ئاشووری و قوربانیێن دابەشكرنا سایكس بیكۆ ١٩١٦
لۆنس نادر مخۆ
رێكەفتنا سایكس بیكۆ ئێك ژ ناڤدارترین رێكەفتنێن كو د ناڤبەرا دەولەتێن مەزن دا هاتینە گرێدان دهێتە هەژمارتن، و باندۆرێن وێ هەتا نها ل سەر جڤاكێن دەولەتا ئوسمانی ب هەر تبایا نەتەوەیێن وان ڤە ماینە. ئەڤ رێكەفتنە ب ئاوایەكێ نهێنی د ناڤبەرا بریتانیا، فرانسا و رۆسیا قەیسەری دا هاتبوو گرێدان، ب ئارمانجا دابەشكرنا دەولەتا ئوسمانی د ناڤبەرا ئەوان دا. وەكی هەموو گەلێن دەڤەرێ، ئاشووری ژی ژ ئەنجامێن ڤێ رێكەفتنێ بێپار نەبوون؛ ژ بەركو پرۆسەیا خێزكرنا سینۆران، ل گۆری خالێن وێ، بوو سەدەما پەرچەقەتاندنا جڤاكا ئاشووری، هەر وەكی عەرەب، كورد و نەتەوەیێن دن.
ئاشووری ئێك ژ كەڤنترین پێكهاتەیێن نەتەوەیی یێن رەسەن ل ئەڤێ دەڤەرێ تێن حسێبكرن. دگەل بەرفرەهبوونا دەستهەلاتا دەولەتا ئوسمانی، ئاشووری بوونە وەلاتییێن ئەڤێ دەولەتا بەرفرەهـ. د داویا سەدسالا نۆزدێ و دەستپێكا سەدسالا بیستێ دا، دەولەتا عوسمانی گوهۆڕینێن مەزن ب خۆ ڤە دیتن، كو ئێك ژ هەری دیار پرۆژەیا دابەشكرنا ئاخا وێ د ناڤبەرا دەولەتێن مەزن دا بوو، وەكی كو بەرێ هاتیی دیار كرن.
د 16 گولانا 1916 دا، رێكەفتناما سایكس بیكۆ هاتە ئیمزاكرن، كو بریار ل سەر دابەشكرنا ئاخا دەولەتا ئۆسمانی د ناڤبەرا بریتانیا و فرەنسا دا، تشتێ كو پاشێ بوو سەدەما خێزكرنا سینۆرێن دەولەتێن نوو ل دەڤەرێ. ژ بەر ئەڤێ ئێكێ، ئاخا ئاشووریان ژی كەت ناڤ وان پیلان و دابەشكرنان و د ناڤبەرا دەولەتێن پەیوەندیدار دا هات دابەشكرن.
دانان و خێزكرنا سینۆرێن ناڤدەولەتی یێن نوو بوو سەدەما پارچەبوونەكا مەزنتر د ناڤ جڤاكا ئاشووری دا؛ ژ بەر كو بەرێ چ سینۆرێن ڤەدەركەر د ناڤبەرا دەڤەرێن ئەوان یێن دیرۆكی دا نووبوون. بەلێ پشتی سەپاندنا ئەڤان سینۆران، ئاشووری د ناڤبەرا دەولەتێن نوو دا بەربەلاڤ بوون، ب تایبەتی ئیراق، سووریا و توركیا. ب ڤی ئاوایی، هەر پشكا وان بوو سەر ب دەولەتەكا جودا ڤە، تشتێ كو بوو سەدەما دابەشبوونا جڤاكا ئاشووری بۆ چەند پارگیان، وەكی نەتەوەیێن دن یێن كو كەتینە بن باندۆرا ڤێ رێكەفتنێ و هۆسا پەیوەندیێن ئەوان ئاشووریان ئەوێن بەری گرێدانا ئەڤێ پەیمانێ ئێك بوون، چونكی ئێك وەلات بوون ژن یشكەڤێ ڤە ئەڤ پەیوەندیە نە مان ژ سەدەما دانانا ئەوان سنووران.