ئەو رێككەفتن و پەیمانێن د دیرۆكێ دا ل دژی گەلێ كورد هاتینەكرن
نەوزاد زادە
یا دیارە گەلێ كورد ب هزاران سالایە ل سەر ئاخا كوردستانێ دژیت و د رۆژهەلاتا ناڤین دا مەزنترین نەتەوەیێ بێ وەلاتە، خودان شارستانیەت و جوگرافی و دیرۆكەكا جودایە، بەلێ دوژمن و داگیركەرێن كوردستانێ بەردەوام پیلان و رێككەفتن د ناڤبەرا خۆ دا گرێداینە ل دژی گەلێ كورد، داكو گەلێ مە نەگەهیتە ماف و ئارمانجێن خۆ و وەلاتێ خۆ یێ ئازاد و سەربەخۆ نەبیت كو گەلەك ژ وان رێككەفتن و پەیمانان نهێنی بوونە و هندەك ژ وان ژی ب ئاشكرایێ و نڤیسی بوونە، ئەڤ رێككەفتن و پەیمانێن ل خارێ گرنگترین ئەو رێككەفتن و پەیمانن كو كو ب ئاشكرایێ و د ناڤبەرا داگیركەر و دوژمنێن گەلێ كورد هاتینە گرێدان:
١- رێكەفتنا ئەماسییە: ئەڤ رێككەفتنە ل 29ی مایسا سالا 1٥٥٥ دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانی و دەولەتا سەفەوی هاتە ئیمزاكرن.
٢-رێككەفتنا ئەستەمبۆل: ئەڤ رێككەفتن ل كانوونا ئێكێ یا سالا 1589 دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا وسەفەویان هاتە ئیمزاكرن.
٣-رێكەفتنا دوویێ ئەستەمبۆل :ئەڤ رێككەفتن ل كانوونا ئێكێ یا سال1613دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا وسەفەویان هاتە ئیمزاكرن.
٤-پەیمانا ئاشتیا سەراب: ل 16ئیلونا 1618دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا وسەفەویان هاتە ئیمزاكرن.
٥-پەیمانا زەهاو:ئەڤ پەیمانە ل سالا 1639هاتە ئیمزاكرن، دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا و سەفەویا (ئێران).
٦-پەیمانا ئەشرەف: ل23تشرینا ئێكێ سالا 1727 دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیان وسەفەویان هاتە ئیمزاكرن.
٧-پەیمانا ئاشتیی كوردان: ل ئیلونا سالا 1746 دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا وسەفەویان هاتە ئیمزاكرن.
٨-ڕێككەفتنا ئەرزەرۆما ئێكێ: ل سالا 1823 دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانی و دەولەتا قاجاری یا ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
٩-ڕێككەفتنا ئەرزەرۆما دوویێ: ل سالا 1847 دناڤبەرا
دەولەتا ئوسمانی و دەولەتا قاجاری یا ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
10-ستاتوكۆ:ل سالا 1870 دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانی و دەولەتا قاجاری یا ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
١١-پڕۆتۆكۆلا تاران :ئەڤ پروتوكولە ل21 كانوونا ئێكێ ل سالا 1911دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
١٢-پڕۆتۆكۆلا ئەستەنبۆل : ئەڤ پروتوكولە ل تشرینا سالا1913دناڤبەرا دەولەتا ئوسمانیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
١٣-پەیمانا سایكس پیكۆ : د دەمێ جەنگێ ئێكێ یێ جیهانی دا ئەڤ پەیمانە ل سالا 1916 هاتە ئەنجامدان ب شێوەیەكێ نهێنی د ناڤبەرا بەریتانیا و فرەنسا و رۆسیا دا كو ئارمانجا ڤێ پەیمانێ دابەشكرنا دەولەتا ئوسمانیان بوو د ناڤبەرا وان دا و هەر چەندە رۆسیا ل سالا 1917 خۆ ل ڤێ پەیمانێ ڤەكێشا ژبەركو گوهۆرین د دەستهەلاتا رۆسیا هاتنەكرن و سیستەمێ سیاسی قەیسەریێ هاتە گوهۆرین و شۆڕشا ئۆكتۆبەر یان شۆڕشا بەلشەڤیك روویدا و سیستەمێ كۆمۆنیزم جهێ وێ گرت.
