ڕەنگڤەدانا فۆلکلۆری د ڕۆمانا (هەوارە) دا
نارین حەمید سەبیح
ڕۆمانا ژێر ناڤونیشانێن (هەوارە) ژ ئالیێ نڤیسەرێ خودێ ژێ ڕازی (محمد سلیم سواری) یڤە هاتییە نڤیسین، روودانێن ڤێ ڕۆمان لدۆر دیرۆک و ژیان و هۆزێن کوردانە، هەروەسا بەرجەستەكرنا ئەو زۆلما ل کوردان دهاتییە کرن ب دەستێن دوژمن و نەیاران، وان بوویەران نیشاددت كو چ جاران كوردان خۆ بدەست دوژمنی ڤە بەرنەدایە. ڕۆمان دەربارەی چەندین کەسایەتیێن چەلەنگ و مێرخواسە کو بشێوەیەکێ جوان و سەرنجڕاکیشانە هاتیینە دیارکرن، سەردەم و کەسایەتی ب ڕەنگەکێ جوان تێکەلی ژانرێن جۆراو جۆرێن فۆلکلۆری کرینە ب شێوەیەکی کو بالا خواندەڤانی بۆ فۆلکلۆرێ نەتەوا کورد ببەت.
فۆلکلۆر ئەو میراتێ ملەتیە یێ كو د فۆرمێن ئەدەبی یێن بهێز و کاریگەردا وەکی (چیروک، ستران، ئەفسانە و گۆتنێن مەزنان..)، هەروەکی هندەک ژڤان فۆرمان بڕەنگەکێ جوان دناڤ ڤێ ڕۆمانێ دا ڕنگڤەددەن.
فۆلکلۆر مینا خۆدیکەکێ یە، هەر ملەتەک وێنەیێ خۆ تێدا دبینیت، هەر وەسا ب رۆلێ دەولەمەندکرن وپاراستنا فەرهەنگ و زمانی رادبیت. دەربڕینا رەوشت و تیتال و رەفتارێن هەر جڤاکەکییە، زێدەبارەی كو رەنگەڤەدانا هەر نەتەوەیەکی و ئەقلیەتا ئەوی نەتەوەی نیشاددەت. ویا گرنگ ژی فۆلكلۆر وەکی تۆمارەکێییە، ڕویدانێن جودا جودا تێدا دهێنە تۆمارکرن كو دبیت پشكەك ژ دیرۆكێ.
ئەدەبییات هەردەم ڕوویەکێ گەش و دیارێ هەر جڤاک و شارستانیەتەکێ بوویە، تێکستێن هەردەم زیندینە، ڕۆمان وەک ژانرەکێ نویخاز و بەرفرەهێ ئەدەبی وەکی هەر ژانرەکێ دی یێ ئەدەبی گرنگییا خۆ هەبوویە ژبۆ پێشئێخستنا ئەدبیاتێ و بەرجەستەکرنا کولتۆرێ مللەتێ کورد بڕەنگەکێ جوان هەروەکی دڤێ ڕۆمانێدا ڕەنگڤەداین. ژوان ژانرێن دڕۆمانێدا ڕەنگڤەداین (گۆتنێن مەزنان، ئەفسانە، ستران).
١- (گۆتنێن مەزنان):
هەلبەت گۆتنێن مەزنان دهێنە هژمارتن ژانرەکێ فۆلکلۆری یێ گەلەک بەربەلاڤ و گرنگ نەخاسمە دناڤ فۆلکلۆرێ کوردی دا کو هەر ژکەڤندا هەتا نوکە دناڤ جڤاکێ مەدا ڤەژییاینە و ژوان ژانرانە یێن کو بشێوەیەکێ تێر و تەسەل دناڤ ڕۆمانێدا ڕەنگڤەداین کو ڕەنگڤەدانەکا تایبەت ب سەردەم و بارودۆخ و جهێ ڕۆمانێڤە.
ڕەنگڤەدانا گۆتنێن مەزنان دناڤ ڕۆمانا (هەوارە)دا:
دێ ب كۆرتی باس ل چەند نمونەیان كەن یێن كو درۆمان ناڤبڕی دا هاتی:
(چو جارا گوشت ژ نینۆکێ ڤەنابن) رۆماننڤیسی ئەڤ گۆتنە د رۆمانا خۆدا بكارئینیە بڕامانا مروڤاینیێ، (گەلەک کەس ژبێ بابی ژاردبن هندەک هاردبن)، دناڤ جڤاکێن بەرێدا لدەمێ کەسەک بێی باب دما دگۆتن کەس نینە ڤی کەسی پەروەردەبکەت و دێ بیتە ئاریشە بۆ جڤاکی لێ دڕۆمانێدا ب ڕامانەکا بەرۆڤاژی هاتییە کو کەسەکێ بێی باب بوویە مێرخاس و چەلەنگێ گوندی، (گران بە دایا گراڤی بی)، بۆ وان کەسان دهاتە گۆتن یێن گەلەک ڤیانەکا زێدە ددا کەسێن بەرامبەر وەک شیرەتەک لێ دهاتە کرن،(دونیا دبیتە بوهوست بەلێ چ جاران نابیتە دوست)، وەک شیرەتەک دهاتە بکارهینان داکو باوەریەکا زێدە ب کەسێن بیانی نە هینین .ئەڤە و چەندین گۆتنێن دی یێن جوان ژلایێ نڤیسەرێ ناڤهاتیڤە دناڤ ڕۆمانێدا هاتینە دارێژتن.
