیرۆكا لیزنبێرگی، كیژ دیمەن دێ وێ گرێیا دەروونی یا مە كوردان چارەسەر كەت؟ دیمەنێ پەرلەمانتارەكێ كورد یێ كو ب عەرەبیەكا ڕەوان دئاخڤیت، یان دیمەنێ سەد پەرلەمانتارێن عەرەب یێن هێدفۆنان دئێخنە گوهێن خۆ داكو تێبگەهن كا پەرلەمانتارەكێ كورد چ دبێژیت؟ بێگومان دیمەنێ دووێ.
یا دیارە رێرەوێ هێزێ ل هەرێما كوردستانێ ب خۆ، هەر ژ سالا ٢٠٠٣ـیێ و تا نوكە، وەرچەرخانەك تێدا رویدایە. ب سەدان هزار عەرەب هاتینە هەرێما كوردستانێ و نوكە تو دشێی گەنج و زارۆكێن وان ببینی كو بزاڤێ دكەن ب كوردی باخڤن، و گەلەك ژ وان ژی كوردیەكا باش دزانن! ئەگەرێ سەرەكیێ ل پشت ڤێ یەكێ ژی ئەوە چونكو ل ڤێرێ، زمانێ كوردی زمانێ هێزێ یە؛ زمانێ بازار و كار و ژیانێ یە. ئەڤە دسەلمینیت كو زمان لدویڤ هێزێ دچیت. ئەگەر تە دڤێت هێزا تە ل بەغدا هەبیت، پێدڤیە زمانێ تە ل بەغدا هەبیت.
ب كورتی، پەرلەمانتارێ كورد نەهاتیە هنارتن بۆ بەغدا دا ببیتە مامۆستایێ زمانێ عەرەبی، بەلكو یێ هاتیە هنارتن دا ببیتە پارێزەرێ مافێن گەلێ كورد. و مافێ سەرەكی و چەكێ هەرە كاریگەر، زمانێ دایكێ یە. هەر دەستبەرداربوونەك ژ ڤی چەكی، ب هەر بەهانەكێ بیت، شكەستنەكە بەری كو شەر دەستپێبكەت. هێزا ڕاستەقینە نە د چاڤلێكرنا سەردەستی دایە، بەلكو د نەچاركرنا وی دایە كو دانپێدانێ ب هەبوونا تە بكەت.
