دەستهەلاتێن سەرۆك كۆمارێ ئیراقا فیدرال
كاوار حەمید باڤی
1 ــــ 2
پۆستێ سەرۆك كۆماری ئێكە ژ سێ سەرۆكایەتیێن سەرەكی (پەرلەمان، حوكمەت، سەرۆكایەتی كۆمار)، بەلێ دەستهەلاتێن وی گەلەك جودانە ژ سیستەمێن سەرۆكایەتی یێن وەكی (ئەمریكا یان توركیا)، ژبەركو سیستەمێ سیاسی یێ برێڤەبرنێ ل ئیراقێ پەرلەمانی یە، كو پڕانیا دەستهەلاتێن بجهئینانێ یێن ڕاستەقینە د دەستێ سەرۆك وەزیری دانە، دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری زێدەتر تەشریفاتینە و رۆلەكێ سیمبۆلی و چاڤدێریێ هەیە، چونكی د سیستەمێ پەرلەمانی دا پێگەهێ سەرۆك كۆماری پتر سمبۆلی و (تەشریفی) یە، ل دویڤ دەستوورێ ئیراقێ ل بەندێن جودا ئاماژە ب دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری هاتیەدان:
گازیكرنا پەرلەمانی بۆ روینشتنا ئێكێ پشتی هەلبژارتنان
ل دویڤ بەندێن (٥٤) و بڕگەیا چارێ یا (٧٣) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار؛ دێ ئەندامێن پەرلەمانی یێن نوی هەلبژارتی پشتی پەسەندكرنا ئەنجامێن هەلبژارتنان د ماوەیێ ١٥ رۆژان دان گازی كەتن بۆ گرێدانا ئێكەم روینشتنا پەرلەمانی ژ خۆلا نوی.
بانگەشەكرنا روینشتنەكا پەرلەمانی یا نەئاسایی
ل بەندا (٥٨) بڕگەیا ئێكێ بانگەشەكرنا پەرلەمانی بۆ گرێدانا روینشتنەكا نە ئاسایی لـ دەمێن پێدڤی دەستهەلاتا سەرۆك كۆماری یە د گەل هندێ هەمان ماف دایە سەرۆكێ جڤاتا وەزیران و سەرۆكێ جڤاتا نووینەران و پێنجی ئەندامێن پەرلەمانی.
پێشنیاركرنا پرۆژە یاسایان بۆ پەرلەمانی
خالا ئێكێ ژبەندێ (٦٠) مافێ پێشكێشكرنا پرۆژەیاسا بۆ پەرلەمانی ب سەرۆكێ كۆماری و سەرۆك وەزیران داینە، بەلێ د گەل هندێ وەكی نەریت و هندەك بەندێن دی یێن دەستووری پێدڤییە ئەڤ پرۆژەیاسایە بـ هەڤكاری د گەل حوكمەتێ (سەرۆك وەزیران) بۆ پەرلەمانی بچن، ب تایبەت ئەگەر تێچوویێن دارایی د ناڤ دا هەبن، و دەستوور ژی دبێژیت سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیر پێكڤە دێ پێشنیاركەن.
ڤەكێشانا باوەریێ ژ سەرۆك وەزیران
ل دویڤ بڕگەیا هەشتێ ژ بەندێ (٦١) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار دێ داخوازیەكێ پێشكێشكی پەرلەمانی كەت دەربارەی ڤەكێشانا باوەریێ ژ سەرۆك وەزیران، پاش ل پەرلەمانی د چەند رێكارەكان ڕا دەرباس دبیت، بەلێ داخوازكرن و دەستپێكا ئەڤێ كەیسێ پێدڤی یە سەرۆك كۆمار بۆ پەرلەمانی بلند بكەت.
ڕاگەهاندنا بارێ نە ئاسایی
ل بڕگەیا نەهێ یا بەندێ (٦١) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران پێكڤە دێ داخوازێ هەڤپشك پێشكێشی پەرلەمانی دكەن بۆ ڕاگەهاندنا (بارێ نەئاسایی) ئەگەر مەترسی ل سەر وەلات هەبیت، بەلێ بڕیارا دوماهیێ د دەستێ پەرلەمانی دایە.
رازەمەندیدان ل داخوازا هەلوەشاندنا پەرلەمانی
ل خالێن بەندێ (٦٤) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار رازەمەندیێ ل سەر داخوازیا سەرۆك وەزیران بۆ هەلوەشاندنا پەرلەمانی ددەت، (بەلێ نابیت سەرۆك وەزیر د بارێ لێپرسینێ دابیت)، پاش پەرلەمان دێ ب پڕانیا ڕەها خۆ هەلوەشینیت، پاش دڤێت هەلبژارتنێن پێشوەخت بهێنەكرن، ئانكو ل ڤێرە سەرۆك كۆمار نەشێت بتنێ داخوازیێ ژ پەرلەمانی بكەت، بەلكو بتنێ ڕازەمەندیێ ل سەر ددەت.
