ئەو هەلبەستڤانا ژیان بۆ ئەفسانەیێن یۆنانی ڤەگەڕاندی، نۆبلا وێژەیی یا 2026 وەرگرت
بەرهەڤکرن و وەرگێڕان:
شەمال ئاکرەیی
هەر سال، ل گەل نێزیکبوونا ژڤانێ ڕاگەهاندنا خەلاتێ نۆبل یێ وێژەیی، ناڤەندێن وێژەیی و کولتووری ل سەر ئاستێ جیهانی، د چاڤەڕێکرنێ دانە و هەمی چاڤ بەر ب ئەکادیمیا یا سویدی ڤە دچن دا کو ناڤێ بدەستڤەهینەرێ نوی یێ خەلاتی بزانن. ڕاگەهاندن ب هەمی جۆر و ئامرازێن خۆ ڤە، بەحسی ئەدیبێن مەزن دکەن کو ناڤێن وان د بەربژێرکرنێ دا دهێنە دوبارەکرن، ژ وان ژی هەلبەستڤانێ کورد سەلیم بەرەکات Salim Barakat و هەلبەستڤانێ سووری ئەدۆنیس Adonis و نڤیسکارێ ناڤدارێ ژاپۆنی هاروکی موراکامی Haruki Murakami و ڕۆماننڤیسێ هەنگاری لاژلۆ کراشناهۆرکای Laszlo Krasznahorkai، و چەندێن دیتر.
هەرچەندە ئەکادیمیا یا سویدی ب فەرمی ناڤێن بەربژێران ئاشکەرا ناکەت هەتا کو پێنجی سال ب سەر ڤە دەرباز نەبن، بەلێ پێشبینیکرنا وان بۆ ناڤێن د بەریکانێ دا دمینیت هەڤپشکەک ژ وان ڕێوڕەسمێن کولتووری یێن کو ل گەل ڕاگەهاندنا سالانە یا خەلاتی دهێنە گێڕان.
ل ٨ی چرییا ئێکێ/ئۆکتۆبەرا 2026ێ، چاڤەڕێکرن ب دویماهی هات دەمێ ناڤێ هەلبەستڤان، نڤیسکار و وەرگێڕا کەنەدی یا 76 سالی، ئان کارسۆن Anne Carson هاتییە ڕاگەهاندن کو بوویە بدەستڤەهینەرا خەلاتێ نۆبل یێ وێژەیی. ئەڤ خەلاتکرنە، وەک ڕێزلێنانەکێ یە بۆ بەرهەمێن وێ یێن داهێنەرانە کو بیاڤێن: هەلبەست، فەلسەفە، شانۆ و وەرگێڕانێ ب خۆڤە دگرن. ئەکادیمیا یا سویدی د بەیاننامەیا ڕاگەهاندنا خەلاتی دا دیارکرییە کو ئان کراسۆنێ، ژیان بۆ تێکست و ئەفسانەیێن یۆنانی یێن کەڤن ب زمانەکی کو گرێدایی ڕوحا سەردەمێ نوییە ڤەگەڕاندییە.
دەمێ دەنگوباسێ وەرگرتنا وێ بۆ خەلاتی گەهشتیێ، ئان کرسۆن ل ئایسلەندا بوو، ب هێبەتییەکا مەزن پێشوازی ل وی پەیامی کر. سکرتێرا هەرتمی یا ئەکادیمیا یا سویدی ئینگرید کارلبێرگ Ingrid Carlberg ڤەگوهاست کو هەلبەستڤان ب بڕیارێ مەندەهوش بوو. وێ چاڤەڕی نەدکرن کو ببیتە خودانا وی خەلاتی و ژ نشکێڤە خۆ دیت چوو د لیستا بدەستڤەهینەرێن نۆبل دا!
ئەکادیمیا یا سویدی هەلبژارتنا کارسۆنێ بۆ بەرهەمێ وێ یێ وێژەیی یێ وێرەک و داهێنەرانە زڤڕاندەڤە کو شیایە ب ڕێیا دیالۆگەکا ئافرێنەر، کەلەپوورێ کلاسیک یێ گریکی و شێوازێن نوی یێن وێژەیا هەڤچەرخ تێکهەل بکەت.
هەلبەستڤان ئان کارسۆن ل باژێڕێ تۆرۆنتۆ یێ کەنەدی ل سالا 1950 ژ دایک بوویە، و وێژەیا کلاسیک و زمانێ یۆنانی یێ کەڤن خواندییە، پاشی کارێ مامۆستایەتییا زانکۆیێ، وەرگێڕان و نڤیسین د بیاڤێ ڤەکۆلینێن وێژەیی دا کرییە.
