رێككهفتنا 11 ئادارێ ژ ناوپردان بۆ بهغدا
بیرهاتنا 46 سالییا رێككهفتنا 11 ئادارا سالا 1970یه ، ئهوا ل ناوپردان ل بارهگایێ سهركردایهتییا شۆڕهشا ئهیلولا مهزن ل شهڤا 10/11 ئادارێ بدووماهی هاتی و هاتییه موَركرن و ل رۆژا پاشتر ل گوَڕهپانا (تهحریر) ل بهغدا هاتییه راگههاندن. 11 ئادارێ رۆژهكا گهشه د دیروَكا بزاڤا رزگاریخوازا مللهتێ كورد دا كو بوَ جارا ئێكێ یه دهستههلاتهك ب شێوهكێ فهرمی دانپێدانێ ب مافێن مللهتێ كورد بدهت د چارچوَڤێ ئوتونومیێدا. ئهڤ رێككهفتنه بهرههمێ شۆڕهشا ئهیلولا مهزن بوو ب پێشروهییا پارتی و سهروكاتییا بارزانیێ نهمر و خهبات و قوَربانییا مللهتی و خوونا ب هزاران شههیدێن رێكا ئازادیێ یه. بوَ بهرچاڤكرنا ڤێ رۆژێ و بلند ڕاگرتنا ڤێ بێرهوهریێ و چهوانییا سازدانا رێككهفتنێ یا فهره بارودوَخێن شۆڕهشێ و عێراقێ یێن وی سهردهمی بێنه دیاركرن، ههر وهسا گهرێن دان و ستاندنا ل گهل دهستكهفتیێن ههر لایهنهكێ و خالێن هێز و لاوازیێن د ئهنجاماندا سهرهلداین و باشترین ژێدهرێ كو ب كووری و هووری و ب بهلگهنامه ئهڤ بابهته تێدا هاتییه توماركرن پهرتووكا سهروَك مهسعود بارزانی یه ب ناڤێ “بارزانی و بزاڤا رزگاریخوازا كوردی بهشێ سیێ، شۆڕهشا ئهیلولێ 1961-1975 “. دهما پارتا بهعس ل 17 تیرمهها سالا 1968 ب كوَدهتایێ دهستههلات وهرگرتی، شۆڕهشا ئهیلولێ د كاودانهكێ نه شهر و نه تهناهیێ دابوو ل گهل رژێما عێراقێ ل دووڤ بنهمایێ رێككهفتنا 29 خزیرانا 1966، بتنێ هندهك شهرخوازێَن ناڤخوهیی ب پشتهڤانییهكا نه راستهوخوَ یا سوپایێ عێراقێ دبوونه ئهگهرێ هندهك ئالوزیان ل ڤێرێ یان وێراهه. ل وی دهمی هندهك ژ ئهندامێن سهركردایهتیێ و كادرێن پارتی ل بهغدا بوون و ب رێكا وان نامهكا سهروَكێ وهزیران ئهوێ ژ لایێ كودهتا بهعسیا ڤه هاتیه دانان (عهبدولرزاق ئهلنائیف) هاته هنارتن بوَ بارزانیێ نهمر تێدا داخواز كربوو كو كورد پشكداریێ د حوكمهتا بهعسیان دا بكهن. لێ سهروَكاتییا (ئهلنائیف) بتنی یا سێزده رۆژی بوو و ل 30 تیرمههێ ئهو و قوَلپا وی هاتنه لادان و هنارتن بوَ دهرڤهی عێراقێ. ماوێ مای ژ سالا 1968 دهستههلاتدارێن بهعسیا د مژوولی ژناڤبرنا ڕكهبهرێن خوو بوون ژ كاربدهست و لایهنگێرێن دهستههلاتا بهرێ. ئهو شیان زال ببن ل سهر بارودوِخا و پێگههێ خوه بهێز بێخن. ل