بارڤهبوونا دهستههلاتان د ناڤبهرا ناڤهندێ و پارێزگههان دا
د دیرۆكا عیراقێ دا ههر ل سهر دهمێ شاهنشینێ ههتا یێ كۆمارى و ههتا روخیانا رێژما بهعس ل سالا 2003 سیستهمێ حوكمكرنێ و ئیدارهكرنێ ل عیراقێ ب تمامى مهركهزى بوو، لێ پشتى سالا 2003 و دهرچوونا قانوونا ئیدارهكرنا دهولهتێ و پاشى پهسهندكرنا دستوورێ ههمیشهیێ عیراقێ ل سالا 2005 دهستههلاتدارێن عیراقى ب ههمى و تهخ و چینان ڤه پهسهندا وێ چهندێ كر كو سیستهمێ نهمهركهزى بهێته پهیرهوكرن، ئهڤ چهنده د مادێن (110 ـ 112 ـ 113 ـ 121 ـ 122 ـ 123 و مادێن 114 ـ 115) ب رۆن و ئاشكرا بهحسى سیستهمێ نهمهركزیا ئیدارى هاتیه كرن و دابهشكرنا دهستههلاتان د ناڤبهرا حوكمهتێ و پارێزگههان، ههر چهنده ههڤدژیهكا قانوونى ههیه د ناڤهرۆكا ڤان مادێن دستووری دا!
بۆ دهربازبوون ژ ناكۆكیان و ڤێ ههڤدژیا قانوونى د مادێن دستووری دا و مادێن قانوونا پارێزگههان دا پهرلهمانێ عیراقێ ل سالا 2013 گوهۆرینهكا مهزن د قانوونا ژماره 21 یا پاریزگههان دا كر و د مادێ 45 قانوونێ دا دهستههلاتێن پارێزگهها هاتنه دیاركرن و دهستههلاتێن ههشت وهزارهتێن خزمهتگوزارى دانه پارێزگههان، لێ ههر دیسا نه هاته جێبهجێكرن!!
بهلێ كێشه و شاشیا ههرا مهزن یا قانوونا دانهرێن عیراقێ كهتینه تێدا ئهوبوو ئهو دهستههلاتێن سهرۆك كۆمارێ عیراقێ ههیین، ههمى ژ هاتینه وهرگرتن و ههر ههمى داینه سهرۆك وهزیران ب بههانا وێ چهندێ كو دوباره كهسێن دكتاتۆر دروست نهبن، لێ دیسا و ب قانوونا دكتاتۆر دروست بوون و چ ههڤسهنگى نه هێلا د ناڤبهرا دهستههلاتێن شهرعى و قهزائى و تهنفیزی دا و ب ڤى رهنگى كێشن عیراقێ ب گشتى ئالۆزتر لێهاتن و گهفێن ههرێمكرنا پارێزگههان ل حوكمهتێ هاتنهكرن و گهندهلیێ دامودهزگههێن ئیدارى داگیركرن!
بهلێ ل ههرێما كوردستانێ پشتى دهركرن و پهسندكرنا قانوونا پارێزگههان ژماره 14 ل سالا 2009 كهتنه ههمان شاشێن حوكمهتا عیراقێ و ههمان كێشه و گرفت بۆ حوكمهتێ هاتنه پێش یێن كو ل عیراقێ ب گشتى رووداین، تایبهت پشتى ههلبژارتنێن سالا 2014 و گههشته وى رادهیى كو پارێزگهههك ژ ئهگهرێ ناكۆكیێن حزبى و سیاسى گهفێن خوه راگههاندن وهك ههرێم ل حوكمهتێ بكهت، لهورا زۆرا فهره بیر ل وێ چهندێ بهێتهكرن كو بارڤهكرنا دهستههلاتان د ناڤبهرا حوكمهتێ و پارێزگههان ل دووڤ قانوونێ بیت، ئهڤ دهستههلاته دهستههلات ئیدارى و خزمهتگوزارى بن نهك سیاسى!
فهره بزانین كو جوداهى یا ههیى د ناڤبهرا بارڤهكرنا دهستههلاتان و پهیرهوكرنا سیستهمى نهمهركهزى ژ لایێ ئیداری ڤه و د ناڤبهرا بارڤهكرنا دهستههلاتان و پهیرهوكرنا سیستهمێ نهمهركهزى ژ لایێ سیاسى ڤه!! و ههمى شارازایێن د ڤى واری دا كاردكهن دبینن باشتره وهلاتێن پاشڤهمایى ئانكو (دول نامیه) سیستهمێ مهركهزى پهیرهوكهن ژ لایێ سیاسیڤه و پرۆژێن ستراتیجى و چاڤدێریكرنێ ڤه و ههتا رادهكى سیستهمێ نهمهركزى یا ئیدارى پهیرهوكهن و دهستههلاتان بدهنه پارێزگههان ههتا دگههنه قووناغێن باش و پێشكهفتى و ئهڤ چهنده ل دهف مه زۆرا گرنگه بهێته پهیرهوكرن!
