دانا پارەی ب قستێت هەیڤانە… تەمامکەرێ بڕیارا لابرنا پێنجێ ژ سەدیێ قەرزێ کەرەبێ یە
عەبدولسەلام بـەرواری
بڕیارا حکومەتا هەرێما کوردستانێ بۆ لابرنا (٥٠٪)یا قەرزێ کۆمبوویێ کەرەبێ ژ وان بڕیارانە یێت شایستەیی پشتگیری و پێزانینێ. ئەڤ پێنگاڤە چەند هزار خێزانا ژ بارەکێ دارایی یێ گران ڕزگار دکەت و هیوایەکا نوی بۆ چارەسەریا ڤێ کێشێ دروست دکەت.
بەلێ د هەمان دەم دا، حکومەتێ دیارکریە کو بڕێ مایێ قەرزا دەڤێت د دەمەکێ دیارکری دا بێنە دان. ژ ڕوویێ ئیداری ڤە ئەڤ ڕێکارە یا ڕوونە، بەلێ پرسیارەکا گرنگ دمینیتە ڤە؛ ئایا هەمی ئەڤێت قەرز ل سەر، ب ڕاستی شیانا دابینکرنا ئەڤی بڕێ پارەی هەنە؟
بەرسڤا ڤێ پرسیارێ د ژیان و بازاڕێ ڕۆژانە یێ خەلکی دا دێتە دیتن. گەلەک ژ خێزانان مووچەخۆرن یان ژی داهاتەکێ سنووردارێ هەی، و ب درێژیا چەند سالا دا قەرزێت وان هێدی هێدی کۆمبووینە حەتا گەهشتینە چەند ملیۆن دینارا. بۆ وان خێزانا، تەنانەت پشتی لابرنا نیڤا قەرزی ژی، بڕێ مایێ قەرزی هێشتا مەزنترە ژ هندێ کو د دەمەکێ کورت دا بشێن دابین بکەن.
هەکە ئەڤ ڕاستیە نەهێتە بەرچاڤکرن، مەترسیا ڤێ چەندێ هەیە کو پشتی دوماهیکهاتنا ماوێ دیارکری، ب هەزارا خێزان ڕووبەڕووی ئاریشا ببن. د ڤی دۆخی دا، حکومەت ب بڕیارەکا یاسایی کار دکەت، بەلێ جڤاک دي ب شێوازەکێ جودا سەحکەنە بابەتێ. گەلەک ژ خەلکی دي هەست کەن کو نە ژ بەر بێبەرپرسیاریێ، بەلکی ژ بەر بارودۆخێ ئابووری تووشی ڤی دۆخی بووینە. ئەڤ جوداهیێ ژی گەلەک گرنگە، چونکی جڤاک زۆرجاران سەحنەکەتە بڕیارێ، بەلکی ئنجامێت وێ دبینیت.
د گەلەک دەما دا، سەرکەفتنا هر بڕیارەکا حکومەتێ ب خۆ یا گرنگ نینە، بەلکی ئەڤە یا گرنگە کو ئەڤ بڕیارە چاوا د ژیانا ڕۆژانە یا هاووڵاتیا دا دێ هێتە جێبەجێکرن. ئارمانجا سەرەکی یا حکومەتێ دەڤێت وەرگرتنا مافێت خوە بیت. هەکە سیاسەتەک ببیتە ئەگەرێ ڤێ چەندێ کو هاووڵاتی پارەی بدەت، ئەو سیاسەت یا سەرکەفتی یە؛ بەلێ هەکە هەمان سیاسەت ببیتە ئەگەرێ هندي کو خەلک ژ بەر نەبوونا شیانا دارایی، خزمەتگوزاریەکا گرنگا وەک کارەبێ ب ئاریشە بیت، پێدڤی یە شێوازێ جێبەجێکرنا وێ دیسان بێتە هەڵسەنگاندن.
ژ بەر ڤێ چەندێ، باشترین پێنگاڤا تەمامکەر ئەوە کو حکومەت ڕێیا دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە ڤەکەت. ئەڤە نە لابرنا قەرزی یە، نە ژی پاشئێخستنا بەرپرسیاریێ یە؛ بەلکی شێوازەکە بۆ ڤەگوهاستنا قەرزێت مەزن بۆ دانا پارەیەکێ ئاسان، ڕێکخستی و بەردەوام. هەکە بڕێ قەرزی بە قستێت هەیڤانە بێتە پەسەندکرن، گەلەک ژ هاووڵاتیا دێ شێن بێی هیچ فشارەکا مەزن پابەند ب دانا پارەی ببن.
مفایێ ڤێ ڕێکارێ ب تنێ بۆ هاووڵاتی نینە. بۆ حکومەتێ ژی مفادارترە، چونکی د شوینا هندێ کو چاڤەڕێی بڕەکێ مەزن بکەت کو زۆرجارا ناهێتە وەرگرتن، داهاتەکێ هەیڤانە و بەردەوام دێ ب دەستکەڤیت. د هەمان دەم دا، ڕێژا پابەندبوونا خەلکی بۆ دانا پارەی دێ بلند بیت، ژمارا دۆسیێت قەرزا دێ کێم بیت و باوەریا هاووڵاتی بە سیستەمێ دانا پارێ لسەر دێ زێدەتر بیت.
هەروەسا، سیستەمێ قستی مافێ حکومەتێ ژی دپارێزیت. چونکی پشتی کو دەرفەتا دادپەروەرانە بۆ دانا پارەی هاتە دابینکرن، هیچ بیانوویەک نامینیت بۆ وان کەسا ئەوێت ب ئەنقەست خۆ ژ دانا پارەی بدزن. هینگێ، جێبەجێکرنا یاسایێ د دژیا وان دا، هەم ژ لایێ کۆمەڵگەی و هەم ژ لایێ یاسایێ ڤە دێ یا پەسەندتر بیت.
ئەزموونا گەلەک وەڵاتا نیشان دایە کو سیستەمێ قستی د بواری خزمەتگوزاریا گشتی دا، ئێک ژ سەرکەفتیترین شێوازێت وەرگرتنا مافێ حکومەتێ یە. چونکی ئەوا حکومەت پێدڤی پێ هەیی، دانا بەرپارەی یا بەردەوام بیت، نە دانا پارەیەکی یێ زۆر کو د دویماهیێ دا ژ بەر نەشیانا خەلکی نەهێتە جێبەجێکرن.
ژ بەر هندێ، هەکە حکومەت بڕیارا لابرنا ٥٠٪یا قەرزا بە بڕیارەکا دووێ، واتا ڕێکدان بە دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە، تەمام بکەت، ئینا د ئێک دەم دا سێ دەستکەفتێت گرنگ ب دەستخۆڤە ئینیت؛ داهاتێت خۆ ب شێوازەکێ بەردەوام دپارێزیت، هاووڵاتیا هان ددەت بە پابەندبوون ب دانا پارەی، و ژ دروستبوونا ناڕەزایی و گرژیەکا جڤاکی کو هیچ لایەنەک مفای ژێ نەبینیت، پێشگیریێ دکەت. ئەڤە ژی واتا هندێ یە کو دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە ب تنێ پێشنیارەکا هاووڵاتیانە نینە، بەلکی پێشنیارەکا باش یا ئیداری و دارایی یە کو بەرژەوەندیا حکومەتێ و جڤاکێ پیکڤە کۆم دکەت.
