گرێ باسێ
بهری دهمهكی هندهك برادهران بابهتێ ناڤێ گرێ باسێ ههلشكافتبوو و ههر ئێكی بۆچوونهك ههبوو ل دۆر ناڤكرنا (گرێ باسێ)، هندهكان دگۆت: ئهڤه یێ ژ ناڤێ ژنكهكا فهله هاتی، یان ژنهكا جوهی، كو ل دووماهیا سالێت چلان ژ چهرخێ بۆری مشهختی ئیسرائیلێ ببوو.
ل دووڤ دیتنا من، ناڤكرنا گرێ باسێ ب ڤی ناڤی گهلهك كهڤنتره ژ وێ سالێ، وهسا تێته زانین، ل جهنگا جیهانیا ئێكێ 1914- 1918، كو دهولهتا ئۆسمانی شهڕ دگهل ئنگلیزی و فرهنسا و رۆسی دكر، ئنگلیز ژێههل ژ لایێ بهسرا و بهغدا ڤه دهات، رۆسیا قهیسهری ژی د ناڤ وێ جهنگێ دا ل سالا 1916ێ، ژووردا هات و كهته دهڤهرێت باكوورێ كوردستانێ و بوو ئهگهرا هندێ گهلهك كورد و مهسیحی دهڤهرێت خوه ل باكووری بهردهن و ژووردا بێن و ل دهڤهرێت مه ئاكنجی ببن، لهوما بۆ نموونه سهبارهتی دهۆكێ، ئهو كوردێت ل ڤێره ئاكنجی بووین، ههتا بهری چهند سالهكا ژی، دهۆكیا دگۆتێ (مهاجر) و ههتا نوكه ژی هندهك بنهمالێت وان ل دهۆكێ نه و بووینه دهۆكی. ههر وهسا هندهك برایێت مهسیحی دیسان، ژ دهڤهرهێت جیلو و بازی و ههكاری ژ ئهنجاما رهفتارا خرابا دهولهتا ئۆسمانی، ژ جهێت خوه هاتن و ل ڤێ دهڤهرێ ئێورین و ئاكنجی بوون. هندهك مهسیحیێت بازی، وهسا دیاره، جههكێ باش بۆ خوه ل سهر گرێ باسێ دیت و ل وێرێ ئاكنجی بوون و خانی ئاڤا كرن، ههتا ل دهسپێكا سالێت ههشتێ یان ژ چهرخێ بۆری حكوومهتا بهعس یا سهدامی، خانیێت وان خراب كرین و ئاڤاهیێ ئهمنێ ل وێرێ ئاڤاكری، و شێوێ جوانێ گرێ باسێ و ههر وهسا یێ دهۆكێ تێك شێلای!.
ئهڤه پێشهكیهكا كورت بوو ل سهر گرێ باسێ یێ نوی، لێ ل دووڤ هزرا من گرێ باسێ گهلهك ژ هندێ ژی كهڤنتره، كهڤناتیا وی گری ژی ڤهدگهڕیت بۆ سهردهمێ میرگهها بههدینان و دهولهتا ئۆسمانی و بهری هینگێ و ههتا سهر دهمێ دهولهتا میتانی، ههر ل دهڤهرا مه.
گهلیێ دهۆكێ ژ كهڤندا، رێوبارهكا مهزن ل سهر ههبوو و رێیهكا بازرگانی بوو، ههر ژ دهڤهرا پشت گهلی و ههتا سنوورێ نوكه ل ناڤبهرا باكوور و باشوورێت كوردستانێ، هاتنوچوونا وان ل گهلیێ دهۆكێ بوو، فێقی و كهلوپهلێت خوه دبرنه مووسل و بهغدا، یان بازرگانا ژ مووسل و بهغدا تشتێت دی د گهلی ڕا ئهڤراز دبرن، ئهڤه نهنوكه یان دهمهكێ نێزیك، بهلكو ل سهر دهمێ میرگهها بههدینان بهری 600 سالا و ههتا ناڤهراستا چهرخێ نۆزدێ و هێژ كهڤنتر .
ل سهر سهرێ ههردو چیا، كێلیا شهدایێ و كێلیا فیرعهونی، ژ كهڤندا، دو ئاڤاهیێت بچووك ههبوون، وهكی جهێت زێرهڤانان بۆ پاسهوانیا گهلی، ل دهسپێكا شۆڕهشا ئیلۆنێ ل سالا 1961ێ پشتی لهشكرێ عیراقێ ئهو ههردو كلومتێت چیای گرتین و رهبیێت لهشكری ل سهر ئاڤا كرین، ئهو جهێت كهڤن یێت زێرهڤانان، هاتنه خرابكرن و جهێ وان كره رهبییه. ل بیرا منه دهمێ ئهم زاڕۆك، دهۆكیا دگۆته وان ههردو جها: قهسركێت سهر چیای .