دهستپێكا سالا 1969 بهعسییا دهست ب دووفچوون و گرتنا ههر كهسهكێ زانیبا كو ئهندامێَ پارتییه یان لایهنگیرێ شۆڕهشا كوردیه. شهری ل كوردستانێ دهستپێكر و سوپایێ عێراقێ هێرشێن بهرفرهه برنه سهر بنگهه و بارهگائێن شۆڕهشێ. ههر وهسا ب شێوهكێ هوَڤانه پهلهماری گوندا بوون و دوو تاوانێن جهنگی دژی خهلكێ سڤیل ئهنجامدان ل گوندێ (صوریا) و شكهفتا (دهكان) و ب سهدان ژ زهلام و ژن و زاروَكان بوونه قوَربانی. شهرێن مهزن هاتنه كرن ل (دولا ئالانه، دوكان، دهشتا ههڤلێرێ، پشدهر، قهرهداغ، گهرمیان، سوَرداش، پیرهمهگرون و ل بادینان). د ڤان ههموو شهران دا پێشمهرگههێ كوردستانێ تهكتیكا شهرێ پارتیزانیێ و بهرگریێ گوهارت بوَ هێرشكرنێن بهرفرهه و داستانێن بێ وێنه تومار كرن و زیانێن مهزن گههاندنه هێزێن عێراقێ و چهكدارێن ل گهل وان. پێشمهرگهه شیا خوه ب گههینیته كهركوكێ و توپبارانا كوَمپانیێن گازێ بكهت، كو وێ كریارێ دهنگڤهدانهكا مهزن ههبوو ل ناڤهندێن راگههاندنا ناڤخوه و بیانیدا. ڤان سهركهفتنا باوهری بوَ رژێمێ چێكر كو ب درێژهپێدانا شهری دێ زیانێن مهزن ف وان كهڤن و دێ بیته ئهگهرێ هژیانا دهستههلاتا وان ژ بهر هندێ نهچار بوو كو پهیاما بوَ سهركردایهتییا شۆڕهشێ بهنێریت و ئامهدهییا خوو بو دان و ستاندنا دیار بكهت.
دان و ستاندن: پروسێسا دان و ستاندنان تێته رێزكرن بوَ چوار پێنگاڤا:
1. رێخوهشكرن: رێخوهشكرنا دان و ستاندنا د زڤریتن بوَ شاندهكێ ئێكهتییا قوتابیان و پاشی كهسایهتیێ دوستێ كوردان ( عهزیز شهریف) كو ب ڤی روَلی رابوون ب گههاندنا پهیاما ژ سهركردایهتیا بهعسیا و سهروَكێ عێراقێ بو سهركردایهتییا شۆڕهشێ كو وان دڤێت دان وستاندان بكهن و لایهنی كوردی ژی ئامادهییا خوه نیشان دا.
2. هاتن و چوونا هنارتیێن ههر دوو سهركردایهتییا د ناڤبهرا ناوپردان و بهغدا دا بوَ وهرگرتنا پێزانینێن دهستپێكی سهبارهت رژدییا ههردوو لا. بوَ ڤی كاری ( سهمیر عهزیز ئهلنهجم) هاتبوو دهستنیشانكرن ژ لایێ سهركردایهتییا بهعسیاڤه و ( دارا تهوفیق) ژ لایێ سهركردایهتییا شۆڕهشا ئهیلولێ ڤه.
3. پێكئینانا شاندێن دان و ستاندنێ كو هندهك ژ ئهندامێن سهركردایهتییا ههردوو لا هاتبونه راسپاردن بوَ ڤی ئهركی.
4. قوَناغا دوماهیێ و موركرنا رێكهفتنێ كو بارزانیێ نهمر و سهدام حوسێنی رێككهفتن، مور كرن.
