عێراق د ناڤبهرا سترایجیا ئیرانی و ولایهتێن ئێكگرتیێن ئهمریكا دا
عێراق ئهف وهلاتێ ل دهسپێكا سهدێ بیستێ سهربهخوَیا خوه وهرگرتی بویه ئێك ژ وهلاتێن خودان دهستههلاتهكا مهلهكی تا سالا 1958، كو ل ڤێ مێژوێ دا كودهتا ب سهر دهستههلاتدارێن عێراقێ دا هاتهكرن و شێوێ حوكمرانیێ ژ شێوێ مهلهكی بوَ شێوێ جهماوهری هاته گوهۆڕین، كو رۆژ بوَ رۆژێ هێزا چهكداریا عێراقێ زێدهبوو ههتا كو ل سالێن ههشتیان دا مهزنترن جهنگ دگهل وهلاتێ ئیرانێ ئهنجام دا، و پاشان ل سالا 1991 وهلاتێ كوێتێ داگیركر، زێدهباری ئهوان تاوانێن حكومهتێن عێراقێ دگهل گهلێ خوه ئهنجام داین مینا جینوَسایدا كوردان و كیمیاباران و كوَچا ملیوَنی و چهندین تاوانێن دی، ئهڤه ههموو بونه سهدهما ئهوێ چهندێ كو دهولهتێن زلهێز و دهولهتێن ئهقلیمی حسابات د ناڤ ئهڤی وهلاتی دا ههبن، لهورا ل سالا 2003 ویلایهتێن ئێَكگرتی یێن ئهمریكی ب ههڤكاریا وهلاتێ بریتانیا بریارا لادانا رژێما عێراقێ دا و د ههمان سال دا ئوَپهراسیونا لهشكری ل دژی ئهڤی وهلاتی ئهنجام دا، بمهرهما ژناڤبرنا رژێما دكتاتوریا سهدام حوسێنی و ئاڤاكرنا عێراقهكا دیموَكراتی.
ژبوَ ژناڤبرنا رژێما سهداما حوسێنێ جهنگا دگهل عێراقا زۆر نه ڤهكێشا بهلكو بماوێ كێمتر ژ مهههكێ ل رۆژا 9/4/2003 راگههاندنا ژناڤبرنا رژێما سهدام حوسێنی هاته بهلافكرن و گهلێ عێراقێ ژ ستهما رژێما ناڤبری ئارام بوو، لێ پشتێ بدووماهی هاتنا جهنگا ل سهر وهلاتێ عێراقێ هاتیه ئهنجام دان و ئاڤاكرنا عێراقا نوو، كو بوَ یهكهم جار ل سالا 2005 د ڤی وهلاتی دا دهستههلات بشێوهیهكێ دیموَكراتی هاته وهرگرتن، د ڤێ قوناغێ دا سیناریوَیێ مایتێكرنا وهلاتێ ئێرانێ د عێراقا نوو دا دیاربوو، ب تایبهت پشتی لایهنێ شیعی كونتروَلا دهستههلاتێ كری د ئهڤی وهلاتی دا، كو رۆژ بوَ رۆژ وهلاتێ ئیرانی شیا كونتروَلا مهیدانا سیاسی ل وهلاتێ عێراقێ بكهت و ههڤڕكیا ویلایهتێن ئێكگرتی یێن ئهمركی كر، بهلكو زوَربهیا جاران بریارا ئێكلاكهر د عێراقا نوو دا ژ تههرانێ دهات. یا من دڤێت ل ڤێرێ ئاماژێ پێ بدهم ئهڤهیه كو كیژان وهلات ئهمریكا و ئیران شیاینه سترتیجیا خوه ل عێراقا نوو دا بسهلمینن، ئهرێ ئهڤا ل عێراقێ پهیدا بووی د قازانجا ئیرانێ دایه یان ئهمریكا؟ ئهرێ ئهو گوتن راستن دهمێ دبێژن ئهمریكا شكهستن ل عێراقێ ئینا و عێراق بوَ ئیرانێ چول كر؟ ژبوَ بهرسڤ دانا ئهڤان پرسیاران پێدڤه ئهم بارودوخێ عێراقێ شروَڤهكهین، و بزانین تا چ راده ئهڤ بارودوَخه بهرهف ب كیژ سترتیجێ ڤه دچیت سترتیجیا ئیرانێ یان یا ئهمریكا.