ههر وهسا ل جهێ ئۆتێلا ژیان یا نوكه، گرهكێ بلند ههبوو و دیسان شوینوارێت جهێ زێرهڤانان لێ ههبوون. پاشی دهمێ ئۆتێلا ژیان ئاڤا كری ئهو گر هاته راستكرن و ئۆتێل هاته ئاڤاكرن .
ل دووڤ هزرا من، ئهو گر، جهێ زێرهڤانێت رێكا گهلی بوو، و چهند زێرهڤانهك دهنارتنه سهر رێ، ئانكو ئهو جهێ نوكه دبێژنێ (گرێ باسێ) دا باجێ ژ كاروانیا وهرگرن، ئانكو ئهو گرێ ل جهی ئۆتێلا ژیان، بارهگایێ سهرهكیێ زێرهڤانان بوو و هندهك دهاتنه سهر رێ بۆ وهرگرتنا باجێ، ل پهی زانیاریێت لهشكری، نابیت بارهگایێ سهرهكی ل سهر رێ بیت، بهلكو دێ پیچهكێ یێ ڤهدهر بیت و دێ زێرهڤان ل سهر رێ بن، لهوما ناڤێ جهێ وهرگرتنا باجێ، یێ بوویه گرێ باسێ، ئانكو جهێ بۆرینێ یان دهرباز بوونێ .
ئهو گوندێت پشت گهلی، نابێژنێ گرێ باسێ، بهلكو ههتا نوكه ژی، دبێژنێ گرێ پاسێ، ئانكو درست جهێ دهربازبوونێ .
ئهو گوندیێت سهر دهمێ حكوومهتا مهلهكی ل عیراقێ (1921 – 1958)، گهلهك ژ وان تڤهنگ ههبوون، لێ قهدهغه بوو ب تڤهنگڤه بێنه ناڤ باژێڕی، ئهگهر تڤهنگا خوه ل دهف حكوومهتێ پاس كربا، دا بێژن، من تڤهنگا خوه یا پاس كری، یان تڤهنگا من یا بێ پاسه ئهز نهشێم بینمه باژێڕی. لهوما ب كورتی دبێژم، ناڤێ گرێ باسێ یان گرێ پاسێ، یێ ژ دهربازبوونێ هاتی د گهلیێ دهۆكێ ڕا، بۆ وهرگرتنا باجی ژ كاروانیێت هاتنوچوونا گهلیێ دهۆكێ دكهن .
وهك پشتهڤانیهك بۆ وان ئاخفتنێت ل دهسپێكێ من گۆتین، ئهز هزر دكهم، ناڤێ گوندێ (باجلۆر) ل لایێ دی یێ گهلی ههر ژ ناڤێ باجێ هاتبیت، ئانكو، ههر جهێ باج وهرگرتنێ بیت ژ وان كاروانێت ژووردا دهاتنه دهۆكێ و دچوونه مووسل و بهغدا، ئانكو باج وهرگر ل وێرێ ژی ههبوون بۆ كاروانێت ژووردا، پاشی وان باج وهرگرا مالێت خوه ژی یێت ئیناینه وێرێ و یێ بوویه گوند. ئهگهر هزرا خوه بكهین جهێ گوندێ باجلۆر ژی ل سهر رێیا سهرهكی نینه، پیچهك وێڤهتره، چونكی نابیت ئهو خێزانێت خوه بیننه سهر رێ. ناڤێ گوندی دیاره ل سهر دهمێ دهولهتا ئۆسمانی كو (500 سالا حوكم ل دهڤهرێ كربوو) یێ هاتی، و پاشگرهكێ توركی (لر) یێ لێ هاتیه زێدهكرن و یێ بوویه (باجلر) یان باجلور .
ئهڤه هندهك هزر بوون ل سهر ناڤكرنا (گرێ پاسێ) كو ب هزرا من ئهو ناڤ یێ ژ دهربازبوونا كاروانیا و رێڤینگان هاتی و رێ ل وێرێ د بن چاڤدێریا زێرهڤانێت وان دهولهتان دا بوویه یێت حوكم ل دهڤهرێ كری و چ پهیوهندی نه ب ژنكا فهلهڤه ههیه و نهیا جوهی، و ئهڤ بابهته یێ ڤهكریه بۆ دیرۆك زان و ههمی رهوشهنبیران بۆ گهنگهشێ و هزرێت بهرفرهتر.