دشێین کورتییا ژیاننامەیا وێ د ڕستەیەکا سادە دا پوخت بکەین کو ل سەر بەرگێ هندەک ژ پەرتووکێن خۆ ددانێت: «ل کەنەدا ژ دایک بوویمە و ژ بۆ قویتێ ژیارێ وانەیێن زمانێ یۆنانی یێ کەڤن دبێژم». بەلێ زمانێ کەڤن یێ یۆنانی بۆ وێ ب تنێ ئامرازەک نەبوو بۆ دابینکرنا پێدڤیێن ژیانێ، بەلکو پەنجەرەیەکا بەرین و بەرفرەهـ بوو دا کو ل سەر پرسیارێن مرۆڤاتیێ یێن مەزن هەل ببیت کو د گرێدایینە ب ئەڤینێ، حەز و ئارەزوویێ، مرنێ، بیردانک و ناسنامەیێ.
تایبەتمەندییا ئەزموونا وێ، د وێ چەندێ دایە کو سەرەدەری ل گەل ئەفسانەیێن یۆنانی نەکریە وەک چیڕۆکێن دەم ب سەر دا چوویی، بەلکو وەک تێکستێن زندی و ژ هەژی هندی کو سەر ژ نوی بهێنە داڕیژتنەڤە. د ڕۆمانا وێ یا هەلبەستکی دا «ژیاننامەیا سۆرۆی Autobiography of Red» کو ل سالا 1998ێ چاپبووی، کەسایەتییا گیاندارێ دڕندە یێ ب چەنگ جەیرۆن Geryon کو ڕەنگی وی یی سۆرە ڤەدگێڕیت. ئەڤ گیاندارێ دڕەندە د ئەفسانەیا هرقلیس Herakles دا ڕۆلەکێ مەزن دگێڕیت. بەلێ ئان کارسۆن، وی دڕەندەیێ سۆر و ب جەنگ بۆ گەنجەکێ هەڤچەرخ و هەستیار دگوهۆڕیت، کو ژ تنێبوونێ و جوداهیێ دنالیت و ل ئەڤینێ و دانپێدان ب ناسنامەیا خۆ دگەڕیت. ب ڤی ڕەنگی، کارسۆنێ ئەو کەسایەتیێ کو د کەلەپووری دا وەک دڕندەیەک هاتییە وێنەکرن، دەنگ و شێوەیەکێ مرۆڤانە ددەتێ و وەسا ل خواندەڤانی دکەت کو سەر ژ نوی هزر د چەمکێ قارەمانەتییا ئەفسانەیی و کەسێ دی یێ جیاواز دا بکەت.
د پەرتووکا ب ناڤێ «ئیرۆسێ تال و شرین Eros the Bittersweet» دا کو ل سالا 1986 هاتییە چاپکرن، ئەو ژ ڕوانگەیەکا فەلسەفی ڤە بەحسێ ئەڤینێ و حەزێ دکەت و مفا ژ فەلسەفەیا یۆنانی و ب تایبەت هزرێن ئەفلاتۆنی Plato و هەلبەستێن هەلبەستڤانا یۆنانی سافۆ Sappho وەرگرتییە. کارسۆن دبینیت کو ئەڤینی د گەوهەرێ خۆ دا هەلگرا جوداهییەکا کویرە؛ ئەو ب هەڤڕا ژێدەرێ بەختەوەری و ئێشێ یە؛ چونکی حەز ژ وێ دویری یا د ناڤبەرا مرۆڤی و تشتێ کو دخوازیت ب دەست خۆ ڤە بینیت، پەیدا دبیت. لەوما ئەڤینی ل نک وێ نە ب تنێ هەستەکێ ڕۆمانسی یە، بەلکو ئەزموونەکە کو لاوازییا مرۆڤی و سنۆرێن ناسکرنا وی بۆ خۆ ئاشکەرا دکەت.
وەرگێڕان پێگەهەکێ دی یێ سەرەکی یە د پڕۆژەیێ وێ یێ داهێنانێ دا؛ ژ بەر کو کارێن هەلبەستڤان سافۆ Sappho و شانۆکارێن وەکی سۆفۆکلیس Sophocles و یۆریپدیس Euripides وەرگێڕاینە. د پەرتووکا وێ دا «هەکە نە، زڤستان: پارچەیێن سافۆ If Not, Winter: Fragments of Sappho» کو ل سالا 2002 دەرکەفتییە، د ناڤەڕۆکا وێ دا، پارێزگاریێ ژ وان ڤالاهی و ڤەقەتیانان دکەت کو د ناڤ هەلبەستێن یۆنانی یێن کەڤن دا هەبوون، ل شوینا هندێ کو بزاڤێ بکەت وان تەمام و ڤالاهییان پڕ بکەت، هەروەکو بڤێت بێدەنگی و ئامادەنەبوونێ بکەتە پشکەک ژ تێکستێ هەلبەستێ. ل ڤێرە ئان کارسۆن، وەرگێڕان ژ ڤەگوهاستنا پەیڤان بۆ سەر ژ نوی ڤەدیتنا ژیانا ڤەشارتی د تێکستان دا دگوهۆڕیت.
