ئابوور، سیاسەت، بەرژەوەندی
خالد ئەحمەد بادی
سێ ئیدیۆم سێ پەیڤ سێ گۆتن كو هەمی دبنە رستەك بتنێ و پێكڤە دهێنە گرێدان بتایبەت د ڤان سەردەمان دا بووینە مانشیتێن سەرەكی یێن هەمی سۆشیال میدیا و راگەهاندنا جیهانی, مەهاتیر مەحەمەد سەرۆك وەزیرێن مالیزیا یێ بەرێ پێش نیڤ چەرخی پتر گۆتیە وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤەراست بخۆ بەرپرسن ژ وێ رەوشا خراب یا پاشڤەمایی یا ئەو گەهشتینێ چونكو ئەو نە گەهشتن شۆرشا پێشەسازی یا جیهانی نوكە ژی هەر نێزیكی شۆرشا پێزانینا یا جیهانی نەبووینە، ئانكو (الپورە المعلوماتیە), رەوشا گشتی یا جیهانی یا دهێتە گوهۆرین هەڤڕكیێن مەزن یێن دروست دبن د ناڤبەرا وەلاتێن زلهێزێن جیهانێ مینا ئەمریكا چین، رۆسیا و زۆر وەلاتێن دی, هەر دیسا هزر هەر وەسا ئالیەتێن پێشكەفتی مودێرن یێ دیار دبن د گۆرەپانا جیهانی یا گشتی دا ب تایبەت ژ ئالیێ بازرگانی و ئابووری ڤە, رۆژ بۆ رۆژێ هەڤڕكی یێن زێدە دبن هەڤڕكیێن ڤەشارتی كو نموونە جەنگا رۆسیا و ئۆكراینا هەر دیسا شەڕێ ئەمریكا و ئیران و ئیسرائیلێ ژی گرێدان ب پرسێن سیاسی، ئابووری دارایی ڤە هەبوو. پرسێن بازرگانی دارایی ئابووری جیهانگێری گرێدانەكا ئێكجار زۆر یا ب خۆڤە بەرچاڤ و مەزن بوو, دەمێ ئەم دبێژین جیهان ئانكو رامانا وێ پەیڤا زۆر ب مانا. بێگومان كوردستان مینا هەمی وەلاتێن جیهانی یا كەفتیە د ناڤا ڤان جۆرە كێشەیێن ل سەری مە باس لێ كرین كو ئابوور سیاسەت و بەرژەوەندیێن جیهانی, سیستەمێ دەستهەلات ئابوور و دارایی هەر دیسا كاركرن ب ڤان رێكان دبێژن یا كلاسیكە كو ل سەردەمێن كەڤن ب ڤی شێوەیی ناڤ ل سەر دكر, لێ نوكە رەوشا گشتی هاتیە گوهۆرین د هەمی ئالییان دا, دەهان شەڕ و جەنگ ل سەر ڤان پرسێن سەری دروست بووینە ل سەرتاسەرێ جیهانێ كو سیستەم گوهۆرین ب سەردا هاتینە سیستەمێ جاران ژی نەمایە. یێن ل پێش دەم دەستهەلات دكر ئەون یێن ژ ئالیێ ئابووری ڤە دیار دكەین هەر ئەون یێن ل سەری مە دیار كرین, لێ نوكە دێ دیار كەین كو یێن پشكداری د جەنگا جیهانی یا ئێكێ دا كری د نە دەولەتبوون، بەلكو كۆمپانی بوون ئوسمانی دوماهیك دەولەت بوو كو ب كۆمپانی یا پشكدار دجەنگێ جیهانی یێ مالوێران دا كرین، ژبەر كو ب رێژەیا (70%) ژ پەترۆلا جیهانی د دەستێ ئیمپراتوریەتا ئوسمانی یان دا بوون، ئانكو د ئەردێ ئیمپراتۆریەتا عوسمانییان دا بوون، ژبەر كو ئەڤ پەترۆلە كەفتە د كارێ پێشەسازییا پتریا كاروبەرنامەیێن جیهانێ دا، پەترۆلا عوسمانی یان بتنێ بۆ كۆمپانیێن ئنگلیزا ئانكو (بریتانیا) (uk) و ئەمریكا یێ ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكی (u.s.a)، دچوو چونكو ل وی سەردەمی لبنان، ئیراق سووریا و زۆر وەلاتێن دی ل جیهانا عەرەبی هەر دیسا ل رۆژهەلاتا ناڤەراست ل بن كونترۆلا ئیمپراتۆریەتا عوسمانی دابوون، هەر دیسا بۆ رۆژهەلاتا ناڤەراست بۆ ئایینێ ئیسلامێ كو ئیمپراتوریەتا ئوسمانی خۆ ددانان پارێزڤان و پارێزەرین ئایینێ پیرۆزێ ئیسلامێ بوو, دەمێ ئیمپراتۆریەتا ئوسمانی كەفتی و نەمایی، ئێكسەر هەمی نەفتا وان كەفتە دەستێ ئەمریكا و بریتانیا ڤە.
