كاریگهریا ههبوونا پتر ژ جڤاتهكێ ل سنوورێ پاریزگههێ!
د مێژوویا عیراقێ دا ئێكهم جڤات بۆ باژێرڤانیان هاتیه دانان بۆ سالا 1869 دزڤریت و ل وى دهمى جڤات ژ سهرۆكى و 5 ئهندامان پێك دهات و ب تنێ ل بهغدا ههبوو و پشتى سنوورێن باژێران بهرفرهه بووین و ب شێوهكێ بهرچاڤ باژێر ئاڤا بووین ئهڤ جڤاته بۆ سنوورێن دى یێن ئیدارى هاتنه دانان و كار ب ڤى رهنگى دهاته كرن د سنوورێن باژێرڤانیان دا، تا سالا 1931 و دهرچوونا قانوونا ژماره 84 یا گرێدایى ب چهوانیا رێڤهبرنا باژێرڤانیان و د دووڤ دا ب قانوونا ژماره 165 ل سالا 1964 دووباره هاتیه راستڤهكرن.
ئێكهم جار جڤات بۆ پارێزگههان هاتینه دانان ل عیراقێ بۆ سالا 1927 دزڤریت ل دووڤ قانوون ژماره 58 كو ل وى دهمى جڤاتێن پارێزگهها ئانكو پارێزگهه ب (ئهلویه)، یان (لیوا) پێناسهكرن، بۆ نموونه دگۆتن لیوا مووسلێ دهاتنه و د دووڤ دا ل سالا 1945 ئهڤ قانوونیه هاتیه راستڤهكرن ل دووڤ قانوونا ژماره 16 یا گرێدایی برێڤهبرنا لیوایان و كار ب ڤى رهنگى هاتیه كرن تا سالا 1969 و دهرچوونا قانوونا ژماره 159 ب ناڤێ قانوونا پارێزگهها و ب ڤێ قانوونێ سنوورێن ئیدارى یێن پارێزگههان هاتنه چهسپاندن و دهستههلات و كارێن خزمهتگوزارى ل سنوورێن پارێزگههان ل دووڤ ڤێ قانوونێ هاتنه دیاركرن.
بهلێ چونكى سیستهمێ ئیدارهكرنێ ل عیراقێ سیستهمهكێ مهركهزى بوو و ههمى كار و خزمهتگوزارى ب رێیا حكوومهتێ بوون تا رادهكێ ئهڤ جڤاته ب ئهركێ خوه رادبوون و دشیان هندهك خزمهتگوزاریان پێشكێشى خهلكى بكهن و ئهڤ جڤاته دكونترۆلكری بوون ههم ژلایێ قانوونی ڤه و ههم ژ لایى حزبی ڤه، چونكى ل عیراقێ ئێك حزبا دهستههلاتدار ههبوو ئهو ژى حزبا بهعس بوو.
پشتى رۆخیانا رژێما بهعس ل عیراقێ ل سالا 2003 و دانانا دهستوورهكێ نوو بۆ عیراقێ ل سالا 2005 و دهرچوونا قانوونا پارێزگههان یا ژماره 21 ل سالا 2008 ل عیراقێ و دهرچوونا قانوونا جڤاتێن پارێزگههان یا ژماره 14 ل سالا 2009 ل ههرێما كوردستانێ بهلێ كار ب ڤێ قانوونێ نههاته كرن تا ههلبژارتنێن جڤاتێن پارێزگههان ل ههرێما كوردستانێ ل سالا 2014 و ل دووڤ دهستوورێ عیراقا فیدرال و قانوونا پارێزگههان زۆر دهستههلات بۆ جڤاتێن پارێزگههان هاتینه دان و تا رادهكێ مهزن سیستهمێ لامهركهزى هاتیه پهیرهوكرن، بهلێ ب دروستى نههاتیه بجهئینان! و ڤى سیستهمى ئانكو جڤاتێن پارێزگههان ب چ رهنگا و د چ بیاڤان دا سهركهفتن نه ئینایه و زۆر ناكۆكى د ناڤبهرا برگه و مادێن دهستوورى و ڤێ قانوونێ دا ههنه، لهورا زۆرا گرنگه پێداچوون تێدا بێته كرن و باشتره بێنه ههلوهشاندن!.
بهلى چونكى پتر ژ جڤاتهكێ ل پارێزگههێ ههنه بگره ژ جڤاتا پارێزگههێ و جڤاتا باژێرڤانیێ و جڤاتێن قهزا و ناحیا و جڤاتێن وان یێن باژێرڤانیان ئهڤه زێدهبارى ههبوونا نڤیسینگههێن پهرلهمانى ل پارێزگههان و ئهڤ چهنده بوویه سهدهم ههڤدژیهك د كار و دهستههلاتان دا دروست ببیت و بوویه ئهگهر كێشه دروست ببن و ب دروستى خزمهتا خهلكى نهئێته كرن و باژێر تووشى چهندین كێشه و قهیرانێن ئیدارى و خزمهتگوزارى ببن و گهندهلى ب شێوهكێ نهچاڤهرێكرى بهلاڤ ببیت و گرنگترین ئهو خالێن كو بووینه ئهگهر كێشه دروست ببن ژ ئهگهرێ ههبوونا پتر ژ جڤاتهكێ ئهڤهنه:
1. دروستبوونا ناكۆكیان د ناڤبهرا جڤاتان دا ژ ئهگهرێ ههبوونا برگه و مادێن قانوونی یێن ههڤدژ وهكى مادێن قانوونى یێن گرێدایى دووڤچوونا پرۆژان و پهسهندكرنا وان.