د کارێ وێ یێ شانۆیی «نۆرما جێین بێیکەر یا تڕوادە Norma Jeane Baker of Troy» دا کو ل ل سالا 2019 چاپبوویە، ئەفسانەیا هێلینا تڕوادە Helen of Troy و کەسایەتییا ستێرا ئەمریکی مارلین مۆنرۆ Marilyn Monroe، تێکهەل دکەت، کو ناڤێ مارلینێ یێ ڕاست نۆرما جێین بێیکەر Norma Jeane Baker بوو، بۆ هندێ کو پرسیاران ل دۆر جوانی، ناسنامە و وی وێنەیێ کو جڤاک بۆ ژنێ دروست دکەت ب ئازرینیت.
ئەزموونێن وێ ب تنێ ل سەر ئەفسانە و ئەڤینێ نەڕاوەستییانە، د پەرتووکا خۆ یا ب ناڤێ «نۆکس Nox» دا کو ل سالا 2010 چاپکرییە، بیرەوەریێن برایێ خۆ یێ وەغەرکری کو ب تەکنیکەکا تێکهەل ژ وێنە، نامە، بەلگەنامە و نڤیسینا هەلبەستی و ژ دەستدانێ ڤەدگێڕیت و دکەتە ڕامانەکا کویر د بیردانکێ دا. دیسان ژ کارێن وێ یێن گرنگ «جوانییا هەڤژینیThe Beauty of the Husband» و» ئەنتیگۆنیک Antigonick» و»هەلوەشاندنا ئەفراندنێ Decreation» نە، زێدەباری نویترین پەرتووکا وێ «نۆرمایا شاش Wrong Norma» کو ل سالا 2024 دەرکەفتییە.
بەری ئان کارسۆن خەلاتێ نۆبلێ وەربگریت، چەندین خەلاتێن وێژەیی یێن بەرکەفتی ب دەستڤە ئیناینە، ژ وانا ژی خەلاتێ ت. ش. ئەلیۆت T. S. Eliot Prize و خەلاتێ گریفین یێ هەلبەستێ Griffin Poetry Prize بۆ دو جاران و خەلاتێ پرنسێسا ئاستوریاس بۆ وێژەیێ Princess of Asturias Award for Literature، ل سالا 2020.
ب دەستڤەئینانا ئان کارسۆن بۆ خەلاتێ نۆبل، نە ب تنێ ڕێزلێنانەکە بۆ هەلبەستڤانەکێ کو شییایە شێوازێن وێژەیی نوی بکەتەڤە، بەلکو دانپێدانەکە ب بەهایێ دیالۆگا ئافرێنەر د ناڤبەرا کەلەپوور و هەڤچەرخیێ دا. ڕەنگە ئەزموونا وێ وانەیەکا گرنگ پێشکەشی وێژەیا کوردی بکەت و كورد خودان کەلەپوورەکێ دەولەمەندە ژ داستان، ئەفسانە و چیڕۆک و چیڤانۆکێن گەلەری، کو دکارن ژ ڕوانگەیێن هەڤچەرخ ڤە، سەر ژ نوی بهێنە خواندن و نڤیسین، ب هەمان ڕێکا ئان کارسۆن گرتییە بەر ل گەل ئەفسانەیێن یۆنانی.
ڤێ هەلبەستڤانێ سەلماند کو هەڤچەرخی ب ڕامانا ڤەقەتیانێ ل گەل ڕابردووی ناهێت. دیسان سەلماند کو کەلەپوور نە مۆزەخانەیەکە بۆ پەیڤ و چیڕۆکێن کەڤن، بەلکو بوونەوەرەکێ زیندییە و هەرگاڤا دکاریت خۆ نوی بکەتەڤە، بەلێ داهێنەرەکێ وێرەک پێدڤێت کو ڤەدیتن و خواندنێن نوی بۆ بەرهەمێ دوهی بکەت. کەلەپوور و ئەدەب و وێژەیێن ب سەنگ، نە ژ بەر وێ ئێکێ زیندی دمینن کو د گرێدایینە ب ڕابۆری ڤە، بەلکو چونکی خودان شیانن کو د هەر سەردەمەکێ دا، سەر ژ نوی ژ دایک ببینەڤە.