٢- (ئەفسانە):
هندەک گۆتنێن نەڕاستن، دانەرێ وێ جڤاکە و پالەوانێ وێ کەسایەتیێن ڕادەبەدەرن وەکی هێمایێن سروشتینە و دەربڕینێ ژ بارودۆخەکێ دیارکری یێ ژیانێ دکەن، دشێین بێژین ئەفسانە کۆمەکا چیڕۆکێن کەڤنن کو هەمی تشتێن بنیاتی (پالەوان، کەرەستە، دەم، جهێ و ڕویدان)ئەفسانەنە و بکێمترین بەرهەمێ ئەدەبێ فۆلکلۆری دهێتە زانین.
ڕەنگڤەدانا (ئەفسانە)یێ دناڤ ڕۆمانا(هەوارە)دا:
هەر دکەڤندا مە ژ باب و باپیرێن خۆ سەرهاتی و رویدانێن خۆش و نەخۆش گوهلێبووینە، سەرهاتیێن «ژمەچێترا» ژی ئانکو(ئەجن)ا مە گەلەک جاران گوهلێبووینە و دناڤ ڤێ ڕۆمانێدا ڕویدانەکا ب وی ڕەنگی تێکەل ژ مرۆڤ و ژمە چێترا ڕویدایە ب ڕەنگەکێ هۆسا کو خواندەڤان هزر بکەت کو ڕاستیە.
٣- (ستران):
مەبەست ب سترانێ ئامكو پارچە هەلبەستەکە کو ئاوازەک بۆ هاتییە دانان وبهێت گۆتن ژ ئالیێ کەسەکی یان دو کەسان یان کۆمەکا کەسان ئەڤجا چ کچ بن یانژی کوڕ بن، ئەڤ جۆرە هەر دکەڤندا هەبوویە، گرنگترین جۆرێن فۆلکلۆرێ کوردییە. کولتۆرێ مە گەلەک جۆرێن سترانا هەنە ژوان (سترانێن شەرا، ئەڤینی، سترانێن دەخل دروینێ، سەرێ زاڤایی، سترانێن لۆرینێ هتد).
ڕەنگڤەدانا (ستران)ێ دڕۆمانا (هەوارە)دا:
ستران دڕۆمانێدا ب شێوازەکێ جیاواز هاتییە دارژتن، ئەوژی لدەمەکێ ب وی ڕەنگیدا کو مرۆڤ تێدا دویرە ژ مرۆڤان و ئەو ل جیهانەکا دییە جیهانا ڕەڤینێ یانژی بێژین جیهانا خەوێ لدەمێ ئێک ژ کارێکتەرێ سەرەکی دخەودا دیتی دگەل رویدانێن جیاواز و دو دلکەر کەسەک یێ گازی دکەت و دبێژیت:
هەوارە مستێ گوزێ هەوارە
هەوارە بەرخێ مالا سیمۆی هەوارە
هەوارە چرایێ مالا دیبۆی هەوارە.. هتد.
بڤی ڕەنگێ جوان و سەرنجڕاکێش ڕۆماننڤیس شیایە ڕۆمانێ ب ڕەنگەکێ سادە و جوان بنڤیسیت کو بالا خواندەڤانی بۆ خۆ ڕابکێشیت، هەر وەسا شیا ب رێكا بكارئینانا ڤان جۆرە پشكێن فۆلكۆری خزمەتا رۆمانا خۆ بكەت و بێخیت ژێر كونتێكستێن جودا جودا یێن چیڕۆكا رۆمانێ. گرنگە ئەڤرۆ نڤیسەرێن مە یێن كورد پتر گرنگیێ بدەن كولتۆرێ خۆ و ڤان گۆتن و سەرهاتیان بكاربینم، دا ژ ئالیەكێ ئەو گۆتن زیندی د كەتواری دا بمینن و ژ ئالیەكێ دی؛ دا پتر بەرهەمێن خۆ پێ زەنگین بكەن وببەن ئەو پرا دناڤبەرا دوهی و ئەڤرۆ دا بیت.