2. كێشا پارڤهبوونا دهستههلاتان د ناڤبهرا جڤاتان دا ژ ئهگهرێ زۆریا وان و دروست و زانستیانه دهستههلات نائێنه پارڤهكرن.
3. سستبوونا ئاستێ خزمهتگوزاریان ژ ئهگهرێ رۆتینهكا زێده تا پرۆژه دئێته دیراسهكرن و پلان بۆ دئێته دانان و رازیبوونا ههمى لایهنان دئێته وهرگرتن و دئێته پهسهندكرن زۆر دهم و پاره دڤێن تا دهێته بجهئینان.
4. توندبوونا ناكۆكیان د ڤان جڤاتان دا بووینه ئهگهر كۆتله پهیدا ببن و بهرامبهرى ئێك پیلانان بگێرن و نهپشكداریكرنا خهلكى د دانا بۆچوونان دا بۆ پرۆژین گرێدایى خزمهتكرنا خهلكى ژبهر ناكۆكی و كێشێن ههین د ناڤبهرا وان دا.
5. دووڤچوونا پرۆژان بوویه ئهگهرێ دروستبوونا كێشا د ناڤبهرا جڤاتان دا و ههر جڤاتهك دبێژیت مافێ منه و ئهڤه و زێدهبارى دووڤچوونێن نڤیسینگههێن پهرلهمانى و ههر لایهك وهكى خوه راپۆرتان ل سهر پرۆژان دروست دكهت، لهورا هوسا خزمهت ب دروستى نائێته كرن، ههروهسا بارودوخ ب دروستى بۆ حكوومهتێ نائێته ڤهگوهاستن.
6. ژ ئهگهرێ تێكهلبوونا كارێ وان قهیرانا بێ باوهریێ د ناڤبهرا جڤاتان دا دروست بوویه.
7. سستیهكا مهزن د كونترۆلكرنا قهیرانان دا و پالدانا تۆمهتا بۆ ههڤدو ئهڤه ل دهمێ قهیران سهرهلدهن ب دروستى خواندن بۆ نائێته كرن و ههر جڤاتهك وهكى خوه راپۆرتا ل سهر دروست دكهن، لهورا ب سهناهى نائێته كونترۆلكرن و چارهسهركرن.
8. توندیا حزبى و ململانێن سیاسى د پهرلهمانی دا و شوربوونا وان بۆ ناڤ جڤاتێن پارێزگههان و توندبوونا ناكۆكیێن حزبى د ڤان جڤاتان دا و كارتێكرنا وێ یا خراب ل سهر كاروبارێن پارێزگههێ ژ لایێ ئیدارى و خزمهتگوزارى ڤه.
لهورا زۆرا فهره حكوومهت هزرا وێ چهندێ بكهت كو زۆریا جڤاتان د پارێزگههان دا نهمینیت و باشترین چاره ئهوه و تایبهت د ڤان كاودانان دا و د ناڤ ڤان قهیرانان دا جڤاتێن پارێزگههان ههلوهشینیت و پارێزگارى دو جێگر ههبن ئێك بۆ خزمهتگوزاریان و ئێك بۆ كاروبارێن ئیدارى و جڤاتێن باژێرڤانیان بێنه خورتكرن و كهسێن بسپور و شارهزا بێنه دانان د ڤێ جڤاتێ دا و باشتره ژ 13 تا 17 كهسا دهرباز نهبن، ئانكو ئێك سهرۆك و یێن دى ئهندام و ب شێوێ گرێبهست كار بكهن تا دووماهیك هاتنا خولا باژێرڤانیێ.
باشترین خال بۆ ب هێزكرنا جڤاتێن باژێرڤانیا ئهڤێن خارێ نه:
• ههلوهشاندنا جڤاتێن پارێزگههان و دانا دهستههلاتێن وان بۆ جڤاتێن باژێرڤانیان.
• ههلوهشاندنا زۆربهیى یهكێن ئیدارى یێن گرێدایى خزمهتگوزاری و كار و دهستههلاتێن ڤان یهكا بێنه دان بۆ جڤاتێن باژێرڤانیان وهك (رێڤهبهریا ئاڤێ و رێك و پرا و كارهب و ژینگهه و دارستان و گهشت و گوزار و نهخشهدانان و چهندین رێڤهبهریێن دى) و ببنه پشكهك ژ جڤاتا باژێرڤانیان.
• سنوورهك بۆ رۆتینا زێده بهێته دانان، دا كو زووتر كار د برێڤه چن.
• رێگرتن ژ دهركرنا بریاران ل سهر بنیاتێ كهسوكى و پارستنا بهرژهوهندیان و دهركرنا بریاران و پتر درێكخستى بن و بگونجن دگهل قانوونێ، چونكى زۆر جاران بریار هاتینه دان یان بریارهك ژ جڤاتهكێ دهركهتیه دژى بریارا جڤاتهكا دى ب تنێ بۆ پارستنا هندهك بهرژهوهندیان و بوویه ئهگهرێ زهرهرهكا مهزن بۆ خهلكى و حكوومهتێ ژی.
• ب شێوهكێ باشتر و زووتر كونترۆلا قهیرانان بهێته كرن و بهێنه چارهسهركرن.
• سنوورهك بۆ بهلاڤبوونا گهندلیێ بهێته دانان و ب ههمى رهنگان، چونكى زۆر یهكێن ئیدارى یێن گرێدای خزمهتگوزاریا نامینن و كارێن وان دێ بنه پشكهك ژ جڤاتا باژێرڤانیان و ب ڤى رهنگى دێ رێ ل زۆر كارێن زێده و گهندهلیێ هێته گرتن.
• داهاتێ ناڤخۆ یێ گرێدای باژێرڤانیێ ببیته پرۆژه بۆ سنوورێن پارێزگههێ یان ژى حكوومهت رێژهكا داهاتى بۆ جڤاتێ تهرخان بكهت وهك پرۆژه.
• ههلبژارتنێن جڤاتێن باژێرڤانیان ههر چار سالان جارهكێ بێنه كرن و د گهل دا پارێزگار ژى بێته ههلبژارتن و ب لیستهكا جودا.
• پارێزگارى بهرپسیارهتیهكا دو لایهن ههبیت! یا ئێكێ بهرامبهر جڤاتا باژێرڤانیان تایبهت بۆ پرسێن گرێدایى خزمهتكرنا پارێزگههێ و یا دویێ بهرامبهر جڤاتا وهزیران بۆ پرسێن سیاسى و قهیرانێن مهزن و پرسێن گرێدایى گهندهلیێ.
• وهرگرتنا باوهریێ ژ پارێزگارى ژ دهستههلاتێن جڤاتا وهزیران ب راوێژ دگهل جڤاتا باژێرڤانیان.
• وهرگرتنا باوهریێ ژ سهرۆك و ئهندامێن جڤاتا باژێرڤانیان ژ دهستههلاتێن باژێرڤانیان بیت و ب ههماههنگى دگهل پارێزگارى.
• رێكخستنا جڤاتان ب ڤى رهنگى و ههبوونا ئێك جڤات د پارێزگههان دا كو ئهو ژى جڤاتا باژێرڤانیێ بیت دێ رهنگڤهدانا خوه ههبیت ل سهر ههیكهلێ حكوومهتێ و وهزارهت ژى دێ ل سهر ڤى بنیاتى هێنه دانان و رێكخستن و رێژا وهزارهتا و دهستهیا و رێڤبهریێن گشتى دێ كێم بیت و بارێ حكوومهتێ ژ زۆر لاڤه دێ سڤك بیت و پتر هایدارى بارودوخێ كارێ حكوومهتێ پرسێن ستراتیجى و گرنگ بیت.
• جڤاتێن باژێرڤانیێن قهزایا سهرپهرشتیا باژێرڤانیێن ناحیا بكهن و پرۆژێن خزمهتگوزارى یێن گرێدای وان دهڤهران ل جڤاتێن باژێرڤانیێن قهزا بێنه پهسندكرن و پرۆژێن ستراتیجى و گرنگ بێنه رهوانهكرن بۆ جڤاتێن باژێرڤانیێن پارێزگههان بۆ پهسهندكرنێ.
و ب ڤى رهنگى كوردستان ژ لایێ ئیداری و پێشكێشكرنا خزمهتگوزاریان ڤه دێ چیته د قووناغهكا نوو دا و دێ سنوورهك بۆ بهلاڤبوونا گهندهلیێ هێته دانان و ئهو بارگرانیا دارایى و زۆریا فهرمانبهر و خهرجی و مووچه و ئاڤاهی و پرۆژێن جودا جودا و ترۆمبێلان ههمى نامینیت و زۆر پارێن كو ب ههروه دچن دێ بۆ حكوومهتێ زڤرن! و ژ لایێ ئیداری ڤه دێ باشتر كونترۆلا ئیدارى هێته كرن و باشتر خزمهتگوزارى دێ بۆ خهلكى هێنه پێشكێشكرن و نهخشهدانان و نهخشه كێشانا باژێرى دێ ب شێوهكێ رێك و پێكتر و باشتر برێڤه چیت و ئهو ململانێ و ناكۆكى یێن د ناڤبهرا جڤاتا پارێزگههێ و جڤاتێن باژێرڤانیان ههین نامینن و ب شێوهكێ باشتر دێ چاڤدێریا كارى و پرۆژا هێته كرن!.
