حوكمەتا خۆجهی یا دهـۆكـێ دشێت چ پێنگاڤان ل بەرانبەر گرانبوونـا بهایێن ژیـانـێ بهاڤێژیت؟
د ـ بێوار عەبدولعەزیز سەیدۆ
1 – 2
بۆ گەلەك خێزانان ل دهۆكێ، پرسیارا گرنگ یا ئابووری نە بتنێ ئەوە كا هەلئاوسان زێدە دبیت یان كێم دبیت. پرسیارا ڕاستەقینە گەلەك كویرترە، مووچە و داهاتێ مە ئەڤرۆ چەند دشێت ل بەرانبەر سالا بۆری بكڕیت؟
ل دەمێ بهایێن خوارنێ، خانووبەران، ڤەگوهاستنێ، كارەبێ، چاڤدێرییا ساخلەمیێ و كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن دی یێن سەرەكی بلەزتر ژ داهاتێ خێزانان زێدە دبن، شیانا كڕینێ كێم دبیت. ڕەنگە خەلك هەمان مووچە وەربگرن، لێ هەر ئەو مووچەیە بەراورد ب بەری سالەكی كەلوپەلێن كێمتر دكڕیت.
هەلئاوسان ژ لایێ گەلەك فاكتەران ڤە كارتێكرنێ ل سەر ژیانا خەلكێ دكەت كو ژ دەرڤەی كۆنترۆلا حوكمەتا خۆجهی یا دهۆكی یە. سیاسەتا دارایی، بهایێ گوهۆڕینا دراڤی، سیاسەتا گشتی یا دارایی ل سەر ئاستێ وەلات، بهایێن كەلوپەلێن جیهانی و شۆكێن ئابووری یێن نێڤدەولەتی هەمیان ڕۆلەكێ گرنگ هەیە.
بەلێ ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو حوكمەتا خۆجهی یا بێدەسهەلاتە یان چ ڕۆڵ نینە. ل شوونا وێ، حوكمەتا خۆجهی دشێت ب شێوەیەكێ گەلەك كاڕاتر، پڕاكتیكیتر، هویرتر و ئاراستەكریتر ڕوی ب ڕووی ئەڤان ئاستەنگان ببیت.
دەستهەلاتدارێن خۆجهی یێن پارێزگەها دهۆكێ؛ دشێن ب هویرتر و حیسابكری كارتێكرنێ ل سەر كارایییا بازارێن ناڤخۆیی، تێچوونا ڤەگوهاستنا كەلوپەلان، ژێرخانێ، بەرهەمئینانا ناڤخۆیی، ڕسۆماتێن حوكمەتێ، خزمەتگوزاریێن گشتی، ڕكابەریێ و بەردەستبوونا زانیاریێن ئابووری بكەن.
ئەڤ ڕێكارە ناهێلن هەلئاوسانا نیشتمانی یان جیهانی ب تەمامی نەمینیت. بەلێ، دشێن ئاستەنگێن خۆجهی راگرن دا كو كێشەیا گرانبوونا بهایێن ژیانێ خراپتر لێ نەكەن.
ژێرخان بنەگەهێ سیاسەتا ئابووری یە
نموونەیەكا گرنگ ڕێكا دهۆك بۆ هەولێرێ یە. ئەڤ ڕێكە نە بتنێ پرۆژەیەكێ ڤەگوهاستنێ یە. ئەڤ ڕێكە دهۆكێ ب باژار و گوندێن دی ڤە گرێددەت و ڕۆلەكێ گرنگ د ڤەگوهاستنا خەلكی دا دبینیت، بەرهەمێن كشتوكاڵی، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ و كەلوپەلێن دی دا.
دەمێ پرۆژەیەكێ گرنگ یێ ڕێكان گیرۆ دبیت، تێچوونا ئابووری نە بتنێ د سنوورێ بودجەیا ئاڤەدانكرنێ دا دمینیت. دەمێ درێژتر یێ گەشتا ڕێكێ، تێچوونا بلندتر یا ڤەگوهاستنێ، خەرجیێن ئۆتۆمبێلان و ئاریشەیێن ڤەگوهاستنا كەلوپەلان كار دكەنە سەر كارساز و كڕیاران.
ئەڤە پرسیارەكا گرنگ بۆ بڕیاردەران پەیدا دكەت: تێچوونا ئابووری یا گیرۆكرنا پرۆژەیێن مەزن یێن ژێرخانێ چەندە؟
ژبەر هندێ، پێدڤییە پرۆژەیێن ژێرخانێ نەبتنێ ل سەر بنەمایێ هندێ بهێنە هەلسەنگاندن كا كار تێدا دچیتە پێش یان نا، بەلكو ل سەر بنەمایێ كارتێكرنا وان ل سەر تێچوونا ڤەگوهاستنێ، كاروچالاكیێن ئابووری، گەهشتنا بازاران، دابینكرنا دەرفەتێن كاری و خۆش بژێوی یان باشیا ئاستێ ژیانا ئابووری خێزانان ژی بهێنە هەلسەنگاندن.