گرنكترین خالێن لاواز یێن نهبوونا ههڤسهنگیێ دناڤبهرا دهستههلاتێن مهركهزى و پارێزگههاندا ئهڤهنه:
• جهێن ئیدارى یێن بلند وهكى رێڤهبهریێن گشتى و ئیدارێن مهزن مژوولى كار و چالاكیێن ئیدارى یێن بچووك دبن یێن رۆژانه و كارێن مهزن و خزمهتگوزارى یێن گرنگ دهێنه پشتگوهخستن.
• بریار گهلهك ب سستى دئێنه وهرگرتن، چونكى خواندنهكا راست دورست بۆ كێشهیان نائێتهكرن و دبیته ئهگهر بریار ب لاوازى و سستى بهێنهدان.
• رۆتینهكا كوژهك و زێده یا ههیى د رێڤهبرنا كاروبارێن حوكمهتێ دا.
• سستبوون د كونترۆلكرنا قهیرانان دا و نه بهرچاڤ وهرگرتنا بارودۆخێ ههر دهڤهرهكێ وهكى وێ ئهڤه ژى بۆ وێ چهندێ دزڤریت كو دیتنهكا دروست نینه بۆ ئهگهرێن دروستبوونا قهیرانێ و جهێ قهیرانێ، لێ سهرهلدایى و سهدهمێن مهزن بوون و بهلاڤبوونا وێ لهورا ب دروستى نائێته كونترۆلكرن و چارهكرن.
• نهبوونا ههلسانگاندنا دروست بۆ فهرمانبهرێن حوكمهتێ و كوشتنا شیانان و رێ دئێته گرتن بۆ ههر هزر و بیر و بۆچوون و بهرنامهكى بۆ پێشخستنا ئیدارى، چونكى سیستهمهكێ ئیدارى یێ رێكوپێك نینه و پهیوهندیێن كهسۆكى رێ بهرزبوونا شیانان گرتیه، لهورا فهره ههر زوى بهرنامهكى بۆ فهرمانبهرێن خودان شیان و بههرهمهند بهێته دانان داكو حوكمهت مفایى ژ شیان و هزرێن وان ببینیت. ئهڤه و چهندین خالێن دى كو دبنه بارگرانى بۆ مهركهزى و پارێزگهه ب ڤان دهستههلاتێن ههیى نهشێن چ پێشڤهچوونێ بێخنه كارێ ئیدارى و ببنه فاكتهرهكێ ب هێز بۆ پێشخستنا حوكمهتێ. ئهڤه ژ لایهكیڤه ژ لایهكێ دیڤه حوكمهت ب ڤى رهنگێ ئیدارهكرنێ ب دروستى نهشێت چاڤدیریا دامودهزگههان بكهت و ژنێزیك هایدارى بارودۆخێ ئیدارى ببیت لهورا لاوازى دكهڤیته د ههمى وارن ئیدارى و خزمهتگوزاری دا.
د ڤى بارودۆخێ نوكه ههرێم تێدا دبۆریت باشترین چاره ئهڤهیه حوكمهت سیستهمێ مهركهزیا توندیا سیاسى ل ههرێمێ پهیرهو بكهت و بهرامبهر ڤێ چهندێ نه مهركهزیا ئیدارى پهیرهو بكهت و دهستههلاتان بدهته پارێزگههان داكو بارێ وێ سڤك ببیت و پتر خوه حوكمهت خوه مژوولى كار و بهرنامێن ستراتیجى بكهت و ههرێمێ ژ ڤان قهیرانان دهرباز بكهت!.
باشترین خال كو ههكه حوكمهت دهستههلاتان بدهته پارێزگههان و دبنه ئهگهر ڤان قهیرانان دهربازكهن و چارهسهر بن ئهڤهنه:
• نه هێلانا رۆتینا زێده د دامدهزگههێن حكومی دا، چونكى ب رهنگهكێ دروست د دهستههلات دئێنه دابهشكرن، لێ زۆرا گرنگه ب قانوون و رێنما ئهڤ پێنگاڤه بهێنه هاڤێتن داكو رێ بێته گرتن كو وان دهستههلاتان خراب بكاربینن.
• ب ساناهیتر دشێن كۆنترۆلا قهیرانان كهن و چارهسهركهن، چونكى دێ خواندنهكا دروست بۆ ئێته كرن و زوى بریار ل سهر بهرهنگاربوونا قهیرانان ئێتهدان بێى كو ئهڤ بریار بكهڤنه د چارچووڤێ رۆتینهكا ئیدارى یا بێ مفا دا.