ل دهسپێكێ ئهگهر ئهم بارودوخێ عێراقێ دگهل ستراتیجیا ئیرانێ شرۆڤهكهین دێ بوَ مه دیار بیت كا تا ڤی راده ئیران شیایه سیاسهتا خوه ل وهلاتێ عێراقێ دا بسهپینیت، گوَمان تێدا نینه كو خاستهیا وهلاتێ ئیرانێ د عێراقا نوو دا ئهوه كو عێراقهكا مهركهزی بزڤرینیته ڤه و دبن كونتروَلا باسكێ شیعی دا بیت داكو بكاریت مهرهمێن خوه ل ڤی وهلاتی ب تایبهتی و ل رۆژههلاتان ناڤین دا بگشتی بچهسپینیت. ئهڤ چهنده ژی ببهلگه سهلماندیه كو د ڤان سالێن بووری دا وهلاتێ ئیرانێ ب ڕیا هێزێن شیعی یێن عێراقی كاریه چهندین سهركرده و خودان شیانان د ناڤ سوننهیێن عێراقێ دا نههێلیت، و ههروهسا ئیرانێ ب شێوهیهكێ نهراستهوخوَ ڤیایه روَلێ ههرێما كوردستانێ دعێراقێ دا كێم بكهت. لێ ئهگهر بشێوهیهكێ دهمكی ئیران شیابیت دڤان خالان دا بسهركهڤیت لێ د دووماهیێ دا ب بوَچوونا من ئیران نهشیایه ستراتیجیا خوه بچهسپینیت ژبهركو ههتا نها نهكاریه عیراكهقا مهركهزی یا بهێز ل بن سیبهرا باسكێ شیعی دا بتنێ بهێلیت، ههروهسا بهروَڤاژی مهرهمێن وی ههرێما كوردستانێ نه بتنێ دناڤ وهلاتێ عێراقێ دا بهێزكهفتیه بهلكو دنهادا وهك ههرێمهكا خودان ههڤال ل رۆژههلاتا ناڤین هاتیه مهیدانا سیاسهتێ، سهرهرای ئهڤێ چهندێ ئهڤ بویهرێن دوماهیێ ل پهرلهمانێ عێراقێ رویدان كو خوهنیشاندهران هێرشی بالاخانهیا جڤاتا نووینهرێن عێراقێ كری، ئهڤه ههموو وێ چهندێ دگههینن كو عێراق ژبن كونتروَلا ئیرانێ دهركهفتیه و ههتا نها نهشیایه ستراتیجیا خوه د عێراقا نوو دا بسهلمینیت.
لێ ژ ئالیهكێ دن ڤه ئهگهر ئهم بارودوَخێ عێراقێ د گهل ستراتیجا ئهمریكا دا شرۆڤهكهین دێ بوَ مه دیار بیت كو ئهمریكا تا رادهیهكێ مهزن شیایه سترتیجیا خوه د عێراقا نوو دا بسهلمینیت، ئهڤهژی د وێ چهندێ دا یا روَهن و زهلاله كو ئهمریكا نهڤێت چ عێراقێن دی یێن مهركهزی و بهێز ل رۆژههلاتا ناڤین بهێنه ڤه، بهلكو بهروڤاژی ئهڤێ چهندێ ئهمریكا دڤێت عێراقهكا پارچهكری دورست بكهت كو دگهل سیاسهتا دهرڤهیا ئهمریكا بگوَنجیت، كو ئهڤ وهلاتێن نوو ژ عێراقا دایك ژ دایك دبن ببنه ههڤپهیمانێن ئهمریكا و دبن كونتروَلا وێ دابن، ئهڤ چهنده ژی ب زهلالی دیار بویه كو د دارێشتنا دستورێ عێراقا نوو دا یێ سالا 2005 كو عێراق كریه وهلاتهكێ فیدرال وهك یهكهم پێنگاڤ ژبوَ پارچهبوونێ، و ههروهسا ئهڤ سیاسهتا تائیفی ئهڤا ل عێراقێ پهیدابووی كو ژ ڤهرێژا سیاسهتا ئهمریكا یه ئهڤا ل دهسپێكا عێراقا نووی دا پهیرهوكری د ناڤ بهرا كورد و سوننه و شیعهیان دا. و ههروهسا ئهگهر ئهم ژ روویێ پراكتیكی ڤه تهماشهی بارودوَخێ عێراقا نوو بكهین دێ بوَ مه دیاربیت كو سترایجیا پارچهبوونا عێراقێ رۆژ بوَ رۆژێ پتر نێزیك دبیت ب تایبهتی پشتی هاتنا داعشێ و دابرینا سنوورێن ههرێما كوردستانێ ب شێوهیهكێ پراكتیكی. و ههروهسا پرسا رێفراندۆما كوردستانێ ژبوَ سهربهخوَبوونێ و ههروهسا لاواز بوونا دهستههلاتا بهغدا باشترین بهلگهنه كو ستراتیجیا ئهمركی ل عێراقێ سهرگرتیه.
• ماموَستایێ زانكوَیا دهوك
كولیژا یاسا وزانستێن رامیاری
