ژینگەهـ و سـزا
سەدیق جەلالەددین رێكانی
دەستپێكێ گرنگە ئەم بزانین ژینگەه ئەو جهێ پیرۆزە یێ كو خۆدایێ مەزن هەمی كەرەستێن ژیانێ تێدا بۆ مرۆڤی بەردەست كرین. بۆ بەردەوامیا ژیانێ ژینگەه نە ب تنێ ئاخ و ئاڤ و هەوایە، بەلكو ئەو سیستەمێ هەستیارە یێ كو هەبوونا مە پێ ڤە گرێدایە. لێ د چەند سالێن دوماهیێ دا مرۆڤایەتی بوویە گەفەكا مەزن بۆ سەر ڤی سیستەمی. ل ڤێرە ڕۆلێ سزا و قانوونێ دهێت بۆ هندێ كو سنوورەكی بۆ دەستدرێژیێن مرۆڤی دانیت، چونكی ئەگەر ویژدان نەبیتە رێگر، دێ یاسا بیتە زێرەڤان ژبیرنەكەین هەمی دەمان سزا شیایە رێگریێ هەتا رادەكێ ل كەسانێن تێكدەر بگریت ژبەركو زیانێن ژینگەهێ جینوسایدان پەیدادكەت ژبەركو زەرەر و زیانێن كۆم دروست دكەت؛ گرنگە ب رژدی ئەڤ سزا یێن هاتینەدان، دروست كار سەر بهێتەكرن هەمی كەس بەرانبەر قانوونێ دا یەكسان بن، ژ بەركو سزا دێ شێت گەلەك گوهۆرینا بۆ باشكرنا ژینگەها وەلاتێ مە كەت.
هەر ژ سەردەمێن كەڤن دا تا ئەڤرۆ مرۆڤ ژ سزایان ترسیاینە؛ هەر چ جۆرێ سزایی بیت، لەوا هەردەم مە دگۆت تاكە رێك بۆ نەهێلانا یان كێمكرن و پیسكرن و تێكدانا ژینگەهێ سزایە تایبەت سزایێ دارایی تاكە رێكە بۆ دۆرهێلێ مە، ئەوە كو بشێین سنوورەكێ بۆ وان كەسان دابنین یێن كو كێم خەم بەرانبەر ژینگەهێ، ژینگەه تنێ ئاخ و ئاڤ و هەوا نینە؛ بەلكو هەمی سروشت مالا مەیە؛ لەوا دڤێت ب پلان ئەم بپارێزین مەزنترین پلان ژی پەروەردەكرنا جڤاكێ و جڤاكا یە بەرانبەر پیرۆزیێن وەلاتی؛ ژ بەركو ژینگەه یا هەمیانە و هەمی كەسەكێ مافێ هەیی تێدا بژیت؛ لەوا گرنگی و پاراستنا وێ ئەركێ هەمیانە؛ بابەتێ ژینگەهێ وەكی جەستەیێ مرۆڤی یە ئەگەر جهەك هەست ب ئازارێ كر دێ لەش هەمی ئێشیت، ژ بەر هندێ پاراستنا ژینگەهێ ب تنێ ئەركەكێ ئارەزۆمەندانە نینە؛ بەلكو بەرپرسایەتیەكا قانوونی و رەوشتی و نشتیمانی یە ژی. گەلەگ جاران ئەم هزر دكەین تێكچوونا ژینگەهێ بەس د هاڤێتنا بەرمایكانە یان برینا دارانە نەخێر هەبوونا گارگەهێن مەزن و تێكدانا سەرچاوەیێن ئاڤێ و .هتد. كو ئەڤە كارتێكرنەكا مەزن و مەترسیدار ل سەر ساخلەمیا مرۆڤان دكەن. سزا وەك ئامرازەكێ فشارێ كار دكەت دەمێ كەسەك بزانیت كو هاڤێتنا پاشمایان یان بڕینا داران یان هەر كارەكێ دی یێن كو بنە ئەگەرێ لاوازیا ژینگەهێ دێ وی تووشی سزایەكێ مەزن یان زیندانێ كەت دێ دوبارە هزركەتە ڤە پێش ئەنجامدانا وی كاری. هەروەسا دڤێت بزانین نەبەس سزایێن دارایی هەنە سزایێن زیندانێ و كارگێری و قەرەبووی ژی هەنە؛ بۆ نموونە كەسەك سروشتی پیس بكەت دێ ب سزایی دارایی هێتە كرن؛ كەسەك كارێ قاچاخیێ ب ژینگەهێ بكەت وەك برینا داران و گیانەوەرێن كیڤی سزایی وی زیندانە، هەروەسا سزایێن كارگێری وەك كارگەهەك یان پرۆژەك بیتە ئەگەرێ مەترسیێ ل سەر ژینگەهێ حوكمەتێ مافێ هەیی داخستنا گارگەهێ بۆ دەمەكێ و یان راوەستاندنا پرۆژەیی؛ هەتاكو مافێ كێشانا مولەتێ ژی هەیە، هەروەسا سزایێ قەرەبووی ئەوە وی كەسی نەچاركەت یێ زیان گەهاندیە ژینگەهێ ل سەر ئەركێ خۆ؛ چارەسەریا وی جهی بكەت یێ كو ئەو بوویە ئەگەرێ تێكچوونا وی جهی؛ بۆ نموونە چاندنا داران یان پاقژكرنا وی جهی یێن وی تێكدای. ئەڤە هەمی قانوونێن پاراستنا ژینگەهێ نە، دڤێت هەم خەلك و هەم حوكمەت پێگربن هەر ئێك ب ئەركێ خۆ؛ ئەڤ پرۆسێسا پیرۆز ب دروست برێڤە بچیت، خۆشبەختانە وەزارەتا ناڤخۆیا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ هند؛ قانوون دەرئێخستینە لایەنێن پەیوەندیدار ژی راسپاردینە كو چاڤدێریێ بكەن؛ ئەڤە ژی جهێ خۆشحالیێ یە، ژبەركو مە سروشتەكێ جوان و سەرنجراكێش هەیە ئەم هەمی دەمان قەردارێن ڤی وەلاتینە، لەوا گرنگە ئەم ب هەمی هەست و ڤیان رەفتارێ دگەل بكەین دابشێن هەردەم جوان و نازك بهێلین. ل دوماهیێ و یا گرنگ من دڤێت دیاركەم سێگۆشەیا خەلك حوكمەت راگەهاندن، ئەگەر ئەڤ هەرسێ یە ب دروست و رژدی كاربكەن دێ ژینگەها مە وەكی مەدڤێت دروست و جوان بیت ئەو ژی؛ دڤێت خەلك پێگیربیت ب قانوون و رێنمایان هەمی پارچەیێن ڤی وەلاتی مالا خۆ بزانیت و حوكمەت ژی زەمینی خۆش بكەت و هاریكار بیت بۆ بەردەستكرنا ئالاڤێن پاراستنا ژینگەهێ، بۆ نموونە بەلاڤكرنا سەلێن بەرمایكان ل جهێن گەشتیاری، هەروەسا ب یەكسانی سەپاندنا قانوونێ و راگەهاندن ئەركێ وێ یێ پیرۆز و گرانە؛ دڤێت رۆلەكێ مەزن و بەرچاڤ هەبیت بۆ بەلاڤكرنا كولتوورێ هشیاریا ژینگەهێ د ناڤ خەلكی دا؛ تایبەت نیشادانا مەترسی و زیانێن ژینگەهێ بۆ مرۆڤان و سروشتی.