• پرۆژێن خزمهتگوزارى پارێزگهه بخوه پێراببن و ههتا رادهكێ مهزن مفایى ژ داهاتێ خوه یێ ناڤخوه ببینیت وهكێ پهیرهوكرنا سیستهمێ پترودۆلار ئان رێژهكا داهاتى پارێزگههێ بۆ پارێزگههێ بخوه بیت و ببیته پرۆژه و فهره (پرۆژه د حازربن و پلان بۆ ههبیت پاش پاره ل دووڤ گرنگیا پرۆژا بهێته تهرخانكرن بۆ پارێزگههێ).
• پرۆژێن ستراتیجى و خالێن سنۆرى و فرۆكخانه و بیرێن گازێ و كارگههێن مهزن راستهخوه ب حكومهتێ ڤه دگرێدایى بن ئانكو مهركهزى بن.
• باشترین رێكه كو شیانن كارمهندێن حوكمهتێ بهرز ببن و پێشبكهڤێن و بهرنامان بۆ باشتركرنا ئیدارێ دارێژێن ب ڤى رهنگێ پارێزگهه د پشتبهستنێ ل سهر شیانێن خوه كهت و رێ دهته هزر و بهرنامێن نوو كو دهركهڤن و مفا ژێ بهێته وهرگرتن.
• دهستههلاتێن وهزارهتێن خزمهتگوزارى بهێنه ڤهگوهاستن بۆ پارێزگههان وهكى دهستههلاتێن وهزارهتا باژێرڤانى و گهشتوگوزار و ژینگهه و كارهبا و ئاوادانكرنێ و كێمكرنا رێژا رێڤهبهریێن گشتى و دابهشكرنا دهستههلاتێن وان ل دووڤ گرنگی و تایبهتمهندیێ د ناڤبهرا حوكمهتێ و پارێزگههان دا بۆ نموونه دهستههلاتێن وهزارهتا باژێرڤانى یێن خزمهتگوزارى بهێنه دان بۆ پارێزگههان و بابهتێن گرێدایى ئهردى ئانكو ئهردێ دهولهتێ ئهڤ دهستههلاتا ب تنێ بۆ ئهنجوومهنێ وهزیران بیت.
• خهلك دێ ب شێوهكێ راستهوخوه پشكدارى ئاڤهكرن و پێشخستنا باژێرى و حوكمهتێ بیت، چونكى ههر پارێزگهههك ژ چهند ئایین و نهتهوا و مهزههبا پێكدئێت و ئهڤه راستهوخوه دێ بنه لایهكێ گرنگ د ئیدارهكرنا پارێزگههێدا و پشكدارى ئیدارهكرن و خزمهتكرنا پارێزگههێ بن ب رهنگهكێ بهرفرههتر.
• دێ ب شێوهكێ لهزتر و باشتر كار و پرۆژه ئێنه ئهنجامدان، ئهڤه ژى بۆ وێ چهندێ دزڤریت كو دانانا پلانان بۆ پرۆژان و رێزبهندكرنا پرۆژان ههر د ل پارێزگههێ بخوه ئێنه دانان و پێدڤى رهزامهندیا حوكمهتێ ناكهت و باشتر و ب لهزتر دێ ئێنه جێبهجێكرن.
• پتر چهسپاندنا پرنسیپێن دیمۆكراسیێ و دادپهروهریا جڤاكى د ناڤ جڤاكی دا، چونكو ههمى تهخوچینێن جڤاكى پتر د ههست كهن كو یێ خزمهتا باژێرێ خوه كهن بهروڤاژى سیستهمێ مهركهزى كو زۆربهیى كار و چالاكیان حوكمهت پێ رادبیت و زوى ب زوى بۆچوونا خهلكى نائێته وهرگرتن.
• پتر دێ دادپهروهرى د باج و دابهشكرنا داهاتی دا ههبیت، ل دهمێ رێژهكا داهاتى بۆۆ پارێزگههێ دئێته تهرخانكرن بهروڤاژى سیستهمێ مهركهزى كو باژێرێن مهزن مافێ یێن بچووك دخۆن.
• دێ ههلسانگاندهنكا دروست و باش بۆ ههمى كار و بارودۆخان ئێتهكرن و بهرنامه و كار باشتر و زووتر برێڤهچن.
ههر چهنده زۆر رهخنه ل وان حوكمهتا دئێنه گرتن تایبهت ئهوێن ب ڤى رهنگى ئانكو ب ڤى سیستهمى كاردكهن و دهستههلاتان شۆر دكهن بۆ پارێزگههان و سهدهم ژى دكهنه ئهو كو دژایهتى د ناڤبهرا حوكمهتێ و پارێزگههان دروست دبیت و كێشێن سیاسى یێن مهزن ل دوو خوه دا دئینیت بهلێ ئهڤ رهخنه ههتا رادهكێ مهزن د بێ بنهمانه ههكه ب دروستى سیستهم و قانوون بهێنه جێبهجێكرن.