پاراستنا سەروەری و سەرپەرشتیا دەستووری
ل بەندێ (٦٦) یێ دەستووری ئاماژە ب هندێ دایە كو دەستهەلاتا بجهئینانێ ژ سەرۆك كۆماری و سەرۆك وەزیری پێكدهێت، و ل دویڤ بەندێ (٦٧) دەستور دبێژیت: سەرۆك كۆمار سەرۆكێ دەولەتێ و هێمایێ ئێكگرتنا نیشتمانی یە، نووینەراتیا سەروەریا وەلاتی دكەت، و چاڤدێریا پێگیریكرنا گەرەنتیا دەستووری دكەت، و پاراستنێ ل سەر سەربەخۆیا ئیراقێ، سەروەری، ئێكەتی، ئێكپارچەیا ئەردێ وێ ل گۆرەی بەندێن دەستووری دكەت.
هەر چەندە سەرۆك كۆمار بەرپرسێ ئێكێ یە بۆ پاراستنا دەستووری و وەكی پارێزەرێ دەستووری دهێتە هژمارتن، بەلێ د ڕاستی دا چ میكانزمەكا رۆهن نەهاتیە دانان ب چ شێواز ڕێگیریێ ل پێشێلكاری و سەرپێچیێن دەستووری بكەت، ژبلی تۆماركرنا سكالایان ل دادگەها فیدرالی و د دەمەكی دا گەلەك ب ئاشكرایی دەستوورێ ئیراقێ ل بەندێ (٩٣) ئەو مافە بـ دادگەها فیدرالی هاتیەدان و ئێك ژ كارێن وێ یێن سەرەكی یە.
دەرئێخستنا لێبۆرینا تایبەت
ل دویڤ برگەیا ئێكێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار دشێت لێبۆرین یان بەخشینا تایبەت بۆ تاوانباران یێن مەحكوم كری دەر بكەتن، بەلێ پێدڤی ل دویڤ پیشنیار و رەزامەندیا سەرۆك وەزیری بیت، ئانكو ئەگەر سەرۆك وەزیر داخواز نەكەت سەرۆك كۆماری بتنێ دەستهەلاتا لێبۆرینا تایبەت نینە، د گەل هندێ نابیت لێبۆرینێ بۆ تاوانێن نێڤدەولەتی، تیرۆرێ و گەندەلیا دارایی و كارگێری دەربئێخیت.
پەسەندكرنا رێكەفتنامە و پەیماننامەیێن نێڤدەولەتی
ل دویڤ بڕگەیا دو ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار ژ دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری ئیمزاكرنا رێككەفتن و پەیماننامەیێن نێڤدەولەتی یە، بەلێ مەرج ئەوە پشتی پەرلەمان ڕازەمەندیا خۆ ل سەر ددەت و پەسەند دكەن، سەرۆك كۆمار دێ ئیمزایا كۆتایی ل سەر دكەت دا ببیتە فەرمی، (ئانكو ل ڤێرە هەتا پەرلەمان پەسەند نەكەت ناهێتە ئیمزاكرن و ئەگەر ئیمزا ژی نەكەت؛ پشتی ١٥رۆژان دێ چیتە د وارێ بجهئینانێ دا دێ هێتە هژمارتن پەسەندكری).
پەسەندكرن یان ئیمزاكرنا یاسایان
ل دویڤ بڕگەیا سێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار یاسایێن ژ جڤاتا نووینەران (پەرلەمان) پەسەند دبن ئیمزا دكەت، بەلێ ئەگەر د ماوێ (١٥) رۆژان دا ئیمزا نەكر، ب خۆ كاری و هێزا دەستووری ئەو یاسا دێ ب پەسەندكری هێتە هژمارتن و چنە د وارێ بجهئینانێ دا (ئانكو ل ڤێرە سەرۆك كۆماری مافێ «ڤیتۆ» یێ ڕەها نینە وەكی سەرۆكێن هەندەك وەلاتان كو یاسایێ بۆ پەرلەمانی دوبارە بزڤرینیت و خواندن و دەنگدان بۆ بهێتەكرن، ئانكو سەرۆك كۆمار نەشێت ڕێگریێ ل یاسایان بكەت، بەلكو بتنێ سەرۆك كۆمار دشێت پرۆسەیا بجهئینانێ بۆ ماوەیێ ١٥ رۆژان گیرۆ بكەت).
بەخشینا نیشان و مەدالیان
ل دویڤ بڕگەیا پێنجێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری بەخشینا نیشان و مەدالیێن ڕێزگرتنێ یێن فەرمی بۆ كەسێن ژ هەژی ژ دەستهەلاتێن سەرۆك كۆمارینە، بەلێ ئەڤە كارەكێ تەشریفاتی یە، ژبەركو ب كەیفا خۆ ئەڤان بەخشینان ناكەت، بەلكو دڤێت ب پێشنیارا سەرۆك وەزیران ئەو كەسێن ژ هەژی بۆ بهێنە دەستنیشانكرن.
* (ماستەر ب یاسا گشتی)