١٤-پەیمانا لۆزان : ئەڤ پەیمانە ل سالا 1923 ل باژێرێ لۆزان ل وەلاتێ سویسرا هاتە ئیمزاكرن.
١٥-بەلێننامەیا دۆستایەتیا دناڤبەرا ئیران وتركیا: ل 22 نیسانا سالا 1926دناڤبەرا دەولەتا تركیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
١٦-پەیمانا ئاسایشا سنووری دناڤبەرا ئیران وتركیا :ئەڤ پەیمانە ل 9 نیسانا سالا 1929د ناڤبەرا دەولەتا تركیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
١٧-پەیمانا تەسلیم كرنێ دناڤبەرا تركیا و ئیرانێ دا : ل 14 ئادارا سالا 1937دناڤبەرا دناڤبەرا دەستهەلاتا پاشایەتی یا ئیرانێ وكۆمارا توركیا هاتەئیمزاكرن.
١٨-رێككەفتنا سنووری دناڤبەرا شانشینا ئیرانێ و دەولەتا پاشایەتیا ئیراقێ :ل ٤تەموزا سالا1937 هاتە ئیمزاكرن.
١٩-پەیمانا سەعد ئاباد : دناڤبەرا دەولەتا ئیران و ئەفغانستان و ئیراق و تركیا ل ٨تەموزا سالا1937 هاتە ئیمزاكرن.
٢.-پەیمانا بەغداد : ئەڤ رێككەفتنە ل 24شواتا سالا19٥٥ دناڤبەرا دەولەتا تركیا و ئێراقێ هاتە ئیمزاكرن.
٢١-پەیمانا پاراستنا سنووری دناڤبەرا ئیرانێ و تركیا :ل 9شواتا سالا1973 د ناڤبەرا دەولەتا توركیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
٢٢-پەیمانا هاریكاریا هەوایی دناڤبەرا ئیران و تركیا :ل 25كانوونا ئێكێ سالا 1973د ناڤبەرا دەولەتا تركیا و ئیرانێ هاتە ئیمزاكرن.
٢٤-رێككەفتنا جەزائێر- الجزائر :
ڕێككەفتنا جەزائێر ل ٦ی ئادارا 1975ل باژێرێ جەزائێرێ كو پایتەختێ وەلاتێ جەزائیرێ هاتە ئیمزاكرن، دناڤبەرا سەدام حسین گور ب گور كو ل وی دەمی جێگرێ سەرۆكی ئیراقێ بوو و محمد رەزا شاه شاهی وی دەمی یێ ئیرانێ،ب پشتگیریا دەولەتێن زلهێز و هەرێمی ئەڤ رێككەفتنە هاتە ئیمزاكرن، كو تێدا هاتبوو ئیراق پێدڤیە بەشەكێ كەنداڤا ئەرەبی بدەتە ئیرانێ و ئیران ژی دەستان ل پشتەڤانی و هاریكاری كرنا شۆڕشا ئیلونێ بەردەت ئەوا ب سەركردایەتیا رێبەرێ كوردان بارزانیێ نەمر.
ل دوماهیێ دبێژین هەرچەندە پیلانێن نەیار و داگیركەرێن گوردستانێ زۆر و بهێز بن بەلێ گەلێ كورد ب ئێكرێزی و ئێك هەلوەستیێ دێ شێت شكەستنێ ب وان پیلانان بینیت و هەلبوەشینیتەڤە، لەوما پێدڤیە ل سەر گەلێ كورد ب هەمی رەنگ و حزب و هزرێن خۆ یێن جودا ڤە ئێكرێز بیت، ژبەركو سەركەفتن و هێزا گەلێ كورد و بجهئینانا هیڤی و ئومێدان تنێ د ئێكگرتن و ئێكرێزیێ دایە، و ئەگەر ئەڤ ئێكرێزیا دڤی دەمی دا یا بەردەوام بیت، ئەوا ل سەر رۆژئاڤایێ كوردستانێ دروست بووی، ل دویڤ هەمی پێشبنیان و ڤەكۆلینان چ یێن دیرۆكی بن یان یێن زانستی بن یا رون و ئاشكراییە كو چارەنڤیسەكێ رون و گەش ل پێشیا گەلێ مە كو بەرهەمێ خۆراگری و خوینا شەهیدایە و ماندی بوونا نیشتمان پەروەروایە یێن ئەڤرۆ و دوهینە ژبۆی سوبەهیكا گەش و رۆناك.