بلا كارێ سهروكی بهس بو مهسهلا دهولهتبونێ بیت
د دیدارهكا تایبهت دا پروفیسور دكتور بهدرخان سندی ب ئاشكرایی بو رۆژناما ئهڤرۆ ددهته زانین كو، شێوهو رێكا دروستكرنا حكومهتێ ل كوردستانا مه نه شێوهیهكا دیموكراسی یه و مللهتی چو دهست د دروستكرنا حكومهتا خوهدا نینه، ژبهركو حكومهت دهێته چهسپاندن لسهر مللهتی بناڤێ دیموكراسیهتێ و گۆت: داخواز دكهم كومپانیهكا ئوروپی بو مه بكارێ حكومهتێ راببیت و بكرێ. بلا كارێ سهروكی بهس بو مهسهلا دهولهتبونێ بیت وبهر گریێ ژ ههبونا مللهتێ كورد لسهر ئاستێ نیڤ دهولهتی بكهت. ههكه وهزیرێن كورد نهمان دێ رهوشا مه ژ كوێتێ ژی خوشتر بیت. زانكو ل كوردستانێ گهندهلخانهنه و مخابن بو ئاستێ ئهكادیمی.
ئهڤرۆ: شههلا رێكانی:
چهوا مهسهلا حكومهتا ههرێمێ د سهنگینی بهرێ و نها و ئاینده؟
پروفیسور دكتور بهدرخان سندی دا زانین كو، چرچل سهروكێ حكومهتا بریتانی یێ بهری پتر ژ 80 سالا دبێژیت مرۆڤێن سیاسی ههموو وهكو ئێكن دێ سوزێ دهنه ته بو ته پرهكێ ئاڤا كهن و راستی ژی ههر رووبار ل وێرێ نینه !! ئهڤ گوتنا ویلسنی هاته گوتن و ئهو سهروكێ حكومهتهكا دیموكراسی بو د دهولهتهكا ژمێژ دیموكراسی، پا ڤێجا ئهم خهلكێ دهڤهرێن روژههلاتا ناڤنجی دڤێت چ بكهین و چهوا بهرێ خوه بدهینه سیاسیێن خوه ؟ لهوا مللهت دڤێت گهلهك و گهلهك هشیار بیت و چاڤ نهترس بیت و زێرهڤان بیت.
دهما ئهم بهحسێ حكومهتێ دكهین، ههر حكومهتهك ب گشتی و حكومهتێن مه یێن كوردستانا باشور ئهڤه چهند ساله دڤێت ئهم ژ دو ئالاڤه بسهنگینین، ئێك: شههرهزایی، دو: دلسوزی. ڤێجا نهشههرهزاییا حكومهتێ و نه دلسوزییا حكومهتێ و (گهندهلی)ههردو نابیت ههبن.. ئهڤه ههردو دو ڤایروسێن گرنگن د لهشێ حكومهتێن نه سهركهفتی دانن و گۆت: لدووڤ بوچونا من ئهڤ حكومهتێن هاتینه دامهزراندن ژ رۆژا ئهم ژ بهغدا ڤهبوین ههتا ئهڤرۆ خوه ب شههرهزاییێ دئیننه دهرێ ئیدیعا دلسوزیێ دكهن و راستی ژی نه د شههرهزانه و نه ب تهمامی دلسوزن و ژ ڤان ههردو ئهگهران گهندهلی دهست پێ دكهت.
لدووڤ بوچونا ته دێ چهوا مه حكومهتهك ههبیت بشێت خهلكی رازی بكهت واته حكومهتهكا دیموكراسی و عادل بیت ؟
د. بهدرخان دبێژیت: یاسایهك د ژیانێ دا ههیه ، ههموو لایێن ژیانێ دگریت ئهوژی خهلهتی ژ خهلهتیا دهێت واته ههكه دهستپێك یا خهلهت بیت هنگاڤێن دووڤدا ژی دێ د خهلهت بن. شێوهو رێكا دروستكرنا حكومهتێ ل كوردستانا مه نه شێوهیهكا دیموكراسی یه و مللهتی چو دهست د دروستكرنا حكومهتا خوهدا نینه. . حكومهت دهێته چهسپاندن لسهر مللهتی بناڤێ دیموكراسیهتێ.
بوچی مانێ كومهلهك حزبا بهشداریێ د حكومهتێ دا دكهن ما ئهڤه نه دیموكراسیهته ؟
سندی دبێژیت: نهخێر ئهڤه نه دیموكراسیهته ئهڤه خاپاندنا دیموكراسیهتێ یه. جارێ كی دبێژیت كوژمێ مرۆڤێن حزبی ژ كوژمێ خهلكێ كوردستانێ پتره ؟ ما دهولهت یان حكومهت یا ئهحزابانه یان یا ههموو مللهتی یه ؟ پشتی هینگێ باوهر بكه هنده حزب ههنه ههكه تو بو وانا ههلبژارتنهكێ بكهی لناڤ مللهتی ئهز پر باوهرم نه د مهقبولن نه مێژوو ههنه نه كهسایهتیا سهركردایهتیا وان جهێ قهبولكرنا مللهتی یه، باشه ئهڤه ب چو حهق بهێن بهشداریێ د حكومهتێ دا بكهن و حوكمی لمن بكهن؟ ئهگهر چیه؟ ههكه بو هندێ بیت دا رازی بكهن و موعارهزێ نهكهن واته ئهڤه بهرتیله و نه بهشداریهكا دیموكراسیه ئهڤه قانع كرنه دا حزبێن مهزن بشێن بخوه كار بكهن و دهڤ و چاڤێن حزبێن بچووك بگرن د ئهنجام دا چو لێ هات بهشداری د حكومهتێ دا كرن و وهك موعارز ژی كار كرن!! و ئه ڤ مودێله ل چو درا نینه دهف مه نهبیت ئهڤه ههموو لسهر حسێبا كێ دهێته كرن ؟ بێگومان لسهر حسێبا وهلاتیان و ژیانا وان و پاشهروژا زارویێن وان ل پاشه روژێ.
پا مه پهرلهمان ههیه و مه سێ دهستههلات ههنه و مه دهستور ژی ههیه ئهرێ ب بۆچۆنا ته ئهڤه ههموو نهشێن دیموكراسیهتێ بچهسپینن؟
پروفیسور سندی دبێژیت: مانێ ئهڤه ستونێن دیموكراسیهتێ نه. مه دیموكراسیهت نینه مه دیكورا دیموكراسیهتێ ههیه.. ما ههكه هاتنا پهرلهمانی نه 100% دیموكراسیانه بیت و ههما تاپو بیت لسهر ئهحزابا حزب ژی نه شهرته براستی و تهمامی نوینهرێن خهلكی بن، بهلكو نوینهرێن حزبێن خوه بن ئهو حزبی ژی نه ههموو دلسوزێن راست بن بهلێ خودان بهرژوهوهندیێن خوهنه و دێ حزب ژی ب كهیفا خوه خهلكی بهربژێر كهت ئهڤه دیسا مه چو نهكر. ئهڤه شانوگهریا دیموكراسیهتێ یه لێ نه دیموكراسیهته.
رێك بو چارهكرنێ چیه كو مه حكومهتهك ههبیت خهلك ژێ د رازی بن و عادل و بێ فهرق و جوداهی بیت؟
د. بهدرخان دبێژیت: دو رێكێن ههین رێكا ئێكێ دیموكراسیهتهكا دروست واته ههلبژارتن 100% راست بن و لبن چاڤدێریا دهزگهههكا جیهانێ بێنه كرن و ههر كهسهكی ماف ههبیت خوه بهربژێر كهت و بێ ترس و بێ دهست تێوهردان وبێ پارهدان و بێ دهنگ كڕین و دهمێ پهرلهمان هاته ههلبژارتن هینگێ حكومهتهك ژ پهرلهمانی بخو بهێته دروستكرن ب دهنگدانهكا ئازاد ناڤ ئاڤاهییا پهرلهمانی و پهرلهمان دێ رولێ خوه بینیت وهك چاڤدێرهكێ خورت لسهر دانوستاندنا حكومهتێ ئهها ئهڤهیه رێك ئهڤێن دی باوهر بكهن ههموو حیله و دهلهسهنه لسهر مللهتی دهێنه كرن. بهلێ ڤێجا دڤێت مرۆڤ ب ویژدان باخڤیت ب شێوهیهكا بابهتانه (مهوزوعیهت). گهلهك جارا دیموكراسیهت دێ هنده كهسا ئینیت راسته خوشتڤی نه بهلێ نه خودان شیانن و دێ بسهر خودانێن شههرزا وبسپور ئێخیت و ئهڤه دناڤ جڤاكێن نیڤ رهوشهنبیردا دیار دبیت، ههروهسا دناڤ جڤاكێن عهشایری دیار دبیت واته دبیت مروڤهكێ عهشیرێ نه شههرزا بێته ناڤ پهرلهمانی ب دهنگێن عهشیرهتا خوه و نه یێ هندێ یه بكارێ پهرلهمانتاریێ راببیت. ئهنشتاین كو خودان زیرهكترین عهقل بو د دنیایێ دا دبێژیت مخابن هنده جارا دیموكراسیهت دبیته ئهگهرێ هندێ ئهحمهق پێش بكهڤن د ژیانێ دا.. و ئهڤه راسته ئهز دبێژم كهسێ هندی (خدروی) شهعبیهت ل دهوكێ نهبو!!! ئه ز بو ڤی شێوهی بێشنیار دكهم یاسا شهرتهكی دانیت بو بهربژێری ئهو ژی بسپوری دمهیدانهكی تكنوقراتی پێوهندی ب ژیانا مللهتی ڤه ههبیت.
پا ڤێجا چاره چیه؟
سندی دبێژیت: لدووڤ بوچونا من و راستیا ژیانا مه یا سیاسی و رهوشهنبیری و عهشایری ئهم هێشتا ژ مودێلا دیموكراسیهتا تهقلیدی دویرین بۆ پهیداكرنا حكومهتێ و مخابن واقعێ مه یێ كوردی ئیسبات كر كو سیاسیێت مه بههرا پتر ژ وانا و ژ ههموو ئهحزابا دزن و درهوینن و كوردینی و بهرژهوهندیا مللهتی ههر نه لبیرا وانه. ژبهر ڤێ چهندێ ئهز دخازم كومپانیهكا ئوروپی یان نهمساوی یان سویسری بێت و بكارێ حكومهتێ رابیت. . كارێ ههموو وهزارهتا و سالانه ئهم دێ كریا وێ حكومهتێ دهین و چهند ئهو كرێ گران بیت ، لێ گهلهك و گهلهك ژ وان پارا كێمترن ئهوێن دهێنه دزینێ ژ مللهتی چ یێن نهفتێ یان یێن گومركێ یان چاندنێ یان موچێن درهو یان. . یان.. یان. ئهز پشت راستم مللهت دێ گهلهك پێ خوشبیت دهمێ بزانیت كو پاره و دراڤ و مافێ وی ددهستێ كومپانیهكا جیهانی یا ئهمین و پڕ باوهر دا بیت ههتا دهه سالێن دی واته ههتا هنده كادرێن كوردێن خودان شیان و دلسوز و ئهخلاق و ویژدان پێبگههن و یاسایا ئهحزابا بێته چهسپاندن و پولیس و قازی ژ كهسهكی نهترسن خودێ نهبیت چونكی ئهحزابێن مه بێ یاسا و بێ سنور كار دكهن و ههر ئێك بو خوه و بو بهرژهوهندیا خوه شول دكهت و ئهڤه تهعدایه لسهر مللهتی بناڤێ ژیانا حیزبایهتیێ و دیموكراسیهتێ. .. ههموو ژی ماشالله دیموكراسی نه. .. مهلائیكهتن.
باشه ته دیتنهك ههیه ئهڤ حكومهتا (شهریكه) یان كومپانی دێ چهوا كار كهت و دێ ب كیڤه یا گرێدایی بیت ؟
د. بهدرخان دبێژیت: بهلێ دێ ب مللهتی ڤه گرێدایی بیت برێكا پهرلمانێ دلسوز و خودان شیان یێ مه بهحس ژێ كری ئهوێ بێ حیله و بێ دهلهسه هاتبیته ههلبژارتن و بشهرت پهرلهمانتار بخۆ تهكنوقرات بن، نهك نهزان بن، نه ههما چونكی حزبی یه، نهههما چونكی( جانه )، نه ههما چونكی مروڤا یان دشا فلانی بیتن نه ئهوا دبێژنی ( ئهڤه خهتێ سوره دڤێت دهنگا بدهنێ و بدهركهڤیت) بوچی بابو خهتێ سوره كهس نزانیت. ..
وهزیرێن نها چ بكهن ؟
د. بهدرخان دبێژیت: ئهو دێ چنه مال لبهر تێلهڤزیونێ روونن یان فیسبوكێ یان بلا دومینێ بكهن ههكه نه هندهك بێنه زیندانكرن ژبهر گهندهلیێ ئهگهر چاكسازی بدورستی بیت وهزیرێن نوكه و یێت بهرێ.. . چونكی بههرا پتر ژ وانا فهشهل ئینان.. و ههموویا ژی خزمهتا حزبێن خوه كرن و قهسرێن خوه ل ئوروپا و خهلیجی و ئهمریكا و لوبنان و فرهنسا كرین. . ههموویا رهسیدێن ههین بناڤێ خوه یان ژنێن وان یان كورێن وان. لڤێرێ من دڤێت ئهز دیار بكهم ههكه حوكمهتا كومپانی هاته چهسپاندن و وهزیرێن كورد نهمان ئهز پر باوهرم دێ رهوشا مه یا ژیانێ ژ رهوشا دهولهتا كویتێ باشتر و خوشتر بیت وههڤركی و شهر لسهر پاریێت قهلهو نامینن. ههروهسا ئهز پر باوهرم ههكه ئاریشه و گرفتاریێن حكومهتێ و پێكئینانا حكومهتێ نهمان هینگێ ئهم دێ پتر شێین خزمهتا مهسهلا دهولهتا كوردی كهین. و بلا كارێ جهنابێ سهروكی ببیته مهسهلا كوردی و دهولهتا كوردی و كهسانێن خودان شیان و سیاسی وهك نێچیرڤان بارزانی و كهسانێن دی ژ پارتی دیموكراتی كوردستان و هنده ئهحزابێن دی و كهسا نێن خودان شیان و ب هاریكاریا پهرلهمانی لیژنهیهكا بالا دروست بكهن بناڤێ لیژنا بلندا دهولهتا كوردی ب سهروكاتیا سهروك مهسعود بارزانی هینگێ تهماعیا پارا و گهندهلیێ لنك چو حزبا و لنك چو كهسا نامینیت چونكی پاره و داهات و حسابات كهفته دهستێ شهریكێ و شهریكه بهرپرسه لپێش پهرلهمانی بو دیاركرنا ههر تشتهكی و برێكا محاسبێن قانونی یێن دوهلی و مهكشوف ب تێلهڤزیونێ بو ههموو مللهتی. مه بتنێ دو وهزارهت دڤێن وهزارهتا پێشمهرگهی ئهوێ دێ فهرماندهیێ گشتیێ چهكداران واته سهروك برێڤه بهت و وزارهتا ناڤخویی و دبیت نوكه دهلیڤه نهبیت ئهز میكانزما ڤی كاری بێژم ئاها وهسا گهندهلی نامینیت رهوشا مه و داهاتێ مه یێ مالی دێ ههمووو بو مللهتی بیت و ههیڤانه ههر وهلاتییهكی دێ پشكا خوه ههبیت وه ك كوێتێ و دێ دهلیڤه بۆ سهروكی تهمام چێبیت بۆ دهولهتا كوردی خهباتێ بكهت و ئهم ژ وی باشتر نابینین بو هندێ.
تو چ بو پرۆژێ چاكسازیێ دبێژی و تۆ بێژی گهندهلی نامینیت ؟ و تو وهك كهسهك ژ مێژه شهرێ گهندهلیێ دكهی؟
د. بهدرخان دبێژیت: ئهز بهری ههموو تشتی دهستخوشیێ ل سهروكی دكهم بو ئهڤ پێنگاڤا هاڤێتی د رێكا چاكسازیێ دا.. مه دڤێت ئهڤ پروژهیه بسهركهڤیت و ئهز دزانم چهند یا ب زهحمهته ، بهلێ كورد دبێژن شهر و نیڤ شهر ئێكن، ڤێجا دڤێت دانوستاندن دگهل ڤێ نهساخیێ لسهر دو بناغا بیت: 1. جدیهت واته خهمخوری2. ژ ڕهارا بهێته ههلكێشان دهرمان بیت نه مسهكن بیت.. عهمهلییات بیت نه پهرخاندن بیت ههكه ئهڤ دو فاكتهره نههێنه بكارئینان ئهڤه مه چو نهكر.
ژبهر ڤێ چهندێ هێشتا ئهڤ مهسهلا چاكسازیێ باش روهن نهبویه و دڤێت میدیا پهیوهندیا بكهت دگهل بهرپرسێن ڤی پروژهی دا ئهم تێبگههین و دڤێت ئهم ڤان پسیارا بكهین.
1-ئایا چاكسازی بهس بو حزبهكێ یه یان بۆ ههموو ئهحزابانه؟
2-ئایا چاكسازی بهس بو ئهحزابانه نهبو بهرپرسێن حكومهتێ یێن بهری نها و یێت نوكه ؟
3-ئایا چاكسازی ههما ئهڤهیه ههما ههر كهسهك ژێ بگریت دێ مالیهتا خوه یا ئهڤرو نڤیسیت و هند؟باشه نابێژنێ ته ژ كیڤه ئینا ؟
4-ئایا مروڤێن وان كهسێن مهشمول ب چاكسازیێ پسیار ژ وان ناگریت؟ واته ژنا بهرپرسی كورێ وی كچا وی پسمامێ وی ؟مانێ ئهڤێن گهندهل بایێ هندێ دزانن كو ههموو دزیێن خوه بناڤێ خوه نانڤیسن.
بكورتی ئهز دبێژمه سهروكی دهستخوش و پێش بكهڤه مللهت ههموو دگهل تهدایه بو ژیانهكا پاك ژ گهندهلیێ. .. پاككرنا وهلاتی ژ گهندهلیێ راپهرینهك دی یه نه ژ یا بهری نها كێمتره چونكی ئهڤ راپهرینه دێ راپهرینا دی پارێزیت و رێكهكا گهشهداره بو دهولهتبوونێ.
ل هندهك دیدارا تو بهحسێ رهنگهكێ نوو ژ گهندهلیێ دكهی ئهوژی گهندهلیا زانكویێ. . ئهڤه چ رهنگه گهندهلیه؟
پروفیسور بهدرخان دبێژیت: دهمێ ئهلمانیا ب بومبایێت ئهسمانی هێرش بریه سهر لهندهن و گهلهك زیان گههانده وی باژێری سهروكێ وهزیران هینگێ پسیار كر و گۆت ئهڤه ههموو ئهز ب زیان نزانم و دێ ئاڤا كهینهڤه بهس بێژنه من دادگهه و دهزگههێن خواندنێ ماینه؟ گوتنێ بهلێ ماینه گۆت بهس ئهڤه مه ههبن بریتانیا نامریت.. . ئهڤجا ل وهلاتهكێ ههكه حاكم ژ سیاسیا بترسیت ههما هنده. ! مینا بهغدا ئهڤرۆ دهستههلاتا دادگههێ یا بویه لێبوك ددهستێ سیاسیا دا مخابن، مهسهلا پهروهردێ ژی ل دهڤهرا مه براستی ئاستێ وێ گهلهك یا هاتیه خوارێ و نزمه نه ههما ل زانكویێ بهلكو ل ههموو پلێت خواندنێ ئهز دشێم بێژم پهروهرده ل كوردستانی وا گههشتی یه پلا مهترسی داریێ بهلێ مهسهلا گهندهلیا زانكویێ مهبهستا من ژ هندێ ئهڤرۆ ل كوردستانێ گهلهك ب ساناهیه بۆ ههر كهسهكی و بێ وهستان باوهرناما بهكالاریوسێ یان ماجستێرێ یان دكتورایێ وهربگریت ئهوژی ژبهر ڤان سێ ئهگهرانه: ئێك: ئاستێ رێژه یهك ژ ماموستایان نزمه و چو زمانا ژی نزانن ژبلی كوردی ئهڤجا دان و بهرههمێ وان یا ئهكادیمی بو قوتابیان گهلهك كێمه ئهڤه راستیهكه ئهز نابێژم ههموو بهلێ ژمارا وان نهكێمه و ئهز ڤێ چهندێ ژ خواندنا محازرێت قوتابیا و ژ ئاخفتنا قوتابیا دزانم. مخابن. ئالێ سیاسی بهایێ ماموستای دناڤ جڤاكی دا دئینته خوارێ و گهلهك ماموستا ههنه ئهڤرو نهوێرن لسهر قوتابیا بشدینن یان بێخن ژبهر گهلهك ئهگهرا و نهچار دبن دهرباز بكهن.
بهێینه سهر خواندنا بالا وێ چهوا دههلسهنگینی؟
پروفیسوری گۆت: خواندنا بالا ئهز دشێم بێژم ل ههموو زانكویێن كوردستانێ یا بویه (مهسبغه) د دو سالا دا قوتابی دهێنه بویاغ كرن و دبیته ماجستێر یان دكتورا ههتا ههكه لسهر قوتابی ئیسبات بو كو دزه و بهحسێ خوه یێ دزی ههما ناڤێت گۆهارتین. ئهو دێ باوهرنامێ وهرگریت سهر دفنا ماموستای و ئهڤ باوهرناما وهرگرتی و ژلایێ ئهكادیمی ڤه چو نزانیت ههر ب غشێ یێ بریه سهری و پشتی باوهرنامێ دێ داخازا دامهزراندنێ ل زانكویێ كهت و پشتی چهند سالهكا و ههر ب وی رهنگی دێ بیته پروفیسور(بخودێ شول رهزیل بو) مخابن وهلاتو.. مخابن مللهتو. . بێ كهسو. .
باشه چاره چیه ؟
د. بهدرخان دبێژیت: چاره نابیت بهرپرسێن زانكویێ و سهروك زانكو و عهمید و سهروكێن بهشا لسهر ئهساسێ سیاسی بێنه دامهزراندن دڤێت: 1. بێ لایهن بن 2. نهترسن 3. ئهكادیمی بن و ناسراو بن ب علمیهتا خوه و لێكولینێت خوه. 4. ههكه ئهڤێن هه ئهجنهبی بن بو چهند سالهكا دا ماموستایێت مه سوودێ ژ وان وهرگرن یان ماموستایێت كورد فرێكهنه زانكوێت ژدهرڤه هێشتا باشتره نابیت پروفیسور بیت و غهیری زانكویا دهوكێ و محهلا شێلێ نهدیتبت سهیدایێت مه ههموو دڤێت سهفهرا بكهن و دگهل ئه كادیمیێن جیهانێ تێكهل بن یان سهفهر بو هندهكایه سالێ 100 جارا سهفهرێ بكهن ؟! 5. دڤێت زانكو خودان ههیبهت بیت وهكی مهحكهمێ چو(سهیبابهك) نابیت كاری ل شولێن زانكویێ بكهت 6. بهرپرسێن زانكویێ دڤێت تێ بگههن ئهڤه ئهمانهته و دڤێت ساقتی و سهركهفتن ههبیت لدووڤ شیانا قوتابیا نه ههما ههموو ببورن. زانكو دهولهتهكا بچووكه و خودان بریاره نه ههما وهزیری گوت وهزیری نهگوت ئهڤه عهیبه بو زانكویێن مه دڤێت دهزگههێن سهربهخو بن و ب جورئهت بن.
ماموستایێ دبێژیت ئهی ههوار ئهڤ نامهیا ماجستێرێ یان دكتورایێ دزیه و ئهڤه ئیسبات ههما هنده ناڤێن گوهارتین و شهش ههیڤا ماموستای ئیمزا نهكر. . پاشی (خاتینێ) باوهرناما خوه وهرگرت سهر دفنا ماموستای و سهر دفنا زانكویێ. . نه ههما هند بهلێ پاشی بهربژێر كرن بوپوستهكی و (دهفعهك) لێدان لسهر دفنا مللهتێ بههدینا فهرز كر ماشالله.. وهی ماشالله.. بو دیموكراسیهتێ. . بو ئهكادیمیهتێ.. بو كوردینیێ بو عهدالهتێ.. ڤێجا یێت هوسا گهلهك ئهزمان درێژ دبن دا هه ست بكێماسیا خوه نهكهن یان چاره بكهن و ڤهشێرن. .. بسپوریا من ب دهروون ناسییێ وهدبێژیت.. مللهت تو دێ كهنگی بێژی (نه) ؟ ئهرێ ههما نهء بهس نه ل مال بهلێ ل ژ دهرڤه. .. .