ڕێكەكا كو تێچوون و دەمێ ڤەگوهاستنا كەلوپەلان كێم بكەت، د شیان دایە پشكداریێ د بازارەكێ خۆجهی یێ كاراتر دا بكەت. بەلێ ڕێكەكا گیرۆبووی یا نە تمام بوویی د دەمێ پێدڤی دا، دبیت ئەنجامەكێ بەروڤاژی هەبیت.
چ هاتە سەرێ دەڤەرا پیشەسازی؟
بابەتەكێ دی یێ گرنگ وەبەرهێنانا بەرهەمهێنەرە. دەنگوباس و پلان دانان ل سەر گەشەپێدانا ناڤچەیا پیشەسازی ل دهۆكێ هەبوون. پرسیارا گرنگ ئەڤرۆ نەبتنێ ئەوە كا دەڤەرا پیشەسازی ل سەر كاغەزێ هەیە یان نە، بەلكو ئەوە كاچ ئەنجامێن ئابووری یێن دیار بەرهەم دئینیت.
پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب كاروچالاكیێن زێدەتر یێن بەرهەمهێنانێ یە كو كەلوپەل، دەرفەتێن كاری و بهایێ ناڤخۆیی دروست بكەن.
بەرفرەهكرنا بەرهەمئینانا ناڤخۆیی د شیان دایە پشتبەستنێ ل سەر كەلوپەلێن ژ دەرڤەی پارێزگەهێ دهێن كێم بكەت و ژێدەرێن نوو یێن داهاتی بۆ كارساز و خێزانان دروست بكەت.
دەڤەرەكا پیشەسازی یا كارا پێدڤییە ژێرخانە، كارەبا بەردەوام، ڤەگوهاستن، ئەرد، خزمەتگوزاری و گەهشتنا بازاران دابین بكەت دا كو كۆمپانی ب شێوەیەكێ ڕكابەرانە كار بكەن.
پێدڤییە حوكمەت ب ڕۆهنی دەستنیشان بكەت كا كیژ پیشەسازی ل دهۆكێ ب شێوەیەكێ واقعی و ل سەر بنەمایێ ژێدەران، جهـ، هێزا كاری و گەهشتنا بازاران دشێن گەشێ بكەن.
پێدڤییە پێشكەفتن ب ڕێیا نیشادەرێن ڕۆن بهێتە پێڤان، وەك ژمارەیا كۆمپانیێن كاركەر، وەبەرهێنان، دەرفەتێن كاری، ئاستێ بەرهەمئینانێ، هنارتن، و بەهایێ زێدەكری یێ ناڤخۆیی.
پلانا گەشەپێدانێ نابیت بتنێ وەك پلان بمینیت. پێدڤییە وەلاتی ب باشی ببینن چ هاتیە بجهئینان، چ ماییە نەهاتیە كرن و چ مفایێن ئابووری یێن چاڤەڕێكری هەنە.
پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب دێشبۆردەكا (Dashboard) بهایان و تێچوونا ژیانێ یە
سیاسەتا باش یا ئابووری پێدڤی ب زانیاریێن باش هەیە. بۆ وەلاتیان و بڕیاردەران، ڕەنگە زەحمەت بیت وێنەیەكێ سادە و بەردەوام دابین ببیت كا چاوا تێچوونا ژیانێ ل دهۆكێ دگوهۆڕێت. پارێزگەهـ دكاریت دێشبۆردەكا گشتی یا بهایان و تێچوونا ژیانێ ل دهۆكێ دابین بكەت.
ئەڤ دێشبۆردە دێ چاڤدێرییا بهایێن كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن سەرەكی وەك نان و ئار، برنج، ڕوونێ خوارنێ، كەسكاتی، گۆشت، سۆتەمەنی، كرێیا خانییان، ڤەگوهاستن، كارەبا، چاڤدێرییا ساخلەمیێ، دەرمان و پەروەردهـ دیار بكەت.
ئەڤ دێشبۆردە دشێت گوهۆڕینێن مەهانە یێن بهایان نیشابدەت و هاریكاربیت د دەستنیشانكرنا وان كەلوپەلان دا كو گرانتر دبن و دا بزانین گوهۆرینێن مەزن ل كیڤە ڕوی ددەن.
ژ وێ گرنگتر، ئەڤ دێشبۆردە ناهێت بتنێ بەرسڤا پرسیارا «چ بها زێدەبوویە؟» بدەت. بەلكو پێدڤییە هاریكار بیت د بەرسڤدانا پرسیارا «بۆچی زێدە بوویە؟» ژی دا.
ئەرێ ئەڤ زێدەبوونە ژبەر تێچوونا ڤەگوهاستنێ بوو، یان كێمبوونا كەلوپەلان، یان تێچوونا هاوردەكرنێ، یان گۆڕانكاریا نرخێ دراڤی، یان بهایێن ب كوم (جملە)، یان ڕكابەریا لاواز، یان فاكتەرێن وەرزی، یان ژی تێچوونا ئیداری بوو؟ تێگەهشتن ژ ئەگەران گەلەك یا فەرە، چونكی ئەگەرێن جودا پێدڤی ب چارەسەریێن جودا هەنە.