دان وستادنا شهش ههیڤا ڤهكیشا دحهفت گهران دا، و جاران بهربهست د كهفتنه رێكا وان دا بتایبهت د گهرا بهری دووماهیێ دا كو هزر دهاتهكرن ئهو ناگههنه هیچ ئهنجامهكێ و دێ شهرێن دژوار ئێنه كرن. لێ هاتنا پارێزگههێ ههولێرێ یێ وی سهردهمی بوَ ناوپردان و چاڤپێكهفتنا وی ل گهل سهركردایهتییا شۆڕهشێ شییا وێ گرێ ڤهكهت. ل 9/3 شاندێ عێراقێ ب سهروَكاتییا سهدامی گههشته ناوپردان، ههر ل وێ رۆژێ و رۆژا پاشتر كوَمبوونێن سهخت و درێژ هاتنه كرن و شیان خالێن ههلاویستی چارهسهر بكهن و رێككهفتنێ مور بكهن. ل 10/3 شاندێ كوردی ل گهل شاندێ عێراقی چوونه بهغدا و ل 11/3 رێككهفتن ب شێوهكێ راستهوخوَ ژ لایێ سهروَكێ عێراقێ ( ئهحمهد حهسهن بهكری)ڤه هاته ڕاگههاندن ل دووڤرا بروَسكا بارزانیێ نهمر هاته خواندن ژ لایێ( مهحمود ئوسمانی)ڤه. یا پتر هێزوَ و باوهر دایه رێورهسمێن ڕاگههاتدنا رێكهفتنێ ئامادهبونا شههیدێ جوانهمهرگ ئدریس بارزانی و سهروَك مهسعود بارزانی ل دهم و جهێن رێورهسمان. ئهو رێككهفتن بوَ جهێ دلخوهشییا ههموو خهلكێ عێراقێ. ب وێ ههلكهفتێ ئاههنگێن سهرانسهری هاتنه گێران ل بهغدا و گشت باژێرێن عێراقێ. ل كوردستانێ درێژهپێدان ب ئاههنگا هاته دان تا جهژنا نهورۆژێ. پێشمهرگهه هاته ناڤ باژێران و پشكداری د ئاههنگادا كر كو پتر جوانی دا دیمهنا.
ناڤهروَكا رێككهفتنا 11 ئادارێ: رێككهفتنا 11 ئادارێ یا پێكهاتی بوو ژ دوو بهلگهناما، ئێك یا ئاشكهرا بوو و هاته خواندن و یا دووێ پاشكوَیهكا نهێنی بوو بتنێ سهركردایهتی و شاندێن ناڤبژیڤان ئاگههداری ناڤهروَكا وێ بوون. بهلگهناما ئاشكهرا یا پێكهاتی بوو ژ 15 خالان. ل گوَڕهی وان خالان زمانێ كوردی بوو زمانێ فهرمی ل دام و دهزگههان و یێ خواندنێ ل دهڤهرێن كوردی ههر وهسا بهێته خواندن ل سهرانسهری عێراقێ وهك زمانێ دووێ. كورد پشكداریێ د رێڤهبرنا عێراقێ دا بكهن. گرنگی ب مافێن روشهنبیری و پهروهردهیی یێن كوردان بهێته دان. زڤڕاندنا فهرمانبهرێن پهیوهندی ب شۆڕهشێ كری بوَ سهر كارێن وان. دامهزراندنا سهندیكا و ئێكهتیێن جهماوهری و پیشهیێن كوردی. دامهزراندنا دهزگهههكی بوَ ڤهژاندنا دهڤهرێن كوردی و تهرخانكرنا بوَدجهیهكا تایبهت بوَ ڤێ مهرهمێ. تهرخانكرنا مووچا بوَ شههیدێن شۆڕهشێ و قهرهبوكرنا خهلكێ زیان ڤێكهفتی. زڤراندنا عهرهبان و كوردان بو دهڤهرێن وان. دهستور بێته ههمواركرن و تێدا بێته نڤێسین كو مللهتێ عراقێ یێ پێكهاتییه ژ دوو نهتهوێن سهرهكی: نهتهوا عهرهبی و نهتهوا كوردی. ههر وهسا ل دهستووری بهێته نڤێسین كو زمانێ كوردی زمانێ فهرمییه ل دهڤهرێن كوردی. جێگرهكێ سهروَكێ عێراقێ كورد بیت. شۆڕهش ئێزگێ دهنگی كوردستانێ و چهكێ گران رادهستی عێراقێ بكهت. پارێزگهه و دهڤهرێن كوردنشین ل دووڤ سهرژمیریاریێ ببنه یهكهیهكا رێڤهبرنێ تێدا مللهتێ كورد ههموو مافێن خوه یێن نهتهوهیی بهرجهسته بكهت بوَ گههشتنا ئوتونومیێ. كورد پشكداریێ د دهستههلاتا یاسادانانێدا بكهن.
پاشكوَیێ رێككهفتنێ 12 خال بوون. د ڤان خالان دا پتر داكوَكی ل ههمواركرنا دهستوری هاتیه كرن و ههبونا نهتهوا كورد، سهرژمێریاریێ و دامهزراندنا لژنهكێ بوَ سهرپهرشتییا جێبهجێكرنا رێككهفتنێ. خالا سیێ ژ پاشكوَێی دهستنیشانكرنا 4 سالانه كو دهڤهرا كوردی ببیته دهڤهرهكا ئوتونومی یانژی ئهگهر هات و عێراقی ههڤپهیمانی ل گهل وهلاتهكێ عهرهبی كر.
پشتی رێككهفتنێ: شهر هاته راوستاندن و هێزێن لهشكرێ كوردستانێ ل باژێرا جێگیر بوون ههر وهسا هێزێن سوپایێ عێراقێ ژ پرانییا دهڤهرێن كوردستانێ هاتنه ڤهكێشان. پێنچ وهزیرێن كورد دهست بكار بوون و شاندهكێ ئاشتیێ هاته دامهزراندن. لژنهك هاته پێكئینان بوَ ئاڤادانكرنا كوردستانێ. ئهڤه ههموو روودانێن دیروَكی بوون، ئهوێن پهیوهندی ب ریككهفتنا 11 ئادارێ ڤه ههی، لێ من د ڤێت وهك خواندنهڤانهكێ ڤێ روودانا دیروَكی هندهك بوَچوونێن تایبهت بێخمه بهرچاڤ. سهرهرای رێككهفتنێ لێ هزرا سیاسییا پارتا بهعسییا كو هزرهكا شوَفینییا عهرهبی بوو و ئارمانجا وێ ژ ههر رێككهفنهكێ یان ههڤپهیمانییهكێ ژناڤبرنا ههڤپهیمانیێ بوو. وان پیلان دانان بوَ ژناڤبرنا سهركێشێ بزاڤا رزگاریخوازا كوردی بارزانیێ نهمر. وان دڤیا ئهو پارتا ئێكێ بن و خوه ب سهپینن ل سهر ههڤپهیمانێن خوه. دروشمێن وان ” تاكه پارت و تاكه سهركرده” ” ئهم یێن هاتین دا ب مینن”. ژ لایێ دیڤه پارتی دیموكراتی كوردستان وهك پارتا سهركێشا شۆڕهشێ و ههلگرا دوریشمێ شۆڕهشگێری ” یان كوردستان یان نهمان” و دورشمێ فهرمی ” دیموكراسی بوَ عێراقێ و ئوتونومی بو كوردستانێ” نه د گونجیان ل گهل هزر و دوریشمێن بهعسیا. د پێكڤه كاركرنا سیاسیدا پارتی ب هزرا كو رێككهفتن دهرئهنجامێ سهركهفتنا شۆڕهشێ سهرهدهری دكر و بهعسیا ب هزرا كو ههستكرنا وان ب بهرپرسایهتیێ بهرامبهر مللهتێ كورد رێككهفتن یا كری كو دوو هزرێن ههڤدژی ئێك بوون ، ژ بهر هندێ پشتی ماوهكێ كورت بێ باوهری پهیدابوو و ههردوو لا خوه ئاماده دكر بوَ گهڕهكا دی یا ململانا سیاسی و شهرێ چهكداری و كاركرن بوَ بهێزكرنا خوه ژ لایێ سیاسی، لهشكری، و ئابووری ڤه. ههر لایهنهكی بزاڤ كر دهستكهفتیان ب دهستڤه بینیت ڤهدهر ژ رێكهفتنێ و ب ڤی شێوهی:
ا-لایهنێ كوردی: لایهنی كوردی شیا ڤان دهستكهفتیا ب دهستڤه بینیت :
1. بهرفرههكرنا رێكخستنێن پارتی و ڤهكرنا بارهگا ل گشت باژێرێن كوردستانی و هندهك ژ یێن عێراقێ و دامهزراندنا رێخراوێن پیشهیی و جهماوهریێن یێن ب سهر پارتیڤه.
2. دامهزراندنا هێزێن نوو بوَ پێشمهرگههێ كوردستانی كو بوونه 18 هێزێن فهرمی ب ناڤێن ( هێزا زاخوَ، دهوك، ئامێدی، شێخان، ئاكرێ، حمرین، ههلگورد، بالهك، سهفین، دهشتا ههولێرێ، ئازادی، كاوه، بێتواته، رزگاری، ئهزمر، خهبات، كهركوك و هێزا زمناكوَ) زێدهباری سێ یهكێن تایبهت ب ناڤێن (شههید هورمز، گهرمیان و تهلهعفر و شنگار ) و هندهك بهتلیوَنێن تایبهت ل گهل هندهك یهكێن ئهندازیارییا لهشكری و توَپخانێ و بیتهلێ. ئهڤ هێزه د دابهشكری بوون ل سهر بهرهیهكی شهری ههر ژ زاخوَ تاكو چیایی( بهموَ)ی ل دهڤهرا ههورهمان.
3. كهشهكرنا خواندنێ ب زمانێ كوردی ب تایبهت ل دهڤهرا بادینان كو خواندن ل گشت قوتابخانا بوَ كوردی. ههر وهسا بزاڤهكا روشهنبیریا كوردی ژ نڤێسین و چابكرنا پهرتووكا و گوَڤار و رۆژناما سهرهلدا.
4. رێكخستنا ناڤخوهییا مالا كوردی ب راگههاندنا لێبوَرینا گشتی بوَ گشت ئهوێن هاریكارییا رژێمی كری.
5. ئاڤاكرنا گوندان و پێشڤهچوونا كهرتێ چاندنێ وهك ژێرخانهكا ئابووری بوَ پشتهڤانییا شۆڕهشێ.
6. موكمكرنا پهیوهندییا ل گهل كهسایهتی و هێزو لایهنێن سیاسیێن عێراقی و دهرڤه.
7. رێڤهبرنا كوردستانی كهفته د دهستێ كوردان دا ل ههر سێ پارێزگههێن ههڤلێر و سولهیمانیێ و دهوكێ.
8. بهرهبابهك هاته پهروهردهكرن و بهرههڤكرن ل سهر رێبازا بارزانی كو رێبازا كوردینیێ یه. ئهڤ بهرهبابه بوَ ههلگر و هێڤێنێ هزرهكا كوور و ههستهكا بلندا كوردینیێ و شیا خوه ڕاگریت بهرامبهر ههموو پیلان و ستهما دوژمنان.
ب- لایهنێ عێراقێ:
1-سهدام شیا ههموو ههڤڕكێن خوه ژ ناڤ ببهت و ببیته كهسێ ئێكێ یێ بریارێ ل سهر ئاستێ پارتا یهعس و دهستههلاتێ ل عێراقێ.
2. عێراقێ بریارا نیشتیمانیكرنا گازێ دا و ژ دهستێن كوَمپانیێن بیانیدا دهرئێخست و بوَ ئێك ژ وهلاتێن دهولهمهندێن جیهانێ.
3. عێراقێ ههڤپهیمانهكا ههڤالینیێ ل گهل ئێكهتییا سوڤییتی گرێدا و شیا پشتهڤانییا وی یا سیاسی و لهشكری بدهستڤه بینیت.
4. پارتا بهعس شیا بهرهیهكێ نیشتیمانی ل گهل پارتا كوموَنستا عێراقێ گرێ بدهت و شیا پشتهڤانییا وهلاتێن كوموَنست ب دهستڤه بینیت.
5. عێراقێ دوباره رێكخستنا سوپای كر و پر چهك كر ب چهكێن پێشكهفتی یێ وهلاتێن جهمسهرێ رۆژههلات.
6. عێراقێ د ڤان چوار سالا ندا خوه بهرههڤ د كر بوَ دووباره دهستپێكرنا شهری و ژ بهر هندێ ب هێز هاته د ناڤ دان و ستاندنێن دارێشتنا یاسا ئوتونومی بوَ كوردستانێ و داگێران نهدكرن تاكو شهری دهستپێكری.
7. رژێم یا بهردهوام بوو ل سهر تهعریبكرنا دهڤهرێن كهركوكێ و دهڤهرێن دی یێن تێكههل.
تیبینی ل سهر رێككهفتنێ: ههر چهنده هزركرنا وی دهمی ژ ئهڤروَ یا جودایه لێ ژ خواندنا من بوَ رێككهفتنێ و پاشكوَیا نهێنی یا دیاره كو شاندێ بهعسیا پتر روَل ههبوویه د دارێشتنا رێككهفتنێدا ژ لایێ زمانی، هونهری و تهكنیكیدا و هندهك خالێن نهرێنی تێنه بهرچاڤكرن و ب ڤی شێوهی:
1. شێوێ دارێشتنا رێكهفتێ یێ مهرمدار بوو كو ب پێشهكییهكا درێژ دهست پێدكهت ب مهبهستا پهراوێزكرتا گرنگییا ناڤهروَكێ.
2. دهڤهرا كوردی نههاتبوو دیاركرن و ناڤێ كوردستانێ ل هیچ جههكی نههاتییه بتنی ئاماژه د هاته دان بو دهڤهرێن پرانییا وان كورد و سهرژمێریارییا 1957.
3. پرانییا خالێن پاشكویێ نهێنی دوبارهكرنا ههمان خالێن رێكهفتنێ بوون.
4. دیاركرنا 4 سالان بوَ جیبهجیكرنا ئوتونومیێ ماوهكێ درێژ بوو و روودانێن جیهانی و دهڤهرێ بالانسا هێزا گوهارت د بهرژهوهندییا حوكمهتا بهعسیان دا و كوردان مفا ژ وێ گیروبوونێ نهدیت.
5. رێككهفتن ب شێوێ راگههاندنهكا ئێك لایهن هاته دیاركرن ب ناڤێ جڤاتا سهركردایهتییا شۆڕهشێ یا بهعسیا ئهوا دهستههلاتدار ل عێراقێ نه ب شێوێ رێككهفتنێ ل ناڤبهرا دوو لایهنان.
بلا رێككهفتنا 11 ئادارێ ببیته سهربوَرهك بوَ كوردان ل ههر چوار پارچێن كوردستانێ كو مفای ژێ وهربگرن د دان و ستاندنان دا ل گهل رژێمێن داگیركهرێن كوردستانێ. ب ڤێ ههلكهفتێ هزار سلاڤ ل شههێدێن شۆڕهشا ئهیلولێ و گشت شههێدێن بزاڤا رزگاریخوازا كوردی بن و سهركاروانێ شههیدان بارزانییێ نهمر و ئدریسێ جوانهمهرگ.