دێشبۆردەكا ب رێك وپێك و ب باوەر دشێت هاریكاریا هەڤبەركرنا دهۆكێ ل گەل ناڤچەیێن دی یێن هەرێما كوردستانێ بكەت دا كو ئاریشێن نەئاسایی یێن بهایان پێشوەخت بهێنە دەستنیشانكرن بەری ببەنە كێشەیێن مەزنتر.
دامەزراندنا جڤاتا ڕاوێژكاری یا هەلئاوسانێ و تێچوونا ژیانێ
پارێزگەها دهۆكێ دشێت جڤاتەكا ڕاوێژكاری بۆ هەلئاوسانێ و تێچوونا ژیانێ ب هەڤكاریا زانكۆیا دهۆك، دەستەیا ئامارا هەرێما كوردستانێ، دامەزراوەیێن حكومەتێ یێن پەیوەندیدار، نوێنەرێن بازرگانان، و پسپۆرێن سەربەخۆ یێن ئابووری ب دامەزرینیت.
ئارمانج نە شوونگرتنا دامەزراوەیێن حوكمەتێ یێن هەیی یە. بەلكو، ئارمانج كۆمكرنا زانیاریێن ئابووری و داتایێن حوكمەتێ یە ب شێوەیەكێ سیستەماتیكتر.
ئەڤ جڤاتە دشێت ب بەردەوامی پشكنینێ بۆ هەلئاوسانێ، شیانا كڕینا خێزانان، بارودۆخێ بازاری، زنجیرێن دابینكرنێ، تێچوونا ژێرخانێ، ڕسوماتێن حكومەتێ، ڕكابەریێ و بەرهەمئینانا ناڤخۆیی بكەت.
هەروەسا دشێت ڕاسپاردەیێن پڕاكتیكی پێشكێشی پارێزگەهێ بكەت ل سەر بنەمایێ بەلگەهان نەكو گۆمان و مەزەندەكرنان.
زانكۆیا دهۆك و دامەزراوەیێن دی یێن ئەكادیمی دشێن ب ڤەكۆلینان، شڕۆڤەیا ئابووری و هەلسەنگاندنا سەربەخۆ پشكداریێ بكەن.
جڤات دشێت ڕاپۆرتێن بەردەوام بەلاڤ بكەت و گوهۆڕینێن سەرەكی د تێچوونا ژیانێ دا ڕۆهن بكەت و پێشنیارا ڕێكارێن دەستنیشانكری بكەت.
پێداچوون د باج، ڕسومات و تێچوونێن ئیداری یێن نەپێدڤی دا
سێكتەرەكێ دی پێدڤی ب هشیاریا جددی هەەیە: ئەو ڕسومات و تێچوونێن ئیداری نە كو وەلاتی و كارساز ددەن دەمێ سەرەدان یان مامەلەیێ دگەل دامەزراوەیێن حكومەتێ دكەن.
نە هەر ڕسوماتەك كو داهاتی بۆ حوكمەتێ دروست بكەت ب شێوەیەكێ نەچاری مفایەكێ ڕاستەقینە یێ ئابووری پەیدا دكەت.
بۆ نموونە، د هندەك خزمەتگوزاریێن حكومەتێ دا، ڕەنگە وەلاتی ناچار بن پارەیی بدەن بۆ وەرگرتن یان گەهاندنا بەڵگەنامەیان یان ئەنجامێن پشكنینان، د دەمەكێ دا ئەڤ خزمەتگوزارییە دشێن ب ڕێیا پلاتفۆرمێن دیجیتالی ب پاراستی بهێنە دابینكرن.
تێچوون نە بتنێ ئەو ڕسوماتە، بەلێ پارە ب خویە ژ ی. وەلاتی ناچار دبیت پارەیی بۆ ڤەگوهاستنێ بدەت، دەمێ خۆ ژ كاری ببڕیت و د هەندەك حالەتان دا تێچوونا زێدە یا ڤەگوهاستنێ یان ناڤەندگێران بدەت. دامەزراوەیێن حوكمەتێ ژی تێچوونا ئیداری یا بەردەوام هەیە بۆ كۆمكرن، جێبەجێكرن و بۆ كۆمكرنا ڕسوماتێن كێم.
ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو دڤێت بڕیاردەر تنێ تەماشەی داهاتێ كۆمبووی بكەن، بەلكو دڤێت پێداچوونەكا هیر بۆ تێچوونا گشتی یا ئابووری یا وێ ڕسوماتێ ژی بكەن.
ئەگەر تێچوونا كۆمكرن و بڕێڤەبرنا رسوماتەكێ نێزیكی داهاتێ كۆمكری بیت، پێدڤییە بهایێ وێ یێ ئابووری ب جددی بكەڤیتە ژێر پێداچوونێ.
* دكتورا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك
